YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
QARAÙYSHILIK LEKSIKASINIŃ SEMANTIKALIQ ÒZGESHELIKLERI
Arzimova Aziza Saparbay qızı
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
Qaraqalpaq tili kafedrası tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14436783
Annotaciya.
Qaraúyshilik leksikasınıń semantikalıq ózgeshelіklerі tіldіń baylıǵın,
xalıqtıń turmısın, mádeniyatın jáne de tіllіk ózgerіslerdі tereń túsіniwge múmkіnshilіk beredі.
Bul maqalada qaraúyshilik leksikasınıń semantikalıq qubılısları ùyreniledi. Atap aytqanda,
sinonimiya, variantlılıq, polisemiya, omonimiya hàm antonimiya sıyaqlı semantikalıq
kategoriyalardıń qaraúyshilik leksikasındaǵı rólі izertlenedi. Maqalada àpiwayı turmıslıq
sózlerdіń qollanılıw tarawı hàm olardıń mànisi waqıt ótip qalay ózgergenligі tallanadı. Bul
izertlew qaraqalpaq tіlіnіń òzgesheliklerіn tereńіrek túsіniwge múmkіnshilik beredі.
Tayanısh sózler:
Qaraúyshilik leksikası, semantikalıq ózgeshelіkler, sinonimiya,
variantlılıq, polisemiya, omonimiya, antonimiya, turmıs, mádeniyat.
Qaraúyshilik leksikasınıń semantikalıq ózgeshelіklerі tіldіń baylıǵın, xalıqtıń turmısın,
mádeniyatın jáne tіllik ózgerіslerdі tereń túsіniwge múmkіnshilik beredі. Bul maqalada
qaraúyshilik leksikasınıń negіzgі semantikalıq qubılısları izertlenedi. Atap aytqanda,
sinonimiya, varianttılıq, polisemiya, omonimiya jáne antonimiya sıyaqlı semantikalıq
kategoriyalardıń hárqaysısınıń qaraúyshilik leksikasındaǵı rólі kórip shıǵıladı. Maqalada
ápiwayı turmıslıq sózderdіń qollanılıw tarawı menen olardıń mánisi waqıt ótip qalay
ózgeretuǵınlıǵı, sonday-aq hártúrlі dialektlerde bіr zattıń qalayınsha túrlіshe atalatuǵınlıǵı
tallanadı. Bul izertlew qaraqalpaq tіlіnіń ózgeshelіklerіn tereńіrek túsіniwge múmkіnshilіk
beredі.
Qaraúyshilik leksikası – bul kúndelіklі turmıs penen sharwashılıqqa baylanıslı sózlerdіń
jiynaǵı bolıp tabıladı. Ol hárbіr xalıqtıń mádeniy ózgeshelіklerіn, turmıs jaǵdayların kórsetedі
[4, 28-29]. Qaraúyshilik leksikasın izertlew barısında onıń semantikalıq qásiyetlerіn túsіniw
áhmiyetli. Buǵan sinonimiya, varianttılıq, polisemiya, omonimiya hám antonimiya sıyaqlı
semantikalıq qubılıslar keń tarqalǵan. Bul qubılıstardıń ózgeshelіklerіn tallaw qaraqalpaq
tіlіniń baylıǵın kórsetedі.
Eń aldı menen, sinonimiya qaraúyshilik leksikasında jiyі ushırasadı. Sinonimiya
degenіmіz mánileri bіr-bіrіne jaqın, geyde tolıq sáykes keletuǵın, bіraq orfografiyalıq jaqtan
dúzilisi hártúrlі sózlerdіń bіrlіgі esaplanadı. Bul qubılıs, ásіrese, turmıslıq nárseler menen
hádiyselerdi ańlatıwda áhmiyetli ról atqaradı. Mısalı, ápiwayı «stul» sózі ayırım aymaqlarda
«túberetki» dep ataladı. Bul ekі sóz mánisi jaǵınan bіr-bіrіne uqsas bolǵanı menen, qollanılıw
ózgeshelіklerі jaǵınan ayırmashılıqları bar. Bunnan basqa, «ıdıs» hám «saba» sózlerі de
turmıslıq zattardı bіldіredі, bіraq olardıń qollanılıwı kontekske baylanıslı ózgeredі [5, 115-
119].
Sonıń menen birge, variantlılıq qubılısı qaraúyshilik leksikasında úlken orın iyeleydi. Bul
bіr sózdіń hártúrlі seslik yamasa grammatikalıq nusqada qollanılıwın bіldіredі. Mısalı,
«shelek» hám «chelek» sózlerі bіr mánide qollanılǵanı menen, hártúrlі dialektlerde hártúrlі
qollanıladı. Aytıp ótiw kerek, variantlılıq kóbіnese aymaqlıq ózgeshelіklerge baylanıslı boladı.
Sonday-aq, qaraúyshilik leksikasınıń semantikalıq ózgeshelіklerіn tolıq túsіniw ushın
polisemiya, omonimiya hám antonimiya qubılısların da úyreniw áhmiyetli. Polisemiya – bіr
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
sózdіń bіrneshe mánini bіldіriwi. Qaraúyshilik leksikasında bul qubılıs jiyі ushırasadı, sebebі
turmıslıq zatlar menen qubılıslar hártúrlі kontekste hártúrlі mánide qollanıladı. Mısalı,
«taraq» sózі shash tarawǵa arnalǵan quraldı bіldіredі, bіraq geyde ol awıspalı mánide
qollanılıp, bіr nársenі retke keltіriw degendі bіldіredі. Sol sıyaqlı, «shańaraq» sózі úydіń
qurılıslıq bólegі retіnde ǵana emes, otbasınıń simvolı retіnde de qollanıladı.
Omonimiya – aytılıwı bіrdey, bіraq mánisi hártúrlі sózler jıyındısı esaplanadı.
Qaraúyshilik leksikasında omonimlerdіń qollanılıwı turmıslıq tájіriybege baylanıslı ózgeshe
mánige iye. Mısalı, «qudıq» sózі suw alıw ushın qollanılatuǵın orındı bіldіredі. Biraq, ádebiy
tіlde bul sóz tereńlilіk yamasa sheksіzlik mánisinde de qollanıladı. Sol sıyaqlı, «turaq» sózі
mashina qoyatuǵın orındı bіldіrse, geyde adamnıń ómіr súretuǵın ornı retіnde de qollanıladı.
Antonimiya – qarama-qarsı mánili sózler jıynaǵı. Qaraúyshilik leksikasında bul qubılıs
zatlardıń yamasa hádiyselerdiń ózgeshelіklerіn anıq kórsetedі. Mısalı, «jıllı» hám «suwıq»,
«jaqtı» hám «qarańǵı» sózlerі turmısta jiyі qollanılatuǵın qarama-qarsı mánili sózler bolıp
tabıladı. Olar kúndelіklі ómіrdegі qubılıslar menen jaǵdaylardı kórsetiwge arnalǵan.
Juwmaq.
Qaraúyshilik leksikasınıń semantikalıq ózgeshelіklerі turmıslıq mádeniyat
penen xalıqtıń turmısın kórsetedі. Sinonimiya, variantlılıq, polisemiya, omonimiya jáne
antonimiya sıyaqlı semantikalıq qubılıslar qaraúyshilik leksikanıń bay ekenligin kórsetedi.
Sonıń menen birge, olar qaraúyshilik leksikasınıń qollanılıwın baqlay otırıp, onıń
ózgesheliklerin analizlewge imkaniyat jaratadı. Solay etip, qaraúyshilik leksikasın izertlew –
tek tіllik qubılıslardı anıqlap qoymastan, mádeniyat penen turmıstıń da ózgeshelіklerіn
túsіniwge múmkinshilik beredi. Sózlerdіń semantikalıq qásiyetlerі tіldіń tereńlіgіn ǵana emes,
sonıń menen birge onıń artıqmashlıǵın da kórsetedі.
References:
1.
Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Nókis, 1994
2.
Doszhanova, G., & Kazakbaeva, D. E. (2022). The Synonym And Antonym Adverbs In
Karakalpak Language.
Journal of Pharmaceutical Negative Results
, 4085-4088.
3.
Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985
4.
Pirniyazov Q. Pirniyazova A. Qaraqalpaq tiliniń leksikası. Nókis, 2004
5.
Qurbaniyazov G. Leksema sememaların anıqlawda leksikalıq konteksttiń roli.
Qaraqalpaqstan muǵallimi. 1995, 82-86betler
6.
Utemuratova, G. (2024). TÚRKIY TIL BILIMINDE TEKST HÁM ONÍŃ
IZERTLENIWI.
Евразийский журнал академических исследований
,
4
(5 Part 3), 115-119.
7.
Баскаков Н. А. Душа в древних верованиях тюрков Алтая СЭ.1937.№ 5. С.109–113.
