YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
НОСИРИДДИН ТУСИЙ ТАЪЛИМОТИДА ФАНЛАР ТАСНИФОТИ
Собиров Умид Бахтиёрович
Бухоро давлат университети, мустақил тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14700531
Тусий воқеликда мавжуд бўлган барча мавжудотлар зарурий ва мумкин бўлган
борлиқ сифатида икки қисмга бўлинган, ҳикмат илми ҳам икки қисмга бўлинади.
Назарий ҳикмат, ўз навбатида, мавжудотларнинг мавжудлигига кўра икки қисмга
бўлинади, дейди. Унингча, бу бўлинишдаги асосий жиҳат мавжудотларнинг материя
билан мумкин ва мумкин бўлмаган алоқасидир. Назарий ҳикмат шу нуқтаи назардан
иккита алоҳида жабҳага бўлинади:
1). Материя билан боғлиқ мавжудотлар ҳақидаги фан.
2). Материя билан боғлиқ бўлмаган мавжудотлар ҳақидаги фан.
Иккинчиси, ўз навбатида, икки қисмга бўлинади, уларнинг баъзиларини материя
иштирокисиз тасаввур қилиш мумкин. Иккинчи қисмда материянинг мавжудлиги
туфайли мумкин бўлган нарса субъектнинг объектига айлантирилади. Юқорида
келтирилган изоҳдан кейин Тусий ҳикматнинг назарий илмини уч қисмга ажратади:
1). Метафизика.
2). Математика.
3). Табиий фанлар.
Назарий ҳикматнинг бу уч бўлимининг ҳар бири ўзининг асосий ва ёрдамчи
бўлимларига эга. Хусусан, метафизика фанининг иккита асосий шакли мавжуд: илоҳиёт
ва илк ибтидоий фалсафа. Догматизм ва схоластика билан қопланган илоҳиёт зарур
борлиқнинг мавжудлиги, бу борлиқнинг хусусиятлари, зарур мавжудот фаолиятининг
шакл ва усуллари ҳақида гапиради. Бирламчи элементар фалсафа бўлимида фалсафий
категориялар-нинг моҳияти тушунтирилади, у ҳақида маълумот берилади.
Метафизика фанининг асосий бўлимлари билан бир қаторда ёрдамчи бўлимлар
ҳам ишлайди. Бунга мисол қилиб, пайғамбарлик, имомлик ва охиратни келтириш
мумкин. Пайғамбарлик бўлимида башорат ва унинг шартлари ҳақида сўз боради.
Имомият ва унинг шартлари Имомият бобида муҳокама қилинади. Тусий ўзининг
“Тажрид ул-эътиқод” китобининг “Башорат” бобида пайғамбарлик ва имоматликнинг
асосий шартларини кўрсатиб, айни пайтда пайғамбарлик ва имоматлик ўртасидаги
ўхшашлик ва фарқларни изоҳлаб беради. Кейинги ҳаёт бўлимида бошқа дунё ҳақидаги
мунозаралар асосий ўринни эгаллайди. Носириддин Тусийнинг “Овсаф ул-Ашраф”
номли асарида Аллоҳ таоло дунё ва охиратга иймон келтирганларни мустаҳкам сўз
(оғзаки гувоҳлик) билан сақлаб қолишини эслатиб ўтган. Тусий ҳам ўзининг “Тажрид
ул-эътиқод” асарида охиратнинг аҳамияти ҳақида гапириб, барча инсонлар
охиратдагина ҳақиқатни аниқ кўришини қайд этади. Назарий ҳикматнинг иккинчи
шакли ҳисобланган математика фани рақамлар, ўлчовлар, самовий жисмлар ва
товушларнинг характерли белгиларини изоҳлайди. Шу муносабат билан Тусий
математика фанини тўртта асосий бўлимга ажратди:
1). Ҳандаса.
2). Одатлар илми.
3). Илми нужум ва ҳаёт илми.
4). Оҳангшунослик.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
Тусий фанларни таснифлаш ҳақидаги фикрларини давом эттирар экан,
математика фанининг бир қанча ёрдамчи бўлимлари мавжудлигини таъкидлайди.
Ўхшашлик, тескари, алгебра, ўзаро боғлиқлик, механика, нурлар ва бошқалар
математиканинг ёрдамчи тармоқларига мисол бўла олади.
Тусий фанларни таснифлашда мунажжимлар илми деб атаган мунажжимлар
илмини ҳам математика, ҳам табиий фанларнинг ёрдамчи бўлимларига киритади.
Унингча, табиат фанларининг ёрдамчи бўлимларига астрологиядан ташқари тиббиёт ва
қишлоқ хўжалиги фанлари ҳам киради. Тусий мантиқ илмини ҳеч қандай бўлимга
киритмайди ва “Мантиқ илмига келсак, шуни айтиш керакки, у нарсаларнинг сифатини
билишдан ва номаълумни ошкор қилишдан ииборатдир. Демак, чин маънода у бошқа
фанларни ўрганиш учун восита, калитдир, деб ҳисоблайди.
Тусий назарий ҳикмат бўлимлари ҳақидаги маълумотлар таснифини
келтиргандан сўнг, амалий ҳикмат фанининг таснифини ҳам беради. Амалий донолик
фани, номидан кўриниб турибдики, одамларнинг амалий фаолияти билан боғлиқ.
Амалий донолик бевосита одамларнинг турмуш шароитини мақсадли равишда
яхшилашга қаратилган. Амалий ҳикмат алоҳида кишилар ва инсон гуруҳлари нуқтаи
назаридан алоҳида ва умумий бўлиб икки қисмга бўлинади. Умумий амалий донолик, ўз
навбатида, икки қисмга бўлинади:
1). Яшаш манзили бўлганлар.
2). Каттароқ одамлар гуруҳлари жойлашган шаҳарлар, вилоятлар ва мамлакатлар
каби ҳудудий бўлинмалар билан умумий бўлганлар.
“Ахлоқий-Носирий” асарида амалий ҳикмат ҳақида кенг маълумот берган Тусий
ҳикмат илмининг бу бўлимини уч қисмга ажратади:
1). Ахлоқ илми.
2). Оила илми.
3). Сиёсат илми.
Ахлоқий категориялар ахлоқни покловчи фанда талқин этилади, бу фан соҳаси
ибтидо ва мақсадлардан иборат икки қисмдан иборат. Бунда инсон руҳи ва инсон
қалбининг комил ва номукаммаллигини ташкил этувчи нарсалар ҳақида маълумот
берилади. Бу ерда яхшилик ва бахт нимадан иборатлиги ҳам тушунтирилади. Ахлоқни
поклаш илмининг мақсадларга бағишланган иккинчи бўлимида характер ва
фазилатларнинг асл моҳияти очиб берилади, шу билан бирга руҳий касалликларнинг
табиати ҳам тушунтирилади. Оиланинг вужудга келиш сабаблари, оилани бошқариш
қоидалари, фарзанд тарбияси, фарзандлик қарзи, ота-онанинг масъулияти каби
жиҳатлар уй хўжалиги фани ёки оила қуриш бўлимида тушунтирилади.
References:
1.
İbrahim Emiroğlu. Klasik Mantığa Giriş. Ankara, 2005, s. 59-60.
2.
Şükürov A. Şərq fəlsəfəsi və filosofları. Bakı: Elm, 2005. - Б. 458.
3.
Fahrettin Olguner. Üç Türk İslam Mütefekkiri İbn Sina, Fahreddin Razî ve Nasiruddin Tûsî
Düşüncesinde Varoluş. Ankara, 1985. – Б. 186.
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/AmbivalentlikКишида бир вақтнинг ўзида қарама-
қарши ҳиссиётнинг юзага келиши
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
95
5.
Qushshayeva N.M.(2019). Philosophical outlook of Nasir Tusiy. American journal of social
and humaniyatarian research. (AJSHR) research Global research network. - Vol. No.1, December
2019. - PP.59-61. (Indexing: Global Impact Factor - 7.242 (2019).
6.
Qushshayeva N.M. (2021).The Concept of Justice in the Teachings of Nosiriddin Tusi and
its Philosophical-Ethical Interpretation. Interdisciplinary Conference of Young Scholars in
Social Sciences. 2021. - PP.146-148.
