Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
8
PEDAGOGIK TERMINLAR UYADOSHLIK LUG‘ATI
Kuziev Shavkat Abdumuratovich – o’qituvchi,
Ijtimoiy-Gumanitar fanlar fakulteti, Xorijiy tillar kafedrasi,
Guliston davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya: Mazkur maqolada pedagogik terminlarning uyadoshligi
masalasi har tomonlama o‘rganilib, ularning lingvistik xususiyatlari, shakllanish
omillari va semantik bog‘liqligi tahlil etiladi. Pedagogik terminologiya tizimi
ichidagi sinonimiya, antonimiya va giponimiya-giperonimiya munosabatlari ilmiy
jihatdan yoritiladi. Shuningdek, pedagogik terminlarni standartlashtirish,
ularning xalqaro va milliy tilga moslashuvi bo‘yicha uslubiy yondashuvlar ko‘rib
chiqiladi. Ushbu maqola tilshunoslik, pedagogika va terminshunoslik sohalari
mutaxassislari uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: pedagogik terminologiya, uyadosh terminlar, leksik-semantik
xususiyatlar,
sinonimiya,
antonimiya,
terminshunoslik,
termin
tizimi,
standartlashtirish, milliy va xalqaro moslashuv.
Zamonaviy ta’lim tizimi rivojlanar ekan, pedagogik atamalar ham tobora
mukammallashib boradi. Terminlarning to‘g‘ri shakllantirilishi va izchil
qo‘llanilishi pedagogik ilm-fan rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada
pedagogik terminlarning uyadoshligi lingvistik, metodologik va amaliy jihatdan
tahlil qilinadi [3].
1. Pedagogik terminlarning lingvistik xususiyatlari: Pedagogik terminlarning
lingvistik xususiyatlarini aniqlash ularning samarali qo‘llanilishi va
standartlashtirilishi uchun muhimdir. Ushbu xususiyatlar quyidagilardan iborat:
•
Aniqlik: pedagogik terminlar ilmiy tushunchalarni aniq va bir ma’noda
ifodalashi lozim.
•
Barqarorlik: terminologiya uzoq yillar davomida bir xil mazmunda
ishlatiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
9
•
Qisqalik: terminlar lo‘nda va tushunarli bo‘lishi talab etiladi.
•
Ekspressivlikning yo‘qligi: terminlar hissiyot yoki subyektiv yondashuvni
ifodalamaydi.
Pedagogik terminlarning o‘zbek tilidagi rivojlanishi ko‘p hollarda rus va ingliz
tillaridan o‘zlashish jarayoniga bog‘liq bo‘lib, bu borada ularni milliy til
me’yorlariga moslashtirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi [4].
2. Uyadosh terminlarning semantik munosabatlari: Uyadosh terminlar til
tizimidagi ma’nodosh, qarama-qarshi yoki o‘zaro bog‘liq atamalarni o‘z ichiga
oladi. Pedagogik terminologiyada ushbu munosabatlarning quyidagi turlari
uchraydi:
•
Sinonimiya: turli shakldagi, biroq bir-biriga yaqin ma’noli terminlar
(masalan, “ta’lim metodikasi” – “o‘qitish usuli”).
•
Antoniya: mutlaqo qarama-qarshi tushunchalarni ifodalovchi terminlar
(masalan, “an’anaviy ta’lim” – “innovatsion ta’lim”).
•
Giperonimiya-giponimiya: umumiy va xususiy tushunchalar o‘rtasidagi
bog‘liqlik (masalan, “pedagogika” – giperonim, “maktab pedagogikasi”,
“universitet pedagogikasi” – giponimlar).
Bu semantik munosabatlarni o‘rganish pedagogik terminologiyaning tizimlilik
tamoyilini tushunishga yordam beradi [1].
3. Pedagogik terminlarni standartlashtirish va unifikatsiya qilish: Terminlarning
standartlashtirilishi va unifikatsiyasi ilmiy an’analarning shakllanishiga xizmat
qiladi. Buning uchun quyidagi bosqichlarni amalga oshirish muhim:
1.
Terminlarning lingvistik ekspertizasi: terminlarning aniq va izchil
qo‘llanilishi uchun ularning ma’nosi maxsus mutaxassislar tomonidan
tasdiqlanadi.
2.
Xalqaro va milliy standartlarga moslashtirish: terminlar xalqaro atamalar
bilan uyg‘unlashtirilishi kerak.
3.
Ilmiy jamoatchilik tomonidan tasdiqlash: pedagogik terminlar fan jamoasi
tomonidan tan olinishi va qo‘llanishi kerak.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
10
4.
Rasmiy hujjatlarga kiritish: ta’lim standartlari va metodik qo‘llanmalarga
terminlar kiritilishi lozim.
Bu jarayon pedagogik atamalarni aniq va umumiy qoidalar asosida shakllantirishga
yordam beradi.
4. Pedagogik terminlarning rivojlanishi va yangi tendensiyalar: Hozirgi kunda
pedagogik terminologiyada quyidagi tendensiyalar kuzatilmoqda:
•
Globalizatsiya ta’siri: ingliz tilidan o‘zlashmalar ko‘paymoqda
(“kompetensiya”, “masofaviy ta’lim”).
•
Raqamli pedagogika: yangi texnologik atamalar paydo bo‘lmoqda (“onlayn
ta’lim”, “mock-kurslar”).
•
Psixopedagogik tushunchalar kengayishi: ta’lim jarayonida psixologik
terminlarning integratsiyasi ortib bormoqda [5].
Ushbu jarayon pedagogik terminlarni tizimli ravishda rivojlantirish zaruriyatini
keltirib chiqarmoqda. Pedagogik terminlar tizimi o‘zaro bog‘liq uyadosh
atamalardan tashkil topgan bo‘lib, ularning leksik-semantik xususiyatlarini
o‘rganish ilmiy izchillikni ta’minlaydi. Ushbu maqolada pedagogik terminlarning
sinonimiya, antonimiya va giperonimiya-giponimiya munosabatlari yoritildi,
ularning standartlashtirish va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilindi. Pedagogik
terminlarning xalqaro atamalar bilan uyg‘unlashuvi va milliy til me’yorlariga
moslashtirilishi ilmiy-tadqiqotlarning muhim yo‘nalishi bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev N. “Pedagogik atamalar tizimi va ularning tahlili.” Toshkent:
Ma’naviyat, 2021.
2.
Xamidov R. “Lingvistik tadqiqotlarda terminshunoslik muammolari.”
Buxoro: Ilm nashr, 2019.
3.
Soliyeva D. “Ta’lim va pedagogika sohasidagi yangi atamalar.” Nukus:
Qoraqalpoq universiteti nashriyoti, 2022.
4.
Ismoilov B. “O‘zbek tilida pedagogik terminlarning shakllanishi va
rivojlanishi.” Samarqand: Fan va texnologiya, 2020.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
11
5.
Sh, Kuziev. "The ways of developing discourse competence in non-
linguistic faculties." The academy of Ma'mun in Kharezm 5 (2020).
6.
Kuziev, S. H., and S. Rahmonova. "Distance learning and technology-the
future of national education." Foreign languages in Uzbekistan 1 (2018): 20.
7.
Kuziev, Shavkat, and Mukhlisa Kuzieva. "SOCIAL NETWORKS IN
TEACHING AND LEARNING ENGLISH." Talqin va tadqiqotlar 1.9
(2023).
8.
Кузиев,
Шавкат
Абдумуратович.
"ТАЪЛИМ
ТИЗИМИДА
ЗАМОНАВИЙ
ВОСИТАЛАРДАН
ФОЙДАЛАНИШ
ИМКОНИЯТЛАРИ." Scientific Impulse 1.5 (2022): 1641-1643.
9.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "MODERN METHODS AND TIPS OF
LEARNING
ENGLISH."
JOURNAL
OF
INNOVATIONS
IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH 6.3 (2023): 58-60.
10.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "The role of multimedia technology in
teaching the English language." Достижения науки и образования 2.7 (29)
(2018): 57-60.
11.
Otabek, Tilavoldiev, and Kuziev Shavkat. "The methodology of grammar
teaching." Academy 5 (44) (2019): 79-80.
12.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "Progress in language teaching via
picture stories." Вопросы науки и образования 2 (14) (2018): 60-62.
13.
Кузиев, Шавкат Абдумуратович. "Актуальное членение как особая
характеристика синтаксического уровня." Молодой ученый 1 (2017):
528-530.
14.
Kuziev, Shavkat Abdumuratovich. "THE ROLE OF AUDIENCE AND
CONTEXT IN THE SPEECH." Наука и образование: сохраняя прошлое,
создаём будущее. 2017.
15.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "HEI POLICIES ON AI USE."
INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE. Vol. 2.
No. 19. 2023.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
12
16.
Abdumuratovich, Kuziyev Shavkat. "AI IN LANGUAGE LEARNING
PROCESS." International Scientific and Current Research Conferences.
2023.
17.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "TEACHING WRITING THROUGH
THE USE OF ChatGPT." PEDAGOG 7.4 (2024): 61-63.
18.
Kuziev, Shavkat. "POLICY FRAMEWORKS IN DEVELOPED
COUNTRIES
FOR
AI
INTEGRATION:
A
COMPARATIVE
ANALYSIS." Ilm-fan va ta'lim 5 (20) (2024).
19.
Abdumuratovich, Kuziev Shavkat. "COMPARISON OF AI POLICY." SO
‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 7.4 (2024): 204-206.
20.
Ayubova , S., & Kuziyev , S. (2024). INTEGRATING CLIL IN
UZBEKISTAN EDUCATION.
Talqin Va Tadqiqotlar
. извлечено от
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/2318
