Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
344
OʼSMIRLAR YOSHDAGI BOLALARDA XAVOTIRLANISH
HOLATINI ANIQLASH HAMDA BARTARAF ETISHNING
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Tuxtamurodova Fotima Azamat qizi
Abduraximova Ozoda Tirkashevna
Pastdargʻom tumani 41-maktab psixologlari
ANNOTATSIYA: O’smirlik davri haqida izlanishlardan shunday xulosaga
kelishimiz mumkinki bu davrda muloqot jarayonida ham xavotirlanish hissi
namoyon bo’ladi va bu ota-ona va tengdoshlari bilan bo’lgan muloqatda
yaqqolroq aks etishini ko’ramiz. Chunki ularda muloqot jarayonida qandaydir
sabablar ular bilan muloqatni cheklash, ichki dunyosini oshkor bo’lib qolishdan
xavotirlik tuyg’usi ichki ruhiyatiga ta’sir qilib turadi. Oʼsmir oʼz qiziqishlariga
mos oʼrtoqlar davrasini qidiradi. Аgar oʼsmir oʼzini qoniqtirgan guruhni
topolmasa juda qiynaladi, oʼz imkoniyatilariga nisbatan shubha paydo boʼladi,
oʼzini yolgʼiz his eta boshlaydi.
Kalit
soʼzlar:muammo,yechim,oʻsmirlik,imkoniyat,faoliyat, korreksiya,
profilaktika
KIRISH
Psixolog F.B.Beryozin xavotirlanish jarayoniga izoh berar ekan, “ma’lum
bir ob’yekt bilan aloqaning mavjud emasligi xis qilingan xavf – hatarni
oydinlashtirishning iloji yo’qligi o’sha vaziyatni imkonsiz qilib qo’yadi va
xavotirlanish holatini yuzaga keltiradi”.Bunday vaziyatdagi psixologik qabul
qilinmaslik xavotirlikni u yoki bu obekt bilan bog’laydi. Natijada aniqlanmagan
xavf – hatar oydinlashadi va ushbu xolat faqat biror vaziyatni sodir bo’lish ehtimoli
bilan bog’lanadi.
Odamlar bilan muloqat qila olmaydigan yoki odamlar orasida nutq so’zlay
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
345
olmaydigan, uning qobilyatlarini namoyish qila olmaydigan kishi jiddiy vazifalarni
bajara olmaydilar, shaxslararo munosabatlarda ham o’z o’rnini topishga qiynaladi.
Psixologik tadqiqot ishlarida shuni ko’rishimiz mumkunki, o`smirlar otaonalari
ularni tushunmasliklari, ular bilan hisoblashmasliklari, muammolarga e’tibor
bermasliklari haqida kuyinib gapiradilar. Ular bolalarni qorni to`q bo`lsa yetarli
deb o`ylashadi, bola nima haqida o`ylayotgani, qanday qiziqishlari borligi haqida
bilmaydilar ham. O`smirlik davrida ro`y beradigan holatlarda har xil, lekin ularning
mevasi bir xilda-achchiq bo’ladi. Ota-onalar bilan ochiqchasiga, chin yurakdan
muloqotning yo`qligi bolani odamovi va og`ir qilib qo`yadi. Bir necha psixologik
tadqiqotlardan kelib chiqqan holda T.V.Abakumov xavotirlanishni tasniflashda bir
necha mezonlarni taklif qilgan :
•
Xavotirlanish paydo bo’lishida inson ongiga bog’liq bo‘lmagan holda
•
mavjud bo‘lgan manbalar (biologik, texnogen).
•
Atrof-muhitdagi haqiqiy holat to‘g‘risida to‘la va aniq tasavvurning yo‘qligi
•
(ijtimoiy va bolalarda uchrovchi xavotirlanishlar)
•
v) Ontologik (diniy, ekzistensional).
•
g) Gnoseologik (ma’lumotlarning ko‘pligidan haddan ziyod qo‘rqish).
Olimlarning ta’kidlashlaricha “noma’lum” va “yangi” narsa insonlarda,
ayniqsa bolalarda xavotirlanish hissini vujudga keltirar ekan.
O’smir yoshidagi bolalar balki har qanday shaxsda o’zi kutayotgan
kutilmalarining natijasi ijobiy yakun bilan tugamasligini bilgan shaxslarda
xavotirlanish hissi paydo bo’lib, bu jaroyon jiddiylashgan sari ularning
xavotirlanish darajasi ortib boradi. O’smir yoshidagi o’g’il-qizlarda xavotirlanish
hissining paydo bo’lishiga din omillarning o’rni ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Sababi bizning jamiyatimizda diniy omillar yashash turmush tarzimizga singib
ketganki ularning ko’rinishlarini payqash qiyin emas. Chunki din har bir shaxsni
yaxshilikka, ezgu amallarni qilishga, o’z xatti-harakatini nazorat qilishlikka
chaqirish bilan bir qatorda, insonni mushkul vaziyatlarda sabr qilishga, noumid
bo’lmaslikka, yaratganda faqat afzalini so’rashlikka hidoyat qiladi. O’smir birorta
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
346
faoliyatga kirishar ekan uni egallagan dunyoviy hamda diniy bilimi uni salbiy
harakat qilishdan qaytarib turadi, agar uni amalga oshirib qo’ysa uni bu bezovtalik
hissi tark etmay unga qayta-qayta eslatib turadi. Vaqt o’tgan sari bu hislar darajasi
ortib xavotirlik hissini ortib borishiga sabab bo’ladi.
O’smirlarning diniy bilimga egaligi yoki bunday bilimlarning
yetishmasligining ahamiyati ham sezilarli darajada ekanligini ko’rishimiz mumkin.
Chunki bu jixatlar ularda xavotirlanish fenomenini belgilab berishda yuqori
ahamiyat kasb etadi. Ularning diniy bilimga egaligi har qanday jarayonga sabr va
aql bilan yondashish kerakligi, qiyin vaziyatlarda o’zining xulq atvorini ijobiy
tomonda ko’rsatish kerakligini yaxshi anglab borib, xavotirlik tuyg’usi diniy
amallarni bajarish bilan susaytirib boradi. Moʻmin-musulmon kishi Allohga,
Uning farishtalariga, kitoblariga, paygʻambarlariga, qiyomat kuniga, taqdirning
yaxshi va yomonligi Allohdan ekanligiga imon keltirgan boʻladi. Allohning
rahmatidan umidvor boʻlmoq imonning shartlaridan biri hisoblanadi. Demak, sabr
nafsni boshidanoq tiyishdagi qatʼiyatlikdir, deyish mumkin. Abu Said al-Xudriy
roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda “Kimki bardoshli boʻlsa, Alloh uni
haqiqiy sabrli qilib qoʻyadi. Biror kishiga sabrdan koʻra ulugʻ va yaxshi narsa
berilmaydi”deb yozilgan. Sabr bu ziyodir va ziyo deb qizdiradigan kuydiradigan
nurga aytiladi. Nafsga zid boʻlgan hollarda sabr qilish Allohning taqdiriga rozi
boʻlishni anglatadi. Shuning uchun ham turli balolarga, musibatlarga sabr qilgan
kishiga savob beriladi, gunohlari toʻkiladi.
XULOSA
Yuqoridagilardan shunday xulosalash mumkunki musulmon kishi oʻzini
halokatga tashlamaslik,yaratganning amriga itoat etishda va turli xil
qiyinchiliklarda ham sabr qilmogʻi darkor. Sabr qilish musulmon kishi uchun vojib
amallardan biri hisoblanadi. O`smirning ota-onasidan va uni o`rab turgan katta
yoshlilardan tarbiya chog`ida sabrtoqat, keng fe’llik, mehr, rahm-shafqat talab
qiladi. Аksariyat ota-onalar oʼz farzandlari tarbiyasiga gʼamxoʼrlik, mehribonlik,
sabr-toqat, mehr kabi xislatlar bilan yondashish oʼrniga, kuch, ayniqsa, jismoniy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
347
jazo usuli bilan taʼsir oʼtkazadilar. Oʼz navbatida, bu kabi xatti- harakatlar
bolalarda doimiy xavotirli kutilmalar bilan yashashiga va agressiv xulq-atvorning
shakllanishiga zamin boʼladi. Psixolog B.MakKartinning tushuntirishicha, odatda,
kichkina qotillar «tartibsizlik va sukunat hukm surgan, bir-birining his-tuygʼulariga
befarqlik, jismoniy zoʼravonlik, bir- birini qoʼllamaslik va bir-birining taqdiri bilan
qiziqmaslik bilan yonma-yon kelgan oilalarda» ulgʼayadilar. Axir o`smirning qalbi
tarang tortilgan va lahzada uzilishi mumkin bo`lgan torga o`xshaydi. Faqatgina
ishonch va o`zaro yaqinlik o`smirni qalbdan go`zal qilib tarbiyalashga yordam
beradi. Oila bola uchun ta’lim-tarbiya o`chog`i ekan, uni toza qalbli, o`z kuchiga
va imkoniyatlariga ishonadigan va bu imkoniyatlardan bemalol foydalana oladigan
qilib tarbiyalash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Anorbayevna, G. N. (2016). Influence of the sibling statuse’s of teenagers on
interpersonal relations.
European journal of education and applied psychology
,
(2).
2.
Beryozin F.B. T.: O`qituvchi, 1999
3.
Ibragimovich, R. A. (2020). MEASUREMENT OF PERSONALITY TYPE
AND ITS FEATURES.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol
,
8
(6).
4.
Rasulova,
N.
T.
PSYCHOSOMATIC
FEATURES
OF
THE
REPRODUCTIVE
SPHERE.
Международный научнопрактический
электронный журнал «МОЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КАРЬЕРА».
Выпуск № 34 (том 1)(март, 2022). Дата выхода в свет: 31.03. 2022., 192.
5.
Internet materiallari
