Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
77
PSIXOLOGIYANING INSON HAYOTIDAGI OʻRNI VA MAVQEYI
Jiyranova Etibor Alijanovna
Sirdaryo viloyati Oqoltin tumani 7-sonli umumiy o'rta taʼlim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Psixologik hizmat asoslari, psixologiya sohasidagi asosiy
qonun va tamoyillardir. Ushbu asoslar, psixologik tadqiqotlarni amalga oshirish,
ma'lumotlarni to'plash va tahlil qilish, psixologik masalalarni yechish va
psixologik ko'mak ko'rsatish jarayonida muhimdir.
Kalit so’zi: Psixik taraqqiyot diagnostikasi; psixodiagnostika;
eksperimental psixologiya; eksperiment (tajriba); simptomatik diagnoz; etiologik
diagnoz; tipologik diagnoz
KIRISH.
Yigirma birinchi asrda inson omilining o‘rganilishi va tadqiq qilinishi bilan
bog‘liq psixologik talablar birmuncha takomillashib bormoqda. Chunki inson
tom ma’noda ijtimoiy mavjudot bo‘lganligi bois, uning shakllanishi va shaxs
sifati- da taraqqiyoti eng avvalo unga ta’sir etuvchi obyektiv va sub- yektiv
olamning o‘ziga xos imkoniyatlari bilan belgilanadi. Shu imkoniyatlar tizimini
o‘rganish va tadqiq qilish bugungi psixologlar oldida turgan eng muhim
vazifalardan biri bolib qol- moqda.
Borliqdagi narsa va hodisalardan zavqlanish, nafis his-tuyg‘ularga g‘arq
bo'lish, atrof-muhit jozibasini chuqur his etish, insoniyat yaratgan mo‘jizalardan
hayajonlanish, shaxslararo munosabatga kirishish me’yorini bilish psixologiya
fani tufayligina o ‘z yechimini topadi. O‘tmish zahmatlari-yu hozirgi davrning
iliq nafasi, kelajak ezgu niyatlari-yu olam xayolati, ijodiy o ‘y-fikrlar, mantiqiy
mulohazalar, mustahkam iroda, kuchli xarakter, yuksak aql-zakovat xususiyatlari
va ularning o‘ziga xosligi — bularning barchasi psixologik tahlilning mahsulidir.
Tevarak-atrofni sezish, moddiy dunyoni idrok qilish, zaruriy ma’lu-motlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
78
eslab qolish, mustaqil fikrlash, voqelik mohiyatini tushunish tegishli tarzda
psixologiya fani mazmunidagina aks etadi va u asta-sekin inson miyasida, ongida
mujas-samlasha boradi.
Shaxsning fazilatlari, faoliyati, xulq-atvori, muomalasi, uning faollashuvi,
ruhiy tushkunligi-yu shijoati, intiluvchanligi, mardligi, mehnatsevarligi,
fidoyiligi, vatanparvarligi, e’tiqodi, dunyoqarashi, qiziqishining namoyon
bo‘lishi va kechishi, rivojlanishi — bularning hammasi psixologik qonuniyatlar
asosida amalga oshadi. Insonning hodisalar, holatlar, vazifalar va shart-
sharoitlarga munosabati o ‘zini o ‘zi anglashda, o ‘zini o ‘zi baholashda, o'zini o
‘zi nazorat qilishda, o‘ziga o‘zi taskin hamda buyaiq berishda, o‘z ichki
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishda mujassamlashadi. Inson ham ichki, ham
tashqi tomondan o ‘zini o ‘zi anglashi, milliy o ‘ziga xoslik alomatlari, betakror
nafosat egasi ekanligi, milliy didi (ta’bi) — bular milliy qiyofa yordami hamda
milliy o ‘zini o ‘zi (o'zligini) anglashda pishib yetiladi. Milliy qiyofa, milliy
xarakter, milliy ong, milliy xulq-atvor, milliy an ’analar, marosimlar, rasm -
rusum lar tavsifi, milliy yoki etnos (elat) psixologiyasi tuzilmasida aks etadi. Oila
a ’zolari orasidagi o ‘zaro munosabatlar, ayol yoki erkaklar o ‘rta- sidagi muloqot,
voyaga yetganlarning voyaga yetmagan yoshlar bilan o‘zaro fikr almashuvi, bir-
birlariga ta’sir o‘tkazishi, hamkorligi, hamdardligi, o‘zaro yordam va o ‘zaro
hurmati, omilkorligi, odilligi mohiyatan psixologiyada o‘z ifodasini
topadi.Psixologiya fani inson psixikasini aniqlash, shakllantirish, yangi sharoitga
ko'chirish, kamol toptirish, rivojlanish dinamikasini ta’minlash, yangi sifat
bosqichiga o'tishini qayd qilish imkoniyati borligi bilan o ‘ta amaliy, tatbiqiy
fanga aylangandir. Psixologiya fani sohalari uning amaliyot uchun muhim
ahamiyat kasb etishidan dalolat beradi (huquqshunoslik psixologiyasi, klinik
psixologiya, mehnat psixologiyasi, savdo psixologiyasi, sotsial psixologiya,
pedagogik psixologiya, maxsus psixologiya, sport psixologiyasi va hokazo).
Psixologiya amaliy, tatbiqiy jihatdan o ‘z predmetiga ega bo‘lib, amaliy sotsial
psixolog, muhandis psixolog, oilaviy psixoterapevt, tibbiyot psixologi, maktab
psixologi kabi sohalarni o ‘z ichiga qamrab olgandir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
79
Psixologiya fani tabiatshunoslik fan lari va falsafa negizida paydo bo'lgan
bo‘lib, hanuzgacha uning na gumanitar, na tabiiy fanlar qatoriga kiritilishi
aniqlangani yo'q, biroq shuinga qaramay, uni har ikkala yo'nalishdagi sohalar
bo‘yicha to'plangan ma’lumotlar, qonuniyatlar birlashuvining mahsuli deb atash
mumkin. Ammo psixologiyaning tarkibida ham gumanitar, ham ijtimoiy bilimlar
mavjud bo'lishidan qat’i nazar, u alohida xususiyatga ega bo‘lgan mustaqil fandir.
Hayotiy psixologik bilimlarning ilmiy psixologik bilimlardan yana birfarqli
tomoni shundan iboratki, ilmiy jihatdan asoslangan bilimlar anglashilgan,
mantiqiy puxta, oqilona xususiyatga ega bo‘ladi. Ilmiy psixologik bilimlar esa
faraz va g‘oyalarni ilgari surish daqiqasidan boshlab shakllana boradi va ulardan
kelib chiqadigan natijalarni mantiqan tekshirish bilan yakunlanadi. Shunda ham
olg‘a surilgan g‘oyalar tekshirish jarayonida biron-bir tasdiq yoki inkor m
a’nosiga erishsagina ilmiy psixologik bilimlar tizimiga kiritiladi Inson o
‘zining kimligini anglashga intilishdan, o‘z ruhiy dunyosini va o ‘zgalar
ruhiyatini bilish istagi paydo bo‘lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini
tushunishga ehtiyoj sezishdan,o‘tmish, hozirgi zamon, kelajak haqida mulohaza
yurita boshlagandan buyon psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi. Psixologik
bilimlar juda uzoq o ‘tmish tarixga ega bo‘lsa-da, u fan sifatida falsafadan XIX
asrga kelib ajralib chiqdi. Psixologiyaning alohida fan sifatida ajralib chiqishiga
o ‘sha davr kishilik jamiyatida yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy o
‘zgarishlar sabab bo‘ldi, chunki bular ijtimoiy zarurat taqozosi edi. Psixologik
holatlarni tadqiq qilish, ya’ni psixikaning mohiyatini tushunish maqsadida o ‘sha
davrlari eksperimental ilmiy psixologik laboratoriyalar vujudga kela boshladi.
Bugungi kunga psixologiya fani va ona psixologik xizmatlar ko'pgina rivoj
topti. Shaxsdagi ruhiy va intrapsixologik muammolar, oilaviy munosabatlardagi
kichik-katta muammolarning oldini olish va hal qilish lozimligi ortib bormoqda.
Psixologik masalalarni hal etish uchun psixolog-konsultantlar soni va ularning
kompetentsiyasi ham sonli ravishda ortib bormoqda. Shu bilan birga psixologik
bilim doni ham kengayib bormoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
80
Xulosa:
Psixologik xizmatlar asoslari fanining dolzarbligi shundan iboratki, u
psixologiya fani va ustozlarga tayyorlangan talabalarga psixolog kim sifatida
ishlash va yordam berishda qo'llaniladigan asosiy kompetentsiyalarni beradi. Fan
talabalarga psixik muammolar bilan ishlash usullari, terrorapiya texnologiyalari,
psixodiagnostika, konsultatsiya va ma'lumotlar bilan ishlash tizimini o'rgatadi.
Bundan tashqari talabalarga psixologik klinikani tashkil qilish va unda yoki
muassasalarda ishlash ko'nikmalarini beradi.
Psixologiyaning dolzarbligi shundan iboratki, u bugungi psixologik xizmatlar
emas, balki kelajakdagi psixologlar mutahassisligini rivojlantiradi. U talabalarga
psixolog tasavvurida eng sodda bilimdoni bilan birgalikda psixolog kim sifatida
ishlash uchun zarur o'zlashtirish va amaliy kompetentsiyalarni beradi. Shu bilan
psixologiya fani asosida yuksak malakali mutaxassislar rivoji yo'lida muhim
qadam qo'yiladi.
Psixologiyaning oʻquvchilatga beradigan mazmun, usul va yondashuvlari
kelajakda psixologik xizmatlar sohasidagi rivojning nufuzli talablarini hisobga
olgan holda shakllanadi. U psixologiyani, psixologik xizmatni va psixolog
mutahassisligini rivojlantirishga yo'naltirib, aholi salomatligiga va farovonligiga
yaqin davrda e'lon etiladigan yangi talablarga javob berishi mumkin. Shunga
ko'ra psixologik xizmatlar asoslari fanining dolzarbligi baholanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Aminov N.A. Bo'lajak maktab o'quvchilarining maxsus qobiliyatlari
tarkibiy qismlari haqida
2.
psixologlar / N.A. Aminov, M.V. Molokanov // Psixologik jurnal. – № 5.
–
3.
1992. – 104–110-betlar.
4.
Antonova N.V. Shaxsiy o'ziga xoslik muammosi // O'z-o'zini anglash
psixologiyasi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
81
5.
nia: o'quvchi / Ed. D.Ya. Raigorodskiy. – Samara: BAXRAH-M, 2000. –
B. 471– 487.
6.
Verbitskiy A.A. Kognitiv va kasbiy motivatsiyani shakllantirish
7.
talabalar / A.A. Verbitskiy, T.A. Platonov. – M.: Oliy maktab ilmiy-
tadqiqot instituti, 1986. – 154 b.
8.
Elizarov A.N. Ishonch telefoni: ota-ona bilan psixolog-maslahatchi sifatida
ishlash
9.
ota-onalar va yoshlar mojarolari sharoitida mi // Psixologiya savollari. –
1995. –
