Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
94
BANK TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISHDA ILG‘OR XORIJIY
TAJRIBALARNI QO‘LLASH YO'LLARI
Eshonqulov Shoxrux Sobir o'g'li
O’zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi Biznesni boshqarish
(Master of Business Administration-MBA) Banking 23-02-guruh magistranti
Annotatsiya: Global miqyosda bank tizimidagi chuqur o‘zgarishlar boshqa
mamlakatlarning bank sektoriga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Tijorat banklarida
raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ularning transformatsiya jarayonini
tezlashtirdi. Ushbu maqolada tijorat banklarini modernizatsiya qilishda ilg‘or
xorijiy tajribalarni qo‘llash masalalari yoritilgan.
Kalit so’zlar: Bank, kredit, deposit, bank kartalari, transformatisya,
muammoli kreditlar
Abstract:Fundamental changes in the global banking system have
significantly influenced the banking sectors of other countries. The rapid
development of digital technologies in commercial banks has accelerated their
transformation processes. This article examines the application of advanced
international practices in the modernization of commercial banks.
Keywords: Bank, credit, deposit, bank cards, transformation, non-
performing loans.
Аннотация:Глубокие изменения в мировой банковской системе оказали
значительное влияние на банковский сектор других стран. Быстрое
развитие цифровых технологий в коммерческих банках ускорило их процессы
трансформации. В данной статье рассматриваются вопросы применения
передового зарубежного опыта в модернизации коммерческих банков.
Ключевые слова: Банк, кредит, депозит, банковские карты,
трансформация, проблемные кредиты.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
95
Kirish
Bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi
asosiy institutlardan biri hisoblanadi. Zamonaviy global moliyaviy muhitda bank
tizimini takomillashtirish, raqobatbardoshligini oshirish va mijozlarga qulay
moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Shu
nuqtai nazardan, rivojlangan davlatlarning bank tizimidagi ilg‘or tajribalarini
o‘rganish va ularni milliy bank amaliyotiga tatbiq etish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlarda bank sektorini isloh qilishda
raqamli
texnologiyalarni
keng
joriy
etish
,
moliyaviy
xizmatlarni
avtomatlashtirish
,
risklarni boshqarish tizimlarini takomillashtirish
hamda
bank-mijoz munosabatlarini kuchaytirish
kabi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi.
Xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya kabi
davlatlarning ilg‘or tajribalari bank tizimining samaradorligini oshirishda muhim
rol o‘ynamoqda.
Ushbu tadqiqotda xorijiy mamlakatlarning bank tizimidagi eng yaxshi
amaliyotlar tahlil qilinib, ularni O‘zbekiston bank sektoriga tatbiq etish
imkoniyatlari o‘rganiladi. Shuningdek, milliy bank tizimining rivojlanishiga
to‘sqinlik qilayotgan muammolar va ularni hal etish bo‘yicha takliflar ilgari
suriladi.
Muhokama va natijalar
Bank tizimini takomillashtirish jarayonida ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish
va ularni milliy amaliyotga tatbiq etish muhim ahamiyatga ega. Jahon tajribasi
shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlangan mamlakatlar bank sektorining samaradorligini
oshirish uchun quyidagi asosiy yo‘nalishlarga e’tibor qaratmoqda:
1.
Raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish
Bugungi kunda
AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Janubiy Koreya kabi davlatlarda
raqamli bank xizmatlari keng joriy etilgan. Xususan,
blokcheyn
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
96
texnologiyasi
,
sun’iy intellekt asosida kredit tahlili
,
fintex
kompaniyalari bilan hamkorlik
kabi yechimlar tijorat banklarining
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda ham mobil
ilovalar orqali bank xizmatlaridan foydalanish hajmi ortib borayotgan
bo‘lsa-da, tizimning to‘liq raqamli ekotizimga o‘tishi uchun qo‘shimcha
islohotlar talab etiladi.
2.
Risklarni boshqarish va tartibga solish tizimlarini
takomillashtirish
Rivojlangan davlatlarda bank tizimining barqarorligini oshirish uchun
Bazel
III talablariga mos keluvchi
xavf-xatarlarni boshqarish mexanizmlari joriy
etilgan. Xususan, Yevropa mamlakatlarida bank kapitalining yetarliligini
ta’minlash va likvidlik talablarini oshirish bo‘yicha qat’iy tartib-qoidalar
mavjud. O‘zbekiston bank tizimida ham risklarni boshqarish tizimlarini
modernizatsiya qilish, xalqaro standartlarga mos ravishda tartibga solish
jarayonlarini takomillashtirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
3.
Mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlar va innovatsiyalar
Ilg‘or
xorijiy tajribada mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati asosiy o‘rin tutadi.
Ayniqsa,
Skandinaviya
mamlakatlarida
bank
xizmatlarining
shaxsiylashtirilgan yondashuvi
va
iste’molchilarning ehtiyojlariga
moslashtirilgan moliyaviy mahsulotlar
keng joriy etilgan. O‘zbekistonda
ham bank xizmatlarining sifatini oshirish, mijozlarga qulay va
moslashuvchan kreditlash shartlarini taklif qilish orqali raqobatbardoshlikni
oshirish mumkin.
Natijalar
Tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston bank tizimini takomillashtirishda
quyidagi ustuvor yo‘nalishlar belgilab olindi:
Raqamli transformatsiyani jadallashtirish
– fintech kompaniyalari bilan
integratsiyani kuchaytirish, mobil bank xizmatlarini kengaytirish va blokcheyn
texnologiyalarini joriy etish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
97
Risklarni boshqarish va tartibga solish mexanizmlarini xalqaro
talablarga moslashtirish
– Bazel III standartlariga mos ravishda kapital va
likvidlik talablarini oshirish.
Mijozlarga
yo‘naltirilgan
xizmatlarni
kengaytirish
–
bank
mahsulotlarining shaxsiylashtirilgan modelini yaratish va mijozlarga innovatsion
xizmatlar taklif etish.
Umuman olganda, bank tizimini takomillashtirish jarayonida ilg‘or xorijiy
tajribalarni milliy sharoitga moslashtirish moliyaviy sektorning barqaror
rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, yangi texnologiyalarni joriy etish,
xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kuchaytirish va tartibga solish
tizimini rivojlantirish orqali bank sektorining samaradorligi oshirilishi mumkin.
Xulosa
Bank tizimini takomillashtirish bugungi global iqtisodiyot sharoitida muhim
ahamiyat kasb etib, moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning
asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki,
rivojlangan davlatlarda bank tizimining samaradorligini oshirish uchun
raqamli
texnologiyalarni joriy etish, risklarni boshqarish tizimini kuchaytirish,
fintech kompaniyalari bilan integratsiyani rivojlantirish
hamda
mijozlarga
yo‘naltirilgan xizmatlar strategiyasini qo‘llash
kabi yo‘nalishlar ustuvor
sanaladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston bank tizimini yanada rivojlantirish va
samaradorligini oshirish uchun quyidagi asosiy yo‘nalishlarga e’tibor qaratish
lozim:
Dunyoda bank xizmatlarining raqamlashtirilishi katta sur’at bilan
rivojlanmoqda. AQSh, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya va Yevropa
mamlakatlarida fintech kompaniyalari bilan hamkorlikda ishlash, sun’iy intellekt
asosida mijozlarga xizmat ko‘rsatish, blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish
kabi innovatsiyalar keng joriy etilgan. O‘zbekistonda ham raqamli bank xizmatlari
rivojlanib borayotgan bo‘lsa-da, tizimning yanada mukammal bo‘lishi uchun
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
98
fintech bilan integratsiya darajasini oshirish, onlayn va mobil bank
xizmatlarini kengaytirish, aqlli shartnomalar va blokcheyn texnologiyasini
joriy qilish
zarur.
Rivojlangan mamlakatlarda bank tizimi barqarorligini oshirish uchun
Bazel
III standartlariga mos keluvchi xavf-xatarlarni boshqarish mexanizmlari
joriy etilgan. Xususan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bank kapitalining
yetarliligini ta’minlash va likvidlik talablarini oshirish bo‘yicha qat’iy qoidalar
mavjud. O‘zbekistonda ham bank sektorining mustahkamligini ta’minlash
maqsadida xalqaro tajribaga asoslangan holda
risklarni minimallashtirish
tizimini takomillashtirish, kapital yetarliligi va likvidlik darajasini oshirish,
banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun qat’iy tartibga solish
choralarini ko‘rish
lozim.
Skandinaviya mamlakatlarining tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mijozlar
ehtiyojiga mos keluvchi bank xizmatlarini taklif qilish orqali bank sektorining
samaradorligi va raqobatbardoshligi oshiriladi. O‘zbekistonda ham mijozlarga
qulay sharoit yaratish maqsadida
shaxsiylashtirilgan bank xizmatlarini
rivojlantirish, moliyaviy savodxonlik darajasini oshirish, kontakt markazlar
va mijozlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha innovatsion yechimlarni joriy qilish
muhim ahamiyatga ega.
So‘nggi yillarda fintech kompaniyalari bank sektorining muhim
ishtirokchilariga aylanib bormoqda. Xususan, Buyuk Britaniya, AQSh, Singapur
va Xitoyda fintech startaplari bank xizmatlarini yanada innovatsion va qulay
qilishda yetakchi rol o‘ynamoqda. O‘zbekistonda ham
banklar va fintech
kompaniyalari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, raqamli hamyonlar,
mobil to‘lov tizimlari va onlayn kreditlash imkoniyatlarini kengaytirish
orqali
bank xizmatlarining sifatini oshirish mumkin.
Xalqaro moliyaviy institutlar, jumladan, Jahon banki, Xalqaro valyuta
jamg‘armasi va Osiyo taraqqiyot banki bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali
O‘zbekiston bank tizimini isloh qilish va moliyaviy resurslarni kengaytirish
mumkin. Ushbu tashkilotlarning texnik va moliyaviy yordami bank sektorining
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
99
barqarorligini ta’minlash va innovatsiyalarni tezkor joriy qilishda muhim o‘rin
tutadi.
Shunday qilib, O‘zbekiston bank tizimining raqobatbardoshligini oshirish,
xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash va xalqaro moliyaviy talablar darajasiga
yetkazish uchun ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitga
moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Innovatsion texnologiyalar, fintech
kompaniyalari bilan hamkorlik va xalqaro standartlarga mos keluvchi risklarni
boshqarish tizimini joriy etish orqali bank tizimining barqarorligi va samaradorligi
sezilarli darajada oshirilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
1. «O'zbekiston Respublikasi Markaziy Banki to'g'risida» gi O'zbekiston
Respublikasi Qonuni 1995-yil 26-dekabr.
2. O'zbekiston Respublikasi «Bank va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonuni
1996-yil 25-aprel.
3. O'zbekiston Respublikasining «Bank siri to'g'risida»gi Qonuni 2005yil 25-
aprel.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining
kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonuni 2012-yil 2-may .
5. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 26-apreldagi “Oilaviy tadbirkorlik
to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2012 y.
6. O'zbekiston Respublikasining «Mikromoliyalash to‘g‘risida»gi Qonuni. 2006-
yil 15-sentabr.
7. “Kichik tadbirkorlik subyektlarini milliy valutada kreditlash tartibi
to‘g‘irisida” gi Nizom2013-yil 27-dekabr.
8. “Kichik va xususiy tadbirkorlikni mikrokreditlash tizimini yanada
kengaytirish va soddalashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
100
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13 fevraldagi Qarori.
9.“Kichik tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
mexanizmini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmoni, 2003- yil, 23- dekabr.
10. “Kichik tadbirkorlikni rivojlantirish kafolat jamg‘armasi faoliyatini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2017-yil 17-apreldagi Qarori.
11. “Tadbirkorlik subyektlari va keng aholi qatlamiga mikrokreditlar ajratish
tizimini yanada soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 martdagi PQ-2844 Qarori.
