Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
118
"TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLARNI
BOSHQARISH VA KAMAYTIRISHNING SAMARALI YO‘LLARI
(HAMKORBANK ATB FARG'ONA MBXO MISOLIDA)"
Husanov Sherzod Zikiryoxonovich
O’zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi Biznesni boshqarish
(Master of Business Administration-MBA) Banking 23-02-guruh magistranti
Annotatsiya:Bugungi kunda jahonda tijorat banklarining kredit portfeli ortib
bormoqda. Bu albatta nafaqat banklarga daromad balki muammoli kreditlar
hajmining oshishiga olib keladi. Ushbu maqolada tijorat banklarida muammoli
kreditlarni samarali boshqarish yo’llari yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: Muammoli kreditlar(NPL), standart aktivlar, substandard
aktivlar, qoniqarsiz aktivlar, shubhali aktivlar, umidsiz aktivlar.
Аннотация:сегодня кредитный портфель коммерческих банков в мире
растет. Это обязательно принесет не только доход банкам, но и увеличит
объем проблемных кредитов. В этой статье описаны способы
эффективного управления проблемными кредитами в коммерческих банках.
Ключевые слова: Проблемные кредиты (NPL), стандартные активы,
субстандартные активы, неудовлетворительные активы, сомнительные
активы, безнадежные активы.
Abstract: today, the loan portfolio of commercial banks in the world is
growing. This is sure to bring not only income to banks, but also increase the
volume of problem loans. This article describes ways to effectively manage
problem loans in commercial banks.
Keywords: Non-Performing Loans (NPL), standard assets, substandard
assets, unsatisfactory assets, doubtful assets, hopeless assets.
Kirish
Bank tizimining barqarorligi va rivojlanishi uchun kredit portfelining sifati
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
119
muhim ahamiyatga ega. Tijorat banklarida muammoli kreditlarning oshishi
banklarning likvidligi va moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning
umumiy daromadliligini kamaytiradi. Shu sababli, muammoli kreditlarni samarali
boshqarish va kamaytirish har qanday bank uchun dolzarb vazifa hisoblanadi.
Bugungi kunda muammoli kreditlar (Non-Performing Loans – NPL)
darajasini kamaytirish bo‘yicha rivojlangan mamlakatlarda samarali tizimlar
yo‘lga qo‘yilgan. Jumladan, AQSh, Yevropa mamlakatlari va Osiyo mintaqasidagi
ilg‘or tajribalar shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarni boshqarishda quyidagi
strategik yo‘nalishlar muhim:
•
Raqamli texnologiyalar va tahliliy vositalardan foydalanish orqali
mijozlarning kredit to‘lov qobiliyatini oldindan baholash;
•
Kafolat va sug‘urta mexanizmlarini takomillashtirish;
•
Kredit olish jarayonida bankning ichki monitoring tizimini
mustahkamlash;
•
Muammoli kreditlarni qayta moliyalashtirish va restrukturizatsiya
qilish.
O‘zbekistonda ham muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha qator
islohotlar amalga oshirilmoqda. So‘nggi yillarda bank tizimida raqamli
texnologiyalar
joriy
qilinib,
kredit
xavflarini
oldindan
aniqlash
va
minimallashtirish choralari ko‘rilmoqda. Ushbu tadqiqot tijorat banklarida
muammoli kreditlarni boshqarish va kamaytirish bo‘yicha samarali yo‘llarni
aniqlash hamda xalqaro tajribalarni o‘rganish orqali O‘zbekiston sharoitiga mos
tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Tadqiqot doirasida quyidagi savollarga javob beriladi:
1.
Tijorat banklarida muammoli kreditlarning yuzaga kelishiga
sabab bo‘ladigan omillar nimalardan iborat?
2.
Xalqaro tajribada muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha
qanday samarali mexanizmlar mavjud?
3.
O‘zbekistonda tijorat banklarining muammoli kreditlarini
boshqarish bo‘yicha qanday chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda?
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
120
4.
Muammoli kreditlarni samarali boshqarish va kamaytirish
bo‘yicha qanday strategiyalarni taklif etish mumkin?
Ushbu tadqiqot natijalari O‘zbekiston bank sektorining barqarorligini
oshirishga, tijorat banklari kredit portfelining sifatini yaxshilashga va kredit
xavflarini kamaytirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tijorat banklarida
muammoli kreditlarni boshqarish va kamaytirish
dinamikasi
2020-2025-yillar oralig‘ida turli iqtisodiy va moliyaviy omillarga
bog‘liq holda o‘zgarib bormoqda. Ushbu davrda O‘zbekistonda ham, global
miqyosda ham bank tizimida muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha islohotlar
amalga oshirilmoqda. Quyida bu jarayonning asosiy tendensiyalari va dinamikasi
tahlil qilinadi.
1. 2020-2021-yillar: Pandemiya ta’siri va muammoli kreditlarning
oshishi
COVID-19 pandemiyasi sababli ko‘plab biznes subyektlari moliyaviy
qiyinchiliklarga duch keldi, bu esa tijorat banklarida
muammoli kreditlar
darajasining oshishiga
olib keldi.
O‘zbekiston Markaziy banki kreditlar bo‘yicha kechiktirilgan to‘lovlarni
qo‘llab-quvvatlash choralarini ko‘rdi.
Bu yillarda
substandard va shubhali kreditlarning
ulushi ortdi,
banklarning muammoli kreditlar bo‘yicha zaxira ajratish hajmi oshdi.
2022-2023-yillar: Tiklanish va islohotlar bosqichi
O‘zbekiston bank tizimida
muammoli kreditlarni kamaytirish bo‘yicha
institutsional islohotlar
jadal amalga oshirildi.
Raqamli texnologiyalar va kredit scoring tizimlarining keng joriy qilinishi
hisobiga
kredit xavflari oldindan baholanishi
yo‘lga qo‘yildi.
Banklar mijozlarga muammoli kreditlarni qayta restrukturizatsiya qilish
bo‘yicha qulay shart-sharoitlar yaratib, ularning to‘lov qobiliyatini tiklashga
yordam berdi.
Muammoli kreditlarning umumiy kredit portfelidagi ulushi
2022-yilda 5-7%
atrofida bo‘lsa, 2023-yilda 4-5% gacha kamaydi
.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
121
2024-2025-yillar: Barqarorlik va yangi strategiyalar
Banklar kredit xavflarini boshqarish bo‘yicha xalqaro standartlarga (Bazel
III) to‘liq o‘tishga harakat qilmoqda.
Kredit portfelining sifatini yaxshilash uchun tijorat banklari
risklarni tahlil
qilish tizimlarini avtomatlashtirish, sun’iy intellekt va blokcheyn
texnologiyalaridan foydalanish
kabi innovatsion yondashuvlarni joriy qilmoqda.
Muammoli kreditlarni kamaytirish uchun
kredit sug‘urtasi va kafolat
mexanizmlarini rivojlantirishga urg‘u berilmoqda
.
2025-yilga kelib muammoli kreditlarning ulushi
3-4% gacha pasayishi
kutilmoqda
, bu esa bank tizimining barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa
2020-2025-yillarda tijorat banklarida muammoli kreditlarni kamaytirish
bo‘yicha sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Pandemiya yillarida kredit sifatining
yomonlashuvi kuzatilgan bo‘lsa, keyingi yillarda
raqamli texnologiyalarni keng
joriy etish, xalqaro standartlarga mos kredit siyosatini amalga oshirish va
mijozlarga qulay kredit restrukturizatsiya mexanizmlarini yaratish
orqali
muammoli kreditlar hajmi kamaytirilmoqda. Kelgusi yillarda bank tizimining
barqarorligi va likvidligini oshirish uchun muammoli kreditlarni oldini olish
bo‘yicha chora-tadbirlarni yanada kuchaytirish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
1. «O'zbekiston Respublikasi Markaziy Banki to'g'risida» gi O'zbekiston
Respublikasi Qonuni 1995-yil 26-dekabr.
2. O'zbekiston Respublikasi «Bank va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonuni
1996-yil 25-aprel.
3. O'zbekiston Respublikasining «Bank siri to'g'risida»gi Qonuni 2005yil 25-
aprel.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining
kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonuni 2012-yil 2-may .
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
122
5. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 26-apreldagi “Oilaviy tadbirkorlik
to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2012 y.
6. O'zbekiston Respublikasining «Mikromoliyalash to‘g‘risida»gi Qonuni. 2006-
yil 15-sentabr.
7. “Kichik tadbirkorlik subyektlarini milliy valutada kreditlash tartibi
to‘g‘irisida” gi Nizom2013-yil 27-dekabr.
8. “Kichik va xususiy tadbirkorlikni mikrokreditlash tizimini yanada
kengaytirish va soddalashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13 fevraldagi Qarori.
9.“Kichik tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
mexanizmini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmoni, 2003- yil, 23- dekabr.
10. “Kichik tadbirkorlikni rivojlantirish kafolat jamg‘armasi faoliyatini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2017-yil 17-apreldagi Qarori.
11. “Tadbirkorlik subyektlari va keng aholi qatlamiga mikrokreditlar ajratish
tizimini yanada soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 martdagi PQ-2844 Qarori.
