Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
358
YOSHLARNI SOG’LOM PSIXOLOGIK MUHITDA
TARBIYALASHNING OʻZIGA XOS VAZIFALARI
Boyanbaeva Sholpanay Baxitbaevna
Chimboy tumani 25-maktab amaliyotchi psixolog
Eraliyeva Saragul Xojabaevna
Chimboy tumani 19-maktab amaliyotchi psixolog
Eshmuratova Amina Togizbaevna
Chimboy tumani 41-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA: Bizga maʼlumki, har qanday odam boshqa odamdan
oʼzining individual-psixologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bundan maʼlum
bir odamga xos boʼlgan xislatlar nazarda tutiladi. Psixologiyada xarakter deganda
mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan faoliyat usullarida nomoyon boʼladigan,
tipik sharoitlarida koʼrinadigan va bu sharoitlarga shaxsning munosabati bilan
belgilanadigan individual psixik xususiyat yigʼindisi tushuniladi.
Kalit so’zlar: pedagogika, nutq madaniyati, sog’lom muhit, innovatsiya,
pedagogik mahorat, tarbiya, korreksiya,ruhiy buzilish.
KIRISH
Yoshlarning psixologik tarbiyasi ularning shaxsiyati, dunyoqarashi va
ijtimoiy hayotga moslashuvi jarayonida muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada olib
borilgan nazariy tahlillar va amaliy tadqiqotlar asosida shuni xulosa qilish
mumkinki, psixologik tarbiya jarayoni bolaning ruhiy sog‘lomligi, emotsional
barqarorligi va ijtimoiy moslashuvchanligini shakllantiruvchi asosiy omil
hisoblanadi.
Birinchidan, bola go‘daklik davridan boshlab emotsional qo‘llab-
quvvatlov, mehr va tushunishga muhtoj bo‘ladi. Bu ehtiyojlar qondirilmaganda
bolada psixologik inqirozlar, shaxsiy muvozanatsizlik va o‘ziga ishonchsizlik
holatlari yuzaga keladi. Piage va Vygotskiy kabi mashhur psixologlarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
359
asarlarida bola tafakkuri, o‘zini anglash jarayoni va ijtimoiy o‘zaro ta’sirlar
asosida shakllanishi haqida chuqur ilmiy dalillar keltirilgan. Tadqiqotimizda ham
ana shu nazariyalar amaliyotda o‘z isbotini topdi. Ikkinchidan, oiladagi muhitning
bolaning psixik rivojlanishiga ta’siri beqiyosdir.
Tadqiqotda mehrga asoslangan oilalarda ulg‘aygan bolalarning rivojlanish
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgani, befarq va jazoga asoslangan muhitda esa sezilarli
darajada past bo‘lgani bu fikrni tasdiqlaydi. Demak, bolaga berilayotgan mehr,
e’tibor va ishonch – bu oddiy muomala emas, balki uning ruhiyatiga, kelajakdagi
shaxsiy holatiga qaratilgan muhim investitsiyadir. Otaonalar va tarbiyachilar o‘z
farzandlari yoki tarbiyalanuvchilariga nafaqat jismonan, balki hissiy jihatdan ham
yaqin bo‘lishlari zarur.
Uchinchidan, tarbiyachilar va pedagoglarning psixologik savodxonligi ham
muhim rol o‘ynaydi. Emotsional qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishga
intilayotgan tarbiyachilar bilan ishlovchi bolalarda yuqori psixologik va ijtimoiy
moslashuv darajalari kuzatildi. Bu esa maktabgacha ta’lim muassasalarida
psixologik yondashuvni kuchaytirish, tarbiyachilarga doimiy ravishda malaka
oshirish imkoniyatlarini yaratish zaruratini bildiradi.
To‘rtinchidan, bolaning psixologik rivojlanishi bir necha bosqichlarda
o‘tadi va har bir bosqich o‘ziga xos tarzda muhimdir. Ayniqsa, senzitiv davrlar —
bolaning tashqi ta’sirlarga nisbatan eng sezgir davrlari bo‘lib, bu bosqichlarda
berilgan noto‘g‘ri yoki befarq munosabat bolaning butun umriga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun bola tarbiyasida xatoliklar qilishga yo‘l
qo‘yib bo‘lmaydi.Beshinchidan, har bir bola o‘ziga xosdir va uni umumiy
me’yorga solib bo‘lmaydi. Shuning uchun psixologik tarbiya individual
yondashuvni talab etadi. Har bir bolaning ehtiyoji, xulq-atvori, ijtimoiy holati va
hissiy tajribasi o‘rganilishi, unga mos ravishda tarbiya strategiyasi tanlanishi
zarur. Bu yondashuv aynan Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi
bilan bog‘liq bo‘lib, bola yordam bilan o‘z imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Farzand tarbiyasi jarayonida bola huquqlarining kamsitilmasligi talab
etiladi. Oilaviy tarbiya ijtimoiy tarbiyaga nisbatan bolalarning ruhiy olamiga,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
360
hissiyoti va tuyg‘ulariga chuqur ta'sir kо‘rsatadi. Taniqli pedagog A.S.Makarenko
besh yoshgacha bо‘lgan tarbiya bolaning shaxsiyati shakllanishida о‘ta muhim
ahamiyatga ega ekanini qayd etib о‘tgan. Bu haqda u shunday deb yozgan:
“...tarbiyaning bosh asosi besh yoshda nihoyasiga yetadi, demak, siz besh
yoshgacha nima qilgan bо‘lsangiz, bu tarbiyaviy jarayonning 90 foizini tashkil
etadi, keyingi tarbiya esa qayta tarbiyalash negizida davom etadi”. Mana shu
jarayonda bola tarbiyasiga о‘ta e'tiborli bо‘lish lozim.
Yoshlarning qalbi va ongida sog‘lom hayot tarzi, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuyg‘usini shakllantirishda, har jihatdan barkamol
etib tarbiyalashda buyuk mutafakkir ajdodlarimiz merosi katta ahamiyat kasb
etadi. Zero, hayotning asl mazmun-mohiyatini anglab yetishga о‘z umri va
salohiyatini bag‘ishlagan allomalarimizning asarlarida sog‘lom avlod tarbiyasi
bilan bog‘liq masalalarga alohida о‘rin berilgan.
Sharq allomalari о‘z asarlarida farzandlarga tarbiya va ta'lim berish, uni
ma'rifatu madaniyatga yetaklash muammolariga e'tibor berganlar. Buyuk
mutafakkirlar farzand tarbiyasi, gо‘zal axloqning inson kamolotiga sabab
bо‘luvchi yuksak fazilat ekanini ta'kidlaganlar. Jumladan, Imom Buxoriyning
“alAdab al-mufrad hadislar tо‘plami, Abu Lays Samarqandiyning “Tanbehul
g‘ofiliyn” asarlarida farzandlarga yuksak insoniy fazilatlarni kamol toptirish
tarannum etilgan.
Yurtimiz ulamolari о‘z asarlarida farzandining chiroyli odobidan umid
qilgan ota-ona, uni muntazam ravishda husni xulq asosi bо‘lgan muomala
odobining quyidagi qirralari bilan tanishtirib borishi muhim ekanini alohida
ta'kidlaganlar:
-
farzandingiz odamlar bilan muomalada shirinsо‘z, muloyim, bosiq va
kamtar bо‘lishiga e'tibor qarating;
-
odamlar
xursandchiligini
baham
kо‘rish,
g‘am-anduhidan
qayg‘urish, molmulkiga xiyonat qilmaslik, yaxshilikka chorlab, yomonlikdan
qaytarish husni xulq egalariga xos fazilatlardandir. Shuning uchun farzandingizga
ana shu xislatlarni bolalikdan singdirish payida bо‘ling;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
361
-
farzandingizga о‘zgalar bilan muomala chog‘ida boshqalarni g‘iybat
qilish, о‘zgalarni mensimaslik, obrо‘si, boyligi yoki mansabiga qarab munosabat
kо‘rsatish ham odobsizlik ekanini uqtirib boring;
-
yoshi ulug‘ kishilar, ustozlar bilan muomalada ularning kо‘ziga tik
boqmay, gaplarini jim tinglash, savollarigagina javob qaytarish, buyruqlarini
sidqidildan bajarish ham bolalar qalbiga jo qilishga e'tibor bering.
Mamlakatimizda sodir bо‘layotgan iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy
о‘zgarishlarning xalq milliy ruhiyatining negizi bо‘lmish oilaviy munosabatlarda
aks etishini tadqiq etish muhim masaladir. Oilaviy munosabatlar tizimi juda
murrakkab va ancha teran mazmunga ega bо‘lib, о‘z ichiga er-xotin о‘rtasidagi,
ota-ona va farzandlar, aka-uka va opa-singillar о‘rtasidagi va shu kabi qator
munosabatlar tizimini oladi. Oiladagi shaxslararo munosabatlar shaxs
shakllanishining muhim omili hisoblanadi. Oilaning eng muhim vazifalaridan biri
shaxs rivojlanishi uchun munosib sharoitni yaratishdir.
Maktab ostonasiga oyoq qo‘yish har bir inson uchun nihoyatda katta hayotiy
burilishdir. Mana shu davrdan boshlab bolalikning eng beg‘ubor onlariga bir qadar
cheklanishlar kirib keladi. Endi bola oilada nafaqat oilaviy ba’zi burchlarni,
vaholanki, uz shaxsi uchun zarur bo‘lgan xususiy vazifalarni bajarishi shart davrga
o‘tadi. Bu bilan uning oiladagi roli bir qarashda kamayganday emas, aksincha
ko‘paygan bo‘ladi. Ya’ni u o‘z obro‘sini endi nafaqat oila a’zolari o‘rtasida,
aksincha, jamiyat o‘rtasida oila obro‘sini o‘z shaxsiy harakati bilan himoya qilish
davri boshlanadi. Ruhiy muhiti sog‘lom oila a’zosi bo‘lgan bolaning birinchi bor
maktabga borishi qanchalik hayajonli bo‘lmasin bola uchun jiddiy qiynchiliklar
tug‘dirmaydi. Chunki maktabda o‘qituvchi hamma bolalarga bir ko‘z bilan
qaraydi. Oilada ham bolaga maktabga borganligi munosabati bilan alohida
erkatoyga qarash qilmasdan, maktab uning o‘zi uchun kerak bo‘lgan burch, sifatida
qaragan ma’qul. Chunki, mana shunday qaralgandagina bola uy vazifalariga,
maktabda berilgan topshiriqlarga shaxsiy burch sifatida qarashga o‘rganib boradi.
Har bir inson yoshligidanoq kamchiligu yutuqlari, oʼz imkoniyatlari haqida
oz boʼlsa-da tasavvurga ega boʼla boshlaydi. Yoshligidanoq bolalar feʼl-atvori
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
362
haqida oldin ota-onalari, keyin esa atrofdagilari oʼz munosabatini bildira boshlaydi.
Tashqi taʼsir natijasi oʼlaroq, har bir insonda oʼziga-oʼzi baho berish qobilyati
shakillana boshlaydi. Qaysidir bola oʼziga juda yuqori baho bersa, yana qaysidir
bola oʼzi haqida salbiy fikrga ega boʼladi. Oʼziga yuqori baho bergan bolalar ham
past baho beradigan bolalar ham taʼlim dargohida bilim olishga qiynaladi. Yuqori
baho bergan bolalarning qiynalishini sababi shundaki, uning oʼzi haqidagi fikri real
imkoniyatlaridan koʼra ilgarilab ketgan boʼladi. Bunday bolalar atrofdagilaridan
norozi boʼlishadi, ularning oʼzi haqidagi fikrini ijobiy tomonga o;zgartirgandan
soʼnggina u bilim olishga qiynalmaydi. Ularning oʼzi haqidagi fikirlarini
oʼzgartirish ham qiyin kichadi. Buning uchun oʼzgalarning yutigʼini koʼrib, u bilan
oʼz imkonyatlarini taqqoslash, atrofdagilarining unga nisbatan toʼgri muomila qila
olishi muhum ahamiyatga ega ekanligini tushuntirish darkor.
Oʼzi haqida salbiy fikirga ega boʼlgan bolalarga ham oson emas. Ularning
boshqalar bilan muomilaga kirishlari, yangi tanishlar orttirishlari qiyin kichadi shu
bilan birgalikda taʼlim olishlari ham qiyin kechadi. Ularni doim bir ishni
boshlashdan oldin “men toʼgʼri yoʼl tutyapanmikin” kabi shubhali savollar
qiynaydi. Bunday shubha gumonlardan qutilish uchun bolalarga avvalambor
oʼzlariga chettan nazar solish kerakliligini tushuntirish kerak. Ularga hech kimdan
kam emasligini shu bilan barobarda boshqalardan ustun jihati mavjudligini
tushuntirish va shu jihatni his qila bilishni oʼrgatish kerak. Аna shundagina bola
hayotda oʼz oʼrnini topa oladi.
XULOSA
Bolalarning qiziqishlariga qarab ularni oʼz xayotida oʼzi xohlagan soha
mutaxasislari boʼlishlari uchun ularga toʼgʼri yoʼnalish berish kerak. Baʼzi bir
bolalar judayam qobiliyatli boʼlishadi,ammo judayam qaysar boʼlishadi. Ular
bilan koʼproq shugʻullanish kerak. Аna shundagina ular ham oʼz hayotida oʼz
oʼrniga ega boʼlishadi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, sog‘lom va
barqaror jamiyatni qurish, unda faol, ijodkor, hurfikr va baxtli insonlarni
tarbiyalash psixologik tarbiyani to‘g‘ri tashkil etish bilan bevosita bog‘liq.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
363
Bolaning ichki dunyosini eshitgan, tushungan va qo‘llab-quvvatlagan har bir ota-
ona va pedagog kelajak avlodning barkamol shakllanishiga xizmat qilgan bo‘ladi.
Ushbu maqolada keltirilgan ilmiy-nazariy qarashlar, amaliy natijalar va takliflar
nafaqat tadqiqotchilar, balki ota-onalar, psixologlar, tarbiyachilar va ta’lim
sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun ham qo‘llanma bo‘lib xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Allamuratov S. I., Uraimov S. R. MOTOR TRAINING OF
STUDENT YOUTH IN THE PROCESS OF TRAINING IN SPECIALIZED
MILITARY-TECHNICAL
LYCEUMS
IN
CONDITIONS
OF
HYPERTHERMIA //Herald pedagogiki. Nauka i
Praktyka. – 2021. – Т. 1. – №. 1.
2.
Kipchakova, Y. X., & Kodirova, G. A. (2020). INNOVATIVE
TECHNOLOGIES IN MODERN EDUCATION.
Теория и практика
современной науки
, (5), 29-31.
3.
KIPCHAKOVA,
Y.,
ABDUXAMIDOVA,
M.,
&
RAXMONALIYEVA,
M.
THE
IMPACT
OF
INNOVATIVE
TECHNOLOGIES IN IMPROVING STUDENT
4.
INTERNET MATERIALLARI
