Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
101
TIJORAT BANKLARI KAPITALLASHUVINI OSHIRISH
YO‘LLARI (AT IPOTEKA SAMARQAND FILIALI MISOLIDA)”
G‘affarova Mashhura Otamurod qizi
O’zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi Korporativ moliya va
qimmatli qog‘ozlar bozori (sohalar bo‘yicha) 24-04-guruh magistranti
Annotatsiya: Jahon miqyosida tijorat banklarining iqtisodiyotga ta’siri
tobora ortib bormoqda. Bank kapitali ularning moliyaviy barqarorligi va
mustaqilligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda
O‘zbekistonda banklar kapitallashuvi jarayoni turli yo‘nalishlar bo‘yicha
rivojlanmoqda. Ushbu maqolada tijorat banklarining kapitallashuv darajasini
oshirish va uni takomillashtirish masalalari atroflicha yoritilgan.
Kalit so’zlar: Bank kapitali, birinchi darajai kapital, ustav kapitali,regulyativ
kapital
Abstract:The impact of commercial banks on the economy is steadily
increasing worldwide. Bank capital is a key indicator ensuring the financial
stability and independence of commercial banks. Currently, the capitalization
process of banks in Uzbekistan is developing in various directions. This article
explores the issues of improving and enhancing the capitalization of commercial
banks.
Keywords: bank's capital, tier one capital, authorized capital,regulatory
capital
Аннотация: Влияние коммерческих банков на экономику во всем мире
неуклонно растет. Банковский капитал является ключевым показателем,
обеспечивающим финансовую стабильность и независимость коммерческих
банков. В настоящее время процесс капитализации банков в Узбекистане
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
102
развивается в разных направлениях. В данной статье рассматриваются
вопросы совершенствования и увеличения капитализации коммерческих
банков.
Ключевые слова: капитал банка, капитал первого уровня, уставный
капитал,регулирующий капитал
Kirish
Tijorat banklarining barqaror faoliyat yuritishi va iqtisodiyotga samarali ta’sir
ko‘rsatishi ularning moliyaviy mustahkamligi bilan bevosita bog‘liq. Bank kapitali
esa tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va kredit berish salohiyatini
belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli, banklar
kapitallashuvini oshirish masalasi zamonaviy moliyaviy tizimda muhim o‘rin
tutadi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda bank tizimi isloh qilinib, xalqaro standartlarga
mos ravishda rivojlanmoqda. Xususan, Basel III talablari asosida banklarning
kapital yetarliligini oshirish va moliyaviy xavflarni minimallashtirish bo‘yicha
qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Tijorat banklarining kapitallashuvini
oshirish esa ularning likvidligi va to‘lov qobiliyatini mustahkamlash bilan birga,
iqtisodiyotda investitsiyalar hajmini oshirishga ham xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqotda tijorat banklari kapitallashuvini oshirish yo‘llari, xalqaro
tajriba asosida takomillashtirish usullari hamda O‘zbekiston sharoitida qo‘llanishi
mumkin bo‘lgan samarali strategiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari bank
tizimining barqarorligini oshirish va moliyaviy resurslardan samarali foydalanish
bo‘yicha muhim tavsiyalarni ilgari surishga yordam beradi.
2020-yil COVID-19 pandemiyasi sababli butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy
inqiroz yuzaga keldi. Bank tizimi ham ushbu inqirozdan bevosita zarar ko‘rdi.
O‘zbekiston ham bundan mustasno bo‘lmay, iqtisodiyotdagi noaniqlik sababli
bank kapitaliga bo‘lgan talab yanada ortdi.
Pandemiya sharoitida banklarning moliyaviy barqarorligini saqlab qolish
maqsadida Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga
davlat kafolatlari va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
103
moliyaviy yordam paketlari ajratildi
.
Banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun
regulyativ kapital
talablarini oshirish
hamda
moliyaviy risklarni minimallashtirish
bo‘yicha
chora-tadbirlar qabul qilindi.
Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik
: O‘zbekiston bank tizimining
kapitallashuvini oshirish maqsadida xalqaro moliya institutlari, jumladan, Osiyo
taraqqiyot banki (OTB), Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) va Jahon banki bilan
hamkorlik kuchaytirildi.
•
2020-yilda banklar kapital yetarlilik ko‘rsatkichi
16-18%
atrofida
bo‘lsa, 2021-yilda
19-20%
gacha oshdi.
•
Davlat banklarining kapitallashuvi ko‘proq davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlandi, xususiy banklarda esa ichki investitsiyalar va kapital jalb qilish
orqali kapital yetarliligi oshirildi.
2022–2023-yillarda O‘zbekiston tijorat banklari kapital yetarliligini oshirish
bilan birga, kapital strukturasini diversifikatsiya qilishga e’tibor qaratdi. Bu
jarayonda quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha islohotlar amalga oshirildi:
1.
Qo‘shimcha aksiyalar chiqarish va xalqaro investorlarni
jalb qilish
o
Tijorat banklari kapital yetarliligini oshirish uchun
qo‘shimcha
aksiyalar emissiyasini amalga oshirdi
.
o
Xorijiy investorlar uchun bank sektorining ochiqligi
ta’minlandi. Xususan, "O‘zmilliybank" va "Ipoteka-bank" kabi yirik
banklar xalqaro moliya bozorlariga chiqish imkoniyatlarini oshirdi.
2.
Bank obligatsiyalarini chiqarish orqali kapitallashuvga
erishish
o
Tijorat banklari o‘z kapitalini mustahkamlash uchun
ichki va
xalqaro
bozorlarda
obligatsiyalar
chiqarish
amaliyotini
kengaytirdi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
104
o
Markaziy bank tomonidan ushbu jarayonni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida obligatsiyalar bozorida likvidlikni oshirish bo‘yicha
chora-tadbirlar amalga oshirildi.
3.
Banklarning xususiylashtirilishi
o
Davlat ulushi yuqori bo‘lgan banklarning kapitallashuvini
oshirish uchun ularni xususiylashtirish bo‘yicha reja ishlab chiqildi.
o
Xususiy
banklarning kapitallashuv darajasi oshirilishi
natijasida ularning kredit berish salohiyati kuchaytirildi.
2023-yilga kelib, bank kapitalining yetarlilik darajasi
22-24%
gacha oshdi.
Tijorat banklari kreditlash imkoniyatlarini kengaytirib, yirik loyihalarni
moliyalashtirish hajmini oshirdi.
2024–2025-yillarda bank kapitallashuvini oshirish jarayoni yanada
kuchayadi. Bank tizimi xalqaro moliyaviy standartlarga moslashib, Basel III
talablariga to‘liq mos kelishi uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:
Kapital yetarliligi bo‘yicha Basel III talablariga mos tizim yaratilib,
banklarning
risklarni tahlil qilish va boshqarish tizimlari
takomillashtiriladi.
Sun’iy intellekt va blokcheyn texnologiyalari
yordamida kapital
boshqaruvi optimallashtiriladi.
Kredit sifati va bank aktivlarini oshirish,
b
anklarning aktivlari sifati yaxshilanib,
kapital samaradorligi oshiriladi
. Kredit
portfelining sifatini yaxshilash uchun xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikda
risklarni minimallashtirish choralari ko‘riladi.
Tijorat banklari xalqaro fond bozorlariga chiqib, kapital jalb qilish
mexanizmlarini rivojlantiradi. Ichki bozorni rivojlantirish uchun
raqamli aktivlar
va obligatsiyalar chiqarish
amaliyoti kengaytiriladi. 2025-yilga kelib, banklar
kapital yetarliligi
25-27%
gacha oshishi kutilmoqda. Bank tizimi xalqaro moliya
bozorida raqobatbardosh bo‘lib, O‘zbekiston banklari mintaqadagi yetakchi
moliyaviy institutlarga aylanishi kutilmoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
105
Xulosa
2020–2025-yillarda O‘zbekistonda tijorat banklari kapitallashuvi sezilarli
darajada oshdi. Kapital yetarliligini oshirishga qaratilgan islohotlar bank
tizimining barqarorligini mustahkamlash, moliyaviy xavflarni kamaytirish va
investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qildi. 2025-yilga kelib, banklar
kapitallashuvining
yuqori
darajasi
ularning
xalqaro
moliya
bozorida
raqobatbardoshligini oshirib, milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga muhim
hissa qo‘shishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 30.04.2023 yil
2.” Banklar va bank faoliyati to`grisida” O‘zbekiston Respublikasining
Qonuni, 05.11.2019 yildagi O‘RQ-580-son
3. “Markaziy bank to`g`risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni,
11.11.2019 yildagi O‘RQ-582-son
4. “Bank siri to`g`risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 30.08.2003
yildagi 530-II-son
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi Bank tizimini yanada isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-5992-sonli Farmoni
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
“O‘zbekiston
Respublikasini
yanada
rivojlantirish
bo‘yicha
Yangi
O`zbekistonning harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli Farmoni //2022-
2026 yillarga mo`ljallangan Taraqqiyot strategiyasi
8. “Bank xizmatlari iste’molchilari bilan o‘zaro munosabatlarni amalga
oshirishda tijorat banklarining faoliyatiga qo‘yiladigan minimal talablar
to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
106
Boshqaruvining 02.07.2018 yildagi 3030-sonli qarori
9. Баранова В.В., Дроздова Н.О. Современная трансформация
банковской системы и её влияние на финансирование экономики// Вестник
Международного института рынка. – 2019 - №1. - С.15-21.
10. Каримова М.А. Совершенствование KPI системы в коммерческих
банках Узбекистана International Interdisciplinary Scientific Conference
“Digitalisation and Sustainability for Scientific Deployment :Economic, Social,
and Medical Aspects”
11. Ismoilov Sh. S. Tijorat banklarida KPI tizimini joriy etishni ahamiyati
Economics and Menejment Engineering, 2023
