YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
7
QUYOSH PANELLARI YORDAMIDA QISHLOQ XO‘JALIGI SOHASIDA
ENERGIYA TEJAMKORLIGINI OSHIRISH IMKONIYATLARI
Anarboyev Iqboljon
Andijon davlat texnika instituti
Muqobil energiya manbalari kafedrasi
Ilmiy rahbar MEM kafedrasi katta o’qituvchisi
To'xtamurotov Adhamjon
Energiya Tejamkorligi Energoaudit yo‘nalishi 4- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15553653
Annotatsiya:
Mazkur maqolada quyosh energiyasidan foydalanish orqali qishloq xo‘jaligi
sohasida energiya tejamkorligini oshirish masalalari yoritilgan. Sug‘orish, issiqxona isitish,
sovitish, yoritish va boshqa jarayonlarda quyosh panellarini qo‘llash usullari, ularning iqtisodiy
samaradorligi, ekologik foydasi hamda simulyatsiya asosida tahlil qilish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Quyosh panellari, Qayta tiklanuvchi energiya, Energiya tejamkorligi,
Qishloq xo‘jaligi, Quyosh nasoslari, Issiqxona tizimlari, Yashil energiya.
Kirish
Bugungi kunda jahonda energiyaga bo‘lgan talab yil sayin ortib bormoqda. Aholining
o‘sishi, sanoatlashuv jarayonlari, transport vositalarining ko‘payishi va qishloq xo‘jaligining
mexanizatsiyalashuvi natijasida energiya sarfi jadal sur’atlar bilan o‘smoqda. An’anaviy
energiya manbalari – neft, gaz va ko‘mir kabi qazilma yoqilg‘ilar cheklangan bo‘lib, ularning
narxlari ortib bormoqda va ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu sababli butun
dunyoda qayta tiklanuvchi energiya manbalariga, xususan, quyosh energiyasiga bo‘lgan e’tibor
ortmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi geografik joylashuvi jihatidan quyosh energiyasi resurslariga
boy mamlakatlardan biri hisoblanadi. Yiliga o‘rtacha 2800–3000 soat quyoshli kunlar mavjud
bo‘lib, bu energiyani muqobil manba sifatida keng qo‘llash imkonini beradi. Ayniqsa, elektr
tarmoqlaridan uzoqda joylashgan, infratuzilmasi yaxshi rivojlanmagan hududlarda quyosh
panellari asosidagi energiya tizimlari katta ahamiyat kasb etadi.
Qishloq xo‘jaligi sohasi energiyaga eng ko‘p ehtiyoj sezadigan sohalardan biri hisoblanadi.
Sug‘orish tizimlari, hosilni saqlash, sovitish, yoritish, issiqxona isitish, qishloq xo‘jaligi
texnikalarini quvvatlantirish kabi ko‘plab jarayonlar elektr energiyasiga muhtoj. An’anaviy
usullarda bu ehtiyojlar elektr tarmog‘idan yoki dizel yoqilg‘isi orqali ta’minlab kelinmoqda.
Biroq, bu usullar qimmatga tushadi, ekologik jihatdan zararli va uzoq muddatli istiqbolda
samarasiz hisoblanadi.
Quyosh panellaridan foydalanish esa yuqoridagi muammolarga samarali yechim bo‘lishi
mumkin. Bu texnologiyalar yordamida energiya tejamkorligini ta’minlash, ekspluatatsiya
xarajatlarini kamaytirish, atrof-muhitga zarar yetkazmasdan qishloq xo‘jaligi faoliyatini
barqaror davom ettirish mumkin. Shu bilan birga, energiyaga bo‘lgan tashqi qaramlik kamayadi
va ishlab chiqarish mustaqilligi oshadi.
Mazkur maqolada aynan quyosh panellari yordamida qishloq xo‘jaligida energiya
samaradorligini oshirish yo‘llari, bu tizimlarning afzalliklari, amaliy qo‘llanilishi va iqtisodiy-
texnik asoslari haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, quyosh energiyasi asosida ishlovchi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
8
tizimlarni simulyatsiya qilish, ularning samaradorligini aniqlash va ilg‘or tajribalardan
foydalanish imkoniyatlari ham yoritiladi
1. Quyosh energiyasining qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati
Qishloq xo‘jaligi sohasida quyosh energiyasidan foydalanish quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda:
1.1. Sug‘orish tizimlari. Quyosh panellari bilan ishlovchi suv nasoslari (Solar Water Pump)
elektr yoki dizel nasoslarga nisbatan: yoqilg‘iga xarajat qilmaydi; ekologik toza; uzoq umr
ko‘radi (10-20 yilgacha); energiya mustaqilligini ta’minlaydi.
Misol: 1 gektarlik yer maydoni uchun kuniga 20–30 m³ suv kerak bo‘lsa, quyosh nasosi
bilan bu ehtiyoj to‘liq ta'minlanadi.
1.2. Issiqxonalarda yoritish va isitish: Quyosh panellari yordamida elektr energiyasi
ishlab chiqarilib: issiqxona ichida LED lampalar orqali yoritish;
issiqlik nasoslari bilan havoni isitish; tuproq haroratini barqaror ushlab turish mumkin.
Issiqxonada haroratni kechasi 5–10 °C ko‘tarish uchun 3–5 kVt quvvatli tizim yetarli
bo‘ladi.
1.3. Sovitish va saqlash tizimlari: Hosilni saqlash, go‘sht va sut mahsulotlarini muzlatish
uchun quyosh energiyasi bilan ishlovchi sovitkichlar yoki konteynerli kamera tizimlaridan
foydalaniladi. Bunday tizimlar uzoq muddatli saqlash imkoniyatini yaratadi.
1.4. Elektr ta’minoti va avtomatlashtirish: Fermer xo‘jaliklarida nasoslar, motorlar,
yoritish tizimlari, signalizatsiya qurilmalari va hatto qishloq xo‘jaligi texnikasini quyosh
energiyasi orqali ishlatish mumkin. Dronlar, sensorlar va avtomatik sug‘orish tizimlari ham
quyosh energiyasi bilan ta’minlanadi.
2. Energiya tejamkorlik va iqtisodiy samaradorlik.
1-jadval
Ko’rsatgichlar
O’rtacha xizmat
ko’rsatish
Yillik xarajat
Ekologik tasiri
Dizel nasos
5 yil
$300-500
Yuqori
Elektr nasos
10 yil
$150-200
O’rtacha
Quyosh nasosi
20 yil
$(faqat texnik
xizmat)
Minimal
Sarf-harajatlar taqqoslanishi
2.2. Quyosh paneli samaradorligi: Quyoshli kunlarda 1 kVt quyosh paneli o‘rtacha 4–5
kVt·soat energiya ishlab chiqaradi. Bu quyidagi tizimlar uchun yetarli: 1 ta suv nasosi (0,5 kVt);
3–4 ta LED yoritgich (30 Vt); 1 ta kichik sovitkich (150 Vt).
2.3. Investitsiya qoplanish muddati: Quyosh tizimlari uchun o‘rtacha investitsiya 3–5 yil
ichida o‘zini to‘liq oqlaydi. Tizimlar keyingi 15 yil davomida foyda keltiradi.
3. Simulyatsiya qilish va tahlil qilish imkoniyatlari
3.1. PVsyst dasturi orqali loyihalash: Quyosh paneli maydonini aniqlash; Yiliga ishlab
chiqariladigan energiyani hisoblash; Tizim samaradorligini tahlil qilish; Joylashuvga qarab
quyosh nurlanishini baholash.
3.2. MATLAB/Simulink va HelioScope dasturlari: Bu dasturlar orqali quyosh paneli bilan
ishlovchi qishloq xo‘jaligi tizimlarini modellashtirish va real holatlarga mos simulyatsiya qilish
mumkin.
4. Ekologik va ijtimoiy foyda: Atmosferaga CO₂ chiqindilarini kamaytiradi (har 1 kVt panel
uchun yiliga 400–500 kg kam chiqindi).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
9
Elektr tarmog‘iga ulangan hududlarda yuklamani kamaytiradi. Uzoq qishloqlarda
energiya muammosini hal qiladi. Fermerlarning mustaqil faoliyat yuritishiga zamin yaratadi.
Xulosa
Quyosh panellari yordamida qishloq xo‘jaligi sohasida energiya tejamkorligi, iqtisodiy
samaradorlik, ekologik barqarorlik va mustaqil elektr ta’minoti kabi muhim masalalarni hal
qilish mumkin. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida yiliga 300 kundan ortiq quyoshli kunlar
mavjudligi bu imkoniyatlardan keng foydalanish uchun qulay sharoit yaratadi. Quyosh
energiyasi
asosidagi
texnologiyalarni
targ‘ib
qilish
orqali
qishloq
xo‘jaligini
zamonaviylashtirish va yashil energiyaga o‘tish maqsadlariga erishish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov K., Xamdamov A. Muqobil energiya manbalari. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2018.
2.
Rasulov I.R., Yusupov N.T. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asoslari. – Toshkent:
TDTU, 2020.
3.
Qayumov A.K. Quyosh energiyasidan foydalanish usullari. – Samarqand, 2019.
4.
4.International Renewable Energy Agency (IRENA). Renewable Energy in Agriculture:
Insights from IRENA. – 2021.
5.
Guta, D.D. Impacts of solar energy in rural agricultural systems. Renewable and
Sustainable Energy Reviews, 2020.
6.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. 2023–2030 yillarga mo‘ljallangan “Yashil
energiya” strategiyasi. – Toshkent, 2022.
8.
Hasanov B.T., Komilov N.B. Qishloq xo‘jaligida energiya samaradorligini oshirish
texnologiyalari. – Andijon, 2021.
9.
FAO. Solar powered irrigation systems (SPIS) for sustainable agriculture. – Food and
Agriculture Organization of the United Nations, 2018.
10.
Ibragimov Z., Xojametov M. Qishloq xo‘jaligi obyektlarini elektr ta’minoti. – Toshkent,
2017.
