Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
71
OʻQUVCHILARGA XORIJIY TILLARNI O‘RGATISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Malikova Nilufar Xasan qizi
Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumani MMTB ga qarashli 77-IDUM
amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA. Maqolada chet tilini o‘zlashtirish jarayonining psixologik
jihatlari ko‘rib chiqiladi. Psixologiyaning ta’limdagi o‘rni va uning pedagogika
va tilshunoslik bilan aloqasini o‘rganadi. Maqolada xorijiy tillarni o‘qitishda
psixologik nazariyalarni qo‘llash usullari, o‘qituvchining kasbiy til
kompetensiyasi, o‘quv predmeti va o‘quvchilarning individual xususiyatlarini
hisobga olish omillari, ayniqsa chet tillarini o‘rganish motivatsiyasi muhimligini
ta’kidlaydi.Maqolada
o‘qitishning
intellektini
oshirish
jarayonidagi
bosqichlarning xarakteristikasi keltirilgan. Klassik psixoanaliz ota-ona va bola
munosabatlarini bolaning shaxsiy rivojlanishi markaziga qo‘yadigan birinchi
ilmiy yo‘nalish bo‘lganligi ma’lum.
Kalit so‘zlar. Chet tili, Psixologiya, Tilshunoslik, o‘qitishning yondashuv va
tamoyillari, kasbiy til kompetensiyasi, o‘qish motivatsiyasi, individual
xususiyatlar, Pedagogik psixologiya.
KIRISH
Zamonaviy jamiyat uchun chet tilining ma’nosini ortiqcha baholash qiyin,
chunki u har bir mamlakat rivojlanishining barcha asosiy hayotiy jihatlariga
bevosita ta’sir qiladi. Hozirgi kunda yuqori malakali mutaxassis bo‘lish nafaqat o‘z
tor sohangizda professional bo‘lishni, balki chet tillarini ham puxta egallashni
anglatadi. Chet tilini muvaffaqiyatli o‘rgatish uchun turli omillar mavjud. Ularning
eng muhimlaridan biri psixologiyaga tegishli. Turli xil psixologik jihatlarni chuqur
tushunish o‘qituvchilarga o‘z ishidagi ko‘plab muhim daqiqalarni hal qilishga
yordam beradi: har bir o‘quvchilar guruhida to‘g’ri ishlash usulini topish;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
72
murakkab yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda o‘quvchilarning malaka va
ko‘nikmalariga ko‘ra to‘g‘ri yondashuvni amalga oshirish; chet tilini
o‘zlashtirishda yuqori motivatsiyani ta’minlash; til o‘rganish jarayonida paydo
bo‘ladigan “to‘siqlar” deb ataladigan tabiiy muammolarni bartaraf etish.
Xoh xorijiy, xoh ona tilini yaxshi bilish uchun har bir kishi Psixologiyani - til
o‘qitish bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan fanni yaxshi bilishi kerak. O‘rganilgan
adabiyotlarda ko‘rsatilgandek, ko‘plab taniqli olimlar pedagogikaning psixologik
tomoni bilan qiziqib, ta’lim jarayonini samaraliroq qilishga harakat qilganlar.
Shunday qilib, J. Maneska, H. G. Ollendorff, X. Svit, X. Palmer psixologik
nazariyalarni til o‘qitish tamoyillari va yondashuvlarida qo‘llashga harakat qildi. I.
V. Rahmonov chet tillarini o‘qitish metodikasi tarixini o‘rganuvchi yetakchi
tadqiqotchilardan biri edi. Bu yo‘nalishda S. Hardjono va X. Klark tomonidan ko‘p
ishlar qilindi. Ushbu mavzuning Pedagogika va ta’lim jarayoni uchun ahamiyatini
hisobga olib, maqsadni quyidagicha belgilash mumkin.
Ushbu maqolaning maqsadi chet tillarini o‘qitish va o‘rganish jarayonida
psixologiyaning rolini o‘rganish va tahlil qilish va tilni samarali o‘qitishda
psixologik jihatlarni qo‘llash zarurligini asoslashdir.Hozirgi kunda bizning
zamonaviy jamiyatimiz chet tillarini o‘zlashtirishga bo‘lgan katta ehtiyojni anglab
yetdi, chunki bu yuqori malakali mutaxassis uchun yangi keng istiqbollarni ochib
beradi, uning raqobatbardoshligini oshiradi, kasbiy faoliyat uchun zarur bo‘lgan
turli xil xorijiy axborot manbalarini taqdim etgan holda hayotning barcha
jabhalarida dunyoqarashini kengaytiradi. Chet tilini oson va samarali o‘rganish
jarayonida katta yordam psixologik tamoyillarni bilish bilan bog’liq bo‘lishi
mumkin.
Avvalo,
biz
psixolingvistika
-
til
psixologiyasi
tushunchasidan
boshlamoqchimiz. Bundan ko‘rinib turibdiki, psixolingvistika ikki fandan -
tilshunoslik va psixologiyadan kelib chiqadi. X. Klarkning fikricha,
psixolingvistika uchta psixik jarayonni o‘rganadi - tinglash, gapirish va bu ikki
qobiliyatni bolalar tomonidan o‘zlashtirish. T. Xarli ham xuddi shunday fikrni
bildiradiki, X. Klark psixolingvistikani tilni tushunish, hosil qilish va tilni eslab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
73
qolish bilan bog’liq bo‘lgan psixologiya jarayonlarini o‘rganishga berilgan nom
sifatida qaraydi.
Ushbu ta’riflardan ko‘rinib turibdiki, Psixologiya, Tilshunoslik va
Pedagogika o‘rtasida qandaydir bog’liqlik mavjud.Pedagogik psixologiyaning
o`quv jarayonidagi o`rni. Pedagogik psixologiya rivojlanish va yosh psixologiyasi
bilan chambarchas bog’liq bo‘lib, u shaxsning aqliy rivojlanishining yosh
dinamikasini, aqliy jarayonning ontogenezini va rivojlanayotgan shaxsning
psixologik sifatini o‘rganadi. Ontogenez deganda alohida organizmning
tug’ilishidan to o‘limigacha bo‘lgan rivojlanish jarayonlarining ketma-ketligi
tushuniladi. Ushbu rivojlanish tarixi ko‘pincha oddiylikdan yuqori murakkablikka
o‘tishni o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, rivojlanish va yosh psixologiyasining
barcha muammolari buxgalterning yosh xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
ko‘rib chiqiladi. Pedagogik va yosh psixologiyasi o‘z tadqiqotlarida umumiy
psixologik qonuniyatlarni ochib beruvchi, psixik jarayonlar, psixik holatlar va
shaxsning individual-psixologik xususiyatlarini o‘rganuvchi umumiy psixologiya
nazariyalariga asoslanadi.19-asr oxirida pedagogika va psixologiyada koʻplab
tajribalar va yutuqlar amalga oshirilganda pedagogik psixologiya mustaqil sohaga
aylandi. U ta’lim psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi va o‘qituvchi
psixologiyasidan iborat. Ushbu psixologiya sohasi ko‘pincha Amerikada Ta’lim
psixologiyasi deb ataladi.
Ta’lim psixologiyasi - bu odamlarning ta’lim sharoitida qanday o‘rganishini,
ta’lim tadbirlarining samaradorligini, o‘qitish psixologiyasini va tashkilot sifatida
maktablarning ijtimoiy psixologiyasini o‘rganadi. Ta’lim psixologiyasi
o‘quvchilarning qanday o‘rganishi va rivojlanishi bilan shug’ullanadi, ko‘pincha
iqtidorli bolalar va o‘ziga xos nogironligi bo‘lgan kichik guruhlarga e’tibor beradi.
Ta’lim psixologiyasini chuqurroq tushunish uchun uning boshqa fanlar bilan
o‘zaro aloqasini to‘g’ri tekshirish yaxshiroqdir. Ko‘pgina ma’lumotlar
Psixologiyadan keladi, lekin u o‘z navbatida fanning boshqa ko‘plab sohalarini
boyitadi. Ta’lim psixologiyasi kognitiv fan va o‘rganish fanlaridan oladi va unga
hissa qo‘shadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
74
O‘quvchilarning qobiliyatlarini yaxshiroq tushunish uchun har bir o‘qituvchi
o‘zining farqlovchi xususiyatlari, individualligi bilan nafaqat balog‘at yoshida,
balki bolaligida ham tanishishi kerak, deb hisoblaymiz. Shu maqsadda pedagogik
psixologiya inson taraqqiyoti nazariyalarini ishlab chiqadi va qo‘llaydi. Bu yerda
ular juda muhim, chunki ularning asosiy maqsadi aqliy qobiliyatlardagi barcha
o‘zgarishlarni, bilimning tabiati haqidagi axloqiy fikrlashni tekshirishdir.
O‘qitish jarayonini tashkil etar ekan, o‘qituvchi ta’lim tamoyilini qo‘llashi,
o‘qitishning psixologik jihatlariga e’tibor berishi va o‘qitish materiali va uslubini
o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishiga moslashtirishi kerak.
O‘qitish jarayonida ikkita asosiy jihat mavjud - o‘qitish va tarbiyalash bir-biri
bilan chambarchas bog’liq. Ta’limning maqsadi - o‘quvchining shaxsiyatini
rivojlantirish. O‘qitish ko‘proq bilim berishi, o‘quvchining ko‘nikma va
malakalarini oshirishi kerak. Muvaffaqiyatli ta’lim va tarbiya jarayoni uchun
o‘qituvchi o‘quvchining chet tilini o‘zlashtirishi uchun ushbu ikki jihatning
rivojlanish bosqichini to‘g’ri tushunishi kerak. Bu ish davomida yondashuvlarni
tanlashda, mashqlar, matnlarni tanlashda hisobga olinishi kerak.
S.Hardjono o‘qitishning intellektini oshirish jarayoniga katta e’tibor beradi.
U buni to‘rt bosqichga ajratadi:
o‘qituvchi yangi materialni taqdim etadi va tushuntiradi;
o‘qituvchi yangi material haqiqatan ham o‘quvchilar tomonidan
o‘zlashtirilganligiga ishonch hosil qiladi;
o‘qituvchi o‘quvchilarni materialni mustaqil ishlab chiqarishga o‘rgatadi;
o‘qituvchi o‘quvchilarni o‘quv materialidan faol va ijodiy foydalana oladigan
qilib tarbiyalaydi.
Tilni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish jarayonining navbatdagi bosqichi
talabalarning diqqatini jalb qiladi. Materialni yaxshiroq taqdim etish va uni
talabalar tomonidan o‘zlashtirishi uchun o‘qituvchi ham diqqatni yo‘naltirish
jarayoni va berilgan dars materialini o‘zlashtirish jarayoni bilan bog’liq bo‘lgan
psixologik nazariya bilan tanishishi kerak. Bundan tashqari, har bir o‘qituvchi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
75
uchun talabalarning diqqatini jamlash juda muhimdir. Buning uchun o‘qituvchi
turli xil o‘qitish usullaridan foydalanadi.
Shunday qilib, ko‘rgazmali yordamni aniq vaqtda qo‘llash bu holatda katta
yordam beradi. O‘qituvchi bir necha daqiqadan so‘ng o‘quvchilarning e’tiborini
yo‘qotmaslik uchun g’amxo‘rlik qilishi kerak. Vizual yordamni o‘z vaqtida
ishlatish juda muhim, aks holda ta’sir butunlay teskari bo‘ladi. Masalan, dars
boshida sinf oldiga osilgan rasm yoki biron bir stol ijobiy ta’sir ko‘rsatmaydi,
chunki o‘quvchilar buni allaqachon ko‘rgan va ularning diqqati bir vaqtning o‘zida
to‘planmaydi. Bunday holda, ko‘rgazmali yordamni o‘z vaqtida ishlatmaslik salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shuningdek, biz o‘quvchilar e’tiborining o‘rganilayotgan materialga bo‘lgan
qiziqishiga bog’liqligini ham aytib o‘tmoqchimiz. Har bir o‘qituvchining maqsadi
taqdim etilgan materialga qiziqishni oshirishdir. Bu erda psixologik bilim yordam
beradi, chunki o‘quvchilarning qiziqishini oshirish uchun o‘qituvchi avval
o‘quvchilarning ruhiy holatini bilishi kerak. Qiziqish ikki omil bilan bog’liq
bo‘lishi mumkin: bilim olishga motivatsiya va biror narsaga ijobiy hissiy
munosabat.
Biz shuni payqadikki, qiziqish har doim amaliy va samarali faoliyatda paydo
bo‘ladi va agar o‘quvchilar o‘rganilayotgan materialni tushunsa va uni o‘zlashtira
olsa, bilim olish motivatsiyasi paydo bo‘lishi mumkin. Bu jarayonda
o‘qituvchining shaxs sifatidagi o‘z o‘quvchilariga bo‘lgan munosabati va his-
tuyg’ulari va materialni taqdim etish uslubi, o‘quvchilarga eng yaxshi yondashuvni
topa olish qobiliyati kam bo‘lmagan muhim omillardir. Talabalarda chet tilini
tezroq o‘rganish va uni iloji boricha ravon gapirish istagi katta bo‘lishi mumkin,
lekin ularning qiziqishi ba’zan juda past bo‘ladi, chunki ular o‘qigan narsalarining
natijasini ko‘rmaydilar.
S. Hardjononing fikricha, o‘quvchilar egallashlari kerak bo‘lgan tushunish
ikki turga bo‘linadi: umumiy tushunish va maxsus tushunish. O‘quvchilar faqat
umumiy tushunchaga ega bo‘lsalar, ularning bilimlari yuzaki bo‘ladi va aksincha,
agar o‘quvchilar faqat aniq tushunchaga ega bo‘lsalar, ular faqat bir oz bilimga ega
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
76
bo‘ladilar. Masalan: o‘qituvchi chet tilidan qandaydir qiyin gapni aytadi. Agar
o‘qituvchi tarjimasini bersa, o‘quvchilar jumlani umuman tushunadilar, chunki
ular iboralarni, tuzilmalarni va hokazolarni tushunmaydilar. Aksincha, agar
o‘qituvchi o‘quvchilardan faqat aniq narsalarga, masalan, so‘zlarning ma’nosiga
e’tibor berishni so‘rasa, grammatik zamon va boshqalarni o‘rgansa, o‘quvchilar
butun gapni tushunmaydilar. Bu shuni anglatadiki, o‘qituvchi o‘quvchilarga
o‘qigan narsasidan natija olish imkoniyatini berish uchun materialni taqdim etishda
ushbu ikkala tushunishga ham e’tibor berishga harakat qilishi kerak.
XULOSA
Amalga oshirilgan tadqiqotlardan shunday xulosa qilish mumkinki, chet
tillarini o‘qitish nafaqat ta’lim fanining asosiy tamoyillariga, balki psixologiya
fanining tamoyillarini ham qo‘llashga asoslangan bo‘lsa, samaraliroq bo‘ladi,
chunki har bir turdagi ta’lim aqliy jihatlar bilan bog’liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Arif, N. (2012). The application of psychology in teaching foreign
languages.
Retrieved from http://journal.unbari.ac.id/index.php/JIP/article/view/74 2.
Kudysheva, A. A. Psychology of teaching foreign languages. 2010.
3. Nishanova Z.T. Kamilova N.G. Rivojlantirish psixologiyasi. Pedagogik
psixologiya. – T.: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2018
4. Interntet maʼlumotlari
