Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
107
TIJORAT BANKLARIDA ISLOMIY BANK XIZMATLARI
TASHKIL ETISH VA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
(ATB
HAMKORBANK MISOLIDA)
Isayev Alisher Usmonovich
O’zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi Biznesni boshqarish
(Master of Business Administration-MBA) Banking 23-02-guruh magistranti
Annotatsiya: Hozirgi kunda tijorat banklari turli xil bank xizmatlarini yo‘lga
qo‘yish strategiyalarini ishlab chiqmoqda. Ulardan biri islomiy bank xizmatlarini
joriy etish va rivojlantirish hisoblanadi. Ushbu maqolada tijorat banklarida
islomiy moliyaviy xizmatlarni tashkil etish imkoniyatlari va istiqbollari yoritilgan.
Kalit so’zlar: Murobaha, mudoraba, ribo, Mushoraka, idjara
Аннотация: В настоящее время коммерческие банки разрабатывают
стратегии внедрения различных банковских услуг. Одним из направлений
является внедрение и развитие исламских банковских услуг. В данной статье
освещены возможности и перспективы организации исламских финансовых
услуг в коммерческих банках.
Ключевые слова: Мурабаха, Мудариба, Рибо, Мушарака, Иджара
Abstract:Currently, commercial banks are developing strategies for
implementing various banking services. One of these directions is the introduction
and development of Islamic banking services. This article highlights the
opportunities and prospects for establishing Islamic financial services in
commercial banks.
Keywords: Murabaha, Mudaraba, Riba, Musharakah, Ijara
KIRISH
Hozirgi kunda jahon bank tizimida islomiy moliya xizmatlari jadal rivojlanib,
an’anaviy bank tizimiga muqobil moliyalashtirish vositasi sifatida e’tirof
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
108
etilmoqda. Islomiy bank xizmatlari foizsiz moliyalashtirish tamoyillariga
asoslangan bo‘lib, shariat qoidalariga mos ravishda faoliyat yuritadi. Ushbu
xizmatlarning o‘sib borishi bank tizimini diversifikatsiya qilish, moliyaviy
inklyuzivlikni oshirish va yangi mijozlarni jalb etish imkonini beradi.
O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda islomiy bank xizmatlariga bo‘lgan
qiziqish ortib bormoqda. Xususan, tijorat banklari ushbu sohada tajriba orttirish,
shariatga mos moliyaviy mahsulotlarni yo‘lga qo‘yish hamda huquqiy asoslarni
shakllantirish ustida ish olib bormoqda. Bu jarayonda ilg‘or xalqaro tajribalar va
amaliyotlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqolada islomiy bank xizmatlarini tijorat banklarida tashkil etish va
rivojlantirish istiqbollari, bu yo‘nalishdagi mavjud imkoniyatlar hamda duch
kelinayotgan muammolar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, O‘zbekistonda ushbu
xizmatlarning rivojlanishiga turtki beruvchi omillar va istiqbolli yo‘nalishlar ko‘rib
chiqiladi.
O‘zbekistonda islomiy bank xizmatlari so‘nggi yillarda sezilarli darajada
rivojlanib, moliyaviy tizimning muqobil segmenti sifatida shakllanmoqda. Ushbu
jarayon huquqiy asoslarning takomillashtirilishi, tijorat banklarining innovatsion
moliyaviy mahsulotlarni joriy etishi va xalqaro tajribadan foydalanish kabi omillar
asosida kechmoqda.Islomiy bank xizmatlarini rivojlantirish bir necha bosqichda
amalga oshirilmoqda:
Islomiy bank xizmatlari O‘zbekistonda an’anaviy bank tizimining muqobil
shakli sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Bu yo‘nalishdagi ilk qadamlar 2018-yildan
boshlab tashlandi.
2018-2020-yillar
– Islomiy moliyaviy xizmatlarni joriy etish bo‘yicha
dastlabki tahlillar o‘tkazildi.
2021-yil
– O‘zbekiston Markaziy banki islomiy bank xizmatlarini tartibga
solish bo‘yicha ishlarni boshladi.
2023-yil
– O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni asosida tijorat
banklariga islomiy moliya mahsulotlarini sinov tariqasida joriy etishga ruxsat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
109
berildi.
2024-yil
– O‘zbekistonda islomiy bank xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha
qonun loyihasi ishlab chiqildi.
Tijorat banklari bosqichma-bosqich islomiy moliyaviy xizmatlarni joriy
etmoqda:
2021-2022-yillar
– Hamkorbank, Kapitalbank, Ipoteka-bank kabi banklar
Murobaha va Ijara asosida kredit mahsulotlarini sinov tariqasida taklif qila
boshladi.
2023-yil
– Tijorat banklarida maxsus islomiy moliya bo‘limlari tashkil qilina
boshlandi.
2024-yil
– Ba’zi banklar islomiy moliya mahsulotlarini to‘liq alohida xizmat
sifatida yo‘lga qo‘ydi.
Islomiy bank xizmatlarining asosiy xususiyati foizsiz moliyalashtirish
tamoyillari asosida ishlashidir. Tijorat banklarida quyidagi asosiy mahsulotlar joriy
etilgan:
Islomiy moliyalashtirish tizimi O‘zbekistonda quyidagi asosiy omillar
ta’sirida rivojlanmoqda:
O‘zbekiston hukumati islomiy moliya bo‘yicha tartibga soluvchi qonunchilik
bazasini ishlab chiqmoqda. Markaziy bank tomonidan islomiy bank faoliyati uchun
maxsus litsenziyalar joriy etilishi rejalashtirilgan. Islomiy moliyaviy xizmatlar
aholining yangi segmentlari, xususan, diniy e’tiqodi tufayli an’anaviy bank
xizmatlaridan foydalanmayotgan mijozlar uchun jozibador bo‘lib bormoqda.
Xalqaro moliya institutlari tomonidan O‘zbekiston banklariga islomiy
moliyalashtirish bo‘yicha kredit liniyalari ajratilmoqda.
O‘zbekiston islomiy moliya bo‘yicha xalqaro tashkilotlar, jumladan, Islom
Taraqqiyot Banki (ITB) va Islom Moliya Xizmatlari Kengashi (IFSB) bilan
hamkorlik qilmoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
110
2025-yilga kelib, tijorat banklari orqali islomiy moliyalashtirish bo‘yicha
xalqaro investitsiyalar hajmi oshishi kutilmoqda.So‘nggi yillarda O‘zbekistonda
islomiy bank xizmatlarining raqamli transformatsiyasi boshlangan bo‘lib, bu
jarayon quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda:
•
Mobil ilovalar va onlayn banking orqali islomiy moliya
xizmatlarining joriy etilishi
•
Blokcheyn texnologiyalari asosida shaffof va ishonchli moliyaviy
operatsiyalarni amalga oshirish
•
Smart-kontraktlar
orqali
islomiy
moliya
kelishuvlarini
avtomatlashtirish
Kelgusi yillarda O‘zbekistonda islomiy bank xizmatlarini yanada
rivojlantirish bo‘yicha quyidagi istiqbollar mavjud:
2025-2026-yillarda O‘zbekistonda to‘liq islomiy banklar ochilishi
kutilmoqda. “Takaful” (islomiy sug‘urta) xizmatlarini rivojlantirish. “Sukuk”
(islomiy obligatsiyalar) chiqarish orqali davlat va xususiy sektor loyihalarini
moliyalashtirish.Islomiy investitsiya fondlari tashkil etish hamda, islomiy
qimmatli qog‘ozlar va sukuk emissiyasini yo‘lga qo‘yish.
Xulosa
O‘zbekistonda islomiy bank xizmatlari bosqichma-bosqich rivojlanib, tijorat
banklari ushbu yo‘nalishda yangi mahsulotlar joriy qilmoqda. Islomiy
moliyalashtirish tizimi huquqiy muhitning takomillashuvi, xalqaro tajribaning
tatbiq etilishi va mijozlarning ortib borayotgan talabiga javoban shakllanmoqda.
Kelgusi yillarda raqamli texnologiyalar va yangi moliyaviy mahsulotlar orqali
islomiy bank xizmatlarining rivojlanishi yanada jadallashishi kutilmoqda.
Islomiy bank xizmatlarining mohiyati va asosiy tamoyillari
Tamoyil
Tavsif
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
111
Riba (foiz) taqiqlanishi
Islomiy banklar foiz asosida daromad
olishga yo‘l qo‘ymaydi.
Risklarni taqsimlash
Bank va mijoz foyda va zararlarni
birgalikda bo‘lishadi.
Halol investitsiyalar
Faqat islom shariatiga mos keluvchi
sohalarga investitsiya kiritiladi.
Qimor (maysir) taqiqlangan
Bank operatsiyalarida yuqori riskli,
noaniq
moliyaviy
vositalar
ishlatilmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 30.04.2023 yil
2.” Banklar va bank faoliyati to`grisida” O‘zbekiston Respublikasining
Qonuni, 05.11.2019 yildagi O‘RQ-580-son
3. “Markaziy bank to`g`risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni,
11.11.2019 yildagi O‘RQ-582-son
4. “Bank siri to`g`risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 30.08.2003
yildagi 530-II-son
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi Bank tizimini yanada isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-5992-sonli Farmoni
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
“O‘zbekiston
Respublikasini
yanada
rivojlantirish
bo‘yicha
Yangi
O`zbekistonning harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli Farmoni //2022-
2026 yillarga mo`ljallangan Taraqqiyot strategiyasi
8. “Bank xizmatlari iste’molchilari bilan o‘zaro munosabatlarni amalga
oshirishda tijorat banklarining faoliyatiga qo‘yiladigan minimal talablar
to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
Boshqaruvining 02.07.2018 yildagi 3030-sonli qarori
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
112
9. Баранова В.В., Дроздова Н.О. Современная трансформация
банковской системы и её влияние на финансирование экономики// Вестник
Международного института рынка. – 2019 - №1. - С.15-21.
10. Каримова М.А. Совершенствование KPI системы в коммерческих
банках Узбекистана International Interdisciplinary Scientific Conference
“Digitalisation and Sustainability for Scientific Deployment :Economic, Social,
and Medical Aspects”
11.
Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid
xizmatlarni ko‘rsatish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida
Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining qarori, 26.07.2024 yilda ro‘yxatdan
o‘tgan, ro‘yxat raqami 3536
