Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
338
QIZIQISHLARNING BOLALAR VA O‘SMIRLARDA
JINOYATCHILIK XULQINING KELIB CHIQISHIGA TA’SIRI
Matnazarov Ametjon O'rinboyevich
Qoraqalpogʻiston Respublikasi To'rtko'l tumani 42-maktab psixologi
Annotatsiya: Qiziqish insonni harakatga undaydi. Qiziqishlari turli-tuman
o‘smir o‘z tengdoshlari bilan jamiyatda o‘rnatilgan axloqiy-huquqiy talablarga
qarama-qarshi bo‘lib, salbiy holatlarga beriluvchanlikni keltirib chiqaradi.
Dastlab qiziqish xarakteridagi salbiy xatti-harakatlar keyinchalik uning
shaxsiyatiga ta’sir o‘tkazishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Qiziqish, o‘smir, jinoyatchilik, o‘z-o‘zini anglash, ehtiros,
xarakter, rivojlanish, korreksiya.
KIRISH
Statistikaga ko‘ra, respublikada voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilgan jinoyatlar soni 2018 yilda 938 tani, 2019 yilda 739 tani, 2020 yilning
birinchi yarmida 338 tani tashkil etgan.Tahlillarga ko‘ra, qotillik jinoyatlari uchun
hukm qilinganlar ko‘p hollarda nosog‘lom muhitda tarbiya topgan bo‘lib chiqadi.
Ularning 20 foizga yaqini ota-onasiz, uchdan bir qismi to‘liqsiz oilada (ota yoki
onasiz) o‘sgan.Har beshinchi holatda oilaning to‘liqsizligi ota yoki onaning
sudlangani bilan bog‘liq bo‘lmoqda. Ota yoki onaning jinoyat yo‘liga kirishi
bolaning ham shu yo‘ldan borishiga turtki bo‘luvchi asosiy omillardan biri
sanaladi.O‘smirlar jinoyatchiligi ko‘pincha oiladagi muhitga bog‘liq bo‘ladi.
«Voyaga yetmaganlar jinoyatlarining aksariyati ularning ota-onadan ajralib
chiqish jarayonida sodir bo‘ladi, ya'ni o‘smirlarda mustaqil qaror qabul qilish
jarayoni boshlangan davrda. O‘smirning voyaga yetish davri 9-12 yosh va 12-16
yoshga bo‘linadi. Shu vaqtda bolada o‘ziga ishonch va hurmat shakllantirilmasa,
uning orzulari ota-ona tomonidan qo‘llab-quvvatlanmasa, u o‘zini hech narsaga
qodir emasdek his qila boshlaydi. Natijada bu bola dunyoga nafrat bilan ulg‘ayishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
339
mumkin.Agar oilada bolaning ehtiyojlari va tashvishlari bilan hech kim qiziqmasa,
unga beparvo bo‘lib, fikri e'tiborga olinmasa va unga nisbatan zo‘ravonlik
ishlatilsa, u o‘z shaxsini buzg‘unchilik va jinoyat sodir etish orqali ko‘rsatishga
harakat qiladi. Xullas, bolaga ruhiy va tan jarohati yetkazilsa, u boshqalarga
nisbatan shunday harakat qilishdan qo‘rqmay qo‘yadi.Ba'zan bir sinfdan
oliygohlarga juda kamchilik o‘qishga kiradi.
Qolganlarida esa jamiyatga kerak ekanliklari to‘g‘risida shubha paydo
bo‘lishi mumkin. Keyin ular mardikorlik yoki shunga o‘xshash mayda ishlarga
o‘zini uradi. Buning oldini olish uchun ota-ona farzandini ilm olishga
rag‘batlantirishi, o‘qishi uchun zarur sharoitni yaratib berishi kerak.
Shuningdek, ota-ona bilan ishlash, ularga bola parvarishi va tarbiyasini
o‘rgatish juda muhim. Chunki o‘smirlar jinoyatchiligi ko‘pincha uydagi muhit
bilan bog‘liq bo‘ladi», – deydi ruhshunos.Insonda o‘z xatti-harakati oqibatini
anglash 25 yoshdan keyin to‘liq shakllanadi.Voyaga yetmaganlar orasida
huquqbuzarlikni bartaraf etish bo‘yicha dasturiy prinsiplarga ko‘ra, o‘smir bolalar
tarbiyasi va himoyasi bilan nafaqat huquqni muhofaza qilish organlari, balki oila,
ijtimoiy institutlar, maktab, mahalla va yoshlar tashkilotlari ham shug‘ullanishi
kerak.
Xalqaro tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, bolada o‘z xatti-harakati oqibatini
bilish 25 yoshdan keyin to‘liq rivojlanadi. Jinoyat sodir etgan o‘smirlarning 80
foizida ular ulg‘aygach ijobiy xarakter shakllanib, jinoyat yo‘lini tark etishgan.
YUNISEF yangi yondashuvni taklif etmoqda
Bosh prokuratura va uning huzuridagi akademiya YUNISEF ko‘magida
mahalliy hokimliklar bilan birga jinoyat sodir etgan bolalar bilan alohida
yondashuv asosida ishlash loyihasini amalga oshirmoqda. Unda turli tashkilotlar
vakillaridan iborat 10 nafar professionallar jamoasi faoliyat olib bormoqda. Ular
qatoriga Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha idoralararo komissiya kotibi,
koordinator, ijtimoiy xodimlar, mutaxassislar, o‘qituvchilar, fasilitatorlar,
shuningdek, Yoshlar ittifoqi va mahalla fuqarolar yig‘inlari vakillari kiritilgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
340
Loyiha doirasida uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatlar (o‘g‘rilik, bezorilik, tan
jarohati yetkazish, talonchilik) sodir etgan 14–18 yoshli bolalar hamda ma'muriy
huquqbuzarliklar (yengil tan jarohati, mayda bezorilik, mayda o‘g‘rilik) sodir
etgan 16–18 yoshli bolalar komissiya tasarrufiga yuboriladi. So‘ngra jamoa a'zolari
bolalar va ularning oilalari ehtiyojlarini aniqlaydilar, o‘smirlarning huquqbuzarlik
xulqini o‘zgartirish uchun individual chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqib, uni
amalga oshiradilar.
«Asosiy shart – bola o‘z xatosini tushunib yetishi»
Loyiha doirasida ish olib borayotgan ijtimoiy xodim Madina Gobozova bu
faoliyatning ijobiy jihatlariga to‘xtaldi.«
Ushbu yangi yondashuv sababli bolalarga
nisbatan munosabat umuman boshqacha bo‘ladi. Asosiy shartlardan biri bolaning
o‘z xatosini tushunib yetishi va uni tuzatishga rozi bo‘lishidir. Keyin bolaning o‘zi
bilan birgalikda reja ishlab chiqib, uni amalga oshirishga oila a'zolarini ham jalb
qilamiz
» – deydi Madina Gobozova.«O‘smir bilan ishlovchi tergovchi va sudyalar
o‘smir psixologiyasini bilishi kerak”Advokat Abdumalik Abdullayev voyaga
yetmaganlar uchun alohida sud tashkil qilinishi talablari qanday bo‘lishini
izohladi.«
Voyaga yetmaganlar uchun alohida sud tizimi bo‘lishi kerak deb
hisoblayman. Bunda sudya, tergovchi va advokatdan bolalar bilan ishlash
borasida tegishli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi talab qilinadi.Voyaga
yetmaganlar tomonidan sodir etilgan barcha jinoyat turlari bilan faqatgina
huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari shug‘ullanishi to‘g‘ri emas.
Jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasidan kelib chiqib, ma'lum bir toifadagi
mutaxassislar ham jalb qilinishi qonunchilikda ma'lum mezonlar bilan belgilab
qo‘yilishi kerak.Voyaga yetmaganlar ishini ko‘rib chiqadigan sudyalarga
psixologiya fanini o‘rganish talabi qo‘yilishi kerak, deb hisoblayman. Hozirda
voyaga yetmagan shaxs ishini ko‘rib chiqadigan sudyalar o‘smirlar bilan muloqot
qilishga tayyor emas. Ular psixologik testlardan o‘tganlaridan keyin voyaga
yetmaganlarning ishi bilan shug‘ullanishi mumkin, deb o‘ylayman
» – deya
o‘smirlar sudi tashkil etilishining muhimligini asosladi advokat.Qiziqish shaxsning
muhim psixologik jabhalaridan biri hisoblanib, unda insonning individual
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
341
xususiyati bеvosita mujassamlashadi. Qiziqish - insonlarning dunyoqarashi,
e’tiqodlari, idеallari, ya’ni uning oliy maqsadlari, ezgu niyatlari, orzu-umidlari
bilan bеvosita muhim rol o‘ynaydi hamda ularning muvaffaqiyatli kеchishini
ta’minlash uchun xizmat qiladi.Qiziqish bilimlarni ongli, puxta, barqaror, anglagan
holda o‘zlashtirishda, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishda, shaxs qobilyati,
zеhni, o‘quvchanligini rivojtirishga, olamni mukammalroq tushunishga, bilim
saviyasining kеngayishiga yordam bеradi.Qiziqishlarning bolalar va o‘smirlarda
jinoyatchilik xulqining kelib chiqishiga ta’siri mavjud ekanligini o‘smirlik
sublimatsiyasining noto‘g’ri yo‘naltirilganligi bilan izohlaymiz. Qiziqish insonni
harakatga undaydi.
Qiziqishlari turli-tuman o‘smir o‘z tengdoshlari bilan jamiyatda o‘rnatilgan
axloqiy-huquqiy
talablarga
qarama-qarshi
bo‘lib,
salbiy
holatlarga
beriluvchanlikni keltirib chiqaradi. Dastlab qiziqish xarakteridagi salbiy xatti-
harakatlar keyinchalik uning shaxsiyatiga ta’sir o‘tkazishi mumkin.Qiziqishlar
to‘g‘ri tarbiyalansa, ular o‘smirlarning qobiliyatlari va mayllarining rivojlanishiga
jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘quvchining bilimlari chuqurlashib boradi, u
fanlarni o‘rgana boshlaydi, unda ayrim o‘quv predmetlariga, san’atga, sportning
qaysidir turiga zo‘r qiziqish ortadi. O‘smir juda ko‘p narsalarga; sport, turizm,
kino-teatr, badiiy havaskorlik kabi turli yo’nalishlarga qiziqadi. Ko‘p hollarda bu
qiziqishlar ehtiros xarakteriga ega bo‘ladi. Kun tartibi to‘g‘ri tashkil qilinsa, vaqt
to‘gri taqqoslansa, o‘smir yaxshi o‘qish, maktabdan tashqari xilma-xilishlar bilan
shug‘ullanishi va o‘yin-kulgu uchun yetarli vaqt topa olishi mumkin. Ilk yigitlik
bo‘sag‘asida turgan o‘smirlar uchun kishilarning histuyg‘ulari, kechinmalariga va
ayniqsa, o‘zining ichki dunyosiga, o‘zinio‘zi analiz qilishga moyillik xarakterlidir.
O‘z-o‘zini anglashning - bu o‘zini o‘zi tanish, sifat va kamchiliklarini, o‘z qobiliyat
va imkoniyatlarini bilib olish, o‘z xatti-harakatlari haqida hisob berish ehtiyojidir.
O‘z-o‘zini anglashningeng yuqori darajasi o‘zining hayotdagi o‘rnini aniq tasavvur
qilish, o‘zini shaxs sifatida anglab olishdir. Dastlabki paytlarda uning o‘zi haqidagi
fikrlari ko‘p jihatdan boshqa kishilarning u haqidagi fikrlaridan iborat bo‘ladi.
“O‘z xarakter hislatlaring haqida sen qayerdan bilasan” - degan savolga o‘smirlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
342
to‘g‘ridan-to‘g‘ri otaonalari,o‘qituvchilari, o‘rtoqlaridan bilib olganlarini
aytadilar, ammo keyinchalik buni o‘zlari seza boshlaydilar.
Lekin har qalay, o‘zlaridan ko‘ra boshqa kishilarni oldinroq baholay
boshlaydilar.Ular o‘z fikrlarini g‘olib chiqishini xohlashadilar. O‘smirlar boshqa
kishilarni baholashda bazan shoshma-shosharlik qilib, qat’iy fikr yuritishga yo‘l
qo‘yib qo‘yadilar. Masalan: ular ko‘pincha kishilarni faqat ayrim xatti-harakatlari
va ayrim sifatlariga qarab baholaydilar. Bu bahoni esa butun bir shaxsga nisbatan
tadbiq qiladilar. Natijada kishining qadr-qimmati uning ijobiy va salbiy sifatlari
haqida ko‘pincha noto‘g‘ri xulosa chiqaradilar. Ularning o‘z-o‘ziga baho berishi
ham har doim xolis bo‘lavermaydi. Masalan: ular o‘rtoqlaring qo‘polligi
gapiradilar-u, ammo buni o‘zlarida sezmaydilar. Hamma o‘smirlarham o‘z-o‘zini
tanqid qilish, o‘z xatolarini vijdonan va ro‘yi-rost bo‘yniga olishni uddasidan
chiqavermaydi.
O‘smir atrofdagilarning unga bergan bahosiga nisbatan sezgir bo‘ladi. Uning
kayfiyatidagi ranjishsababi ana shunda. Tasodifiy muvaffaqiyat yoki kattalarning
maqtab qo‘yishi, o‘smirlarni o‘ziga ortiqcha baho berishiga, o‘ziga haddan tashqari
ishonuvchanlikka, maqtanchoqlikka olib keladi. Hatto vaqtincha, tasodifiy
muvaffaqqiyatsizlik o‘smirda o‘z kuchiga ishonmaslik ishonchsizlik uyg‘otish,
qo‘rqoqlik, jur’atsizlik va uyatchanlik hissini oshirib yuborish mumkin.Shu
xususiyatlar natijasida unda kelib chiqadigan qiziqishlar salbiy xulqiy
og’ishishlarga, turli jinoiy xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin.Shuning uchun
ota-ona yoki o‘qituvchi o‘smirlar bilan bo‘ladigan munosabatda alohida e’tiborli
va nazokatli bo‘lishi zarur.
O‘smirlik yoshida zaif, mustaqil emas, kichkina deb nom chiqarishninig
qo‘rqish xavfi kuchayadi.U o‘zining mustaqilligini ko‘rsatish uchun, o‘zining
nohaqligini tushunib tursa ham, ko‘pincha qaysarlik va qo‘pollik qilaveradi.
Muomalada dag‘allik, talabchanlikva hurmatsizlik o‘quvchiga yosh bolalarga
bo‘lganday muomalada bo‘lish ular yaxshi tushunaman deb hisoblagan misollar
bo‘yicha o‘zlarining mustaqil fikirlarini aytish huquqini mensimaslik ularning
yuqori natijalarga erishishdagi kuch va imkoniyatlariga shubhalanish kabi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
343
hodisalar, odatda o‘smirda norozilik yoki aniq ifodalangan boshqa bir salbiy
harakatlarni hosil qiladi.
XULOSA
O‘smirlar o‘z-o‘zini tarbiyalashga zarurat sezadilar buni ulardan
onglilikning o‘sishi, kattalarga o‘xshashga intilishlari bilan tushuntirish mumkin.
Ular ma’lum darajada o‘zini ishontirish, o‘ziga buyruq berish, o‘zini nazorat qilish
kabi o‘z-o‘zini tarbiyalash vositalariga egadirlar. Ular ayniqsa, jismoniy va iroda
sifatlarini o‘stirishga harakat qiladilar. O‘smirlikda bolalarda burch va javobgarlik
tuyg‘ulari yetarli darajada o‘sgan bo‘ladi.Bolalar o‘zlari ongli ravishda tanlagan
ma’lum maqsadga erishish uchun ish-harakatlar qilishga qobil bo‘lib qoladilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Шарафитдинов А. и др. Проблема застенчивости у ребенка и
ее устранение //Образование и воспитание. –2020. –No. 2. –С. 64-66.
2.
Шарафитдинов А. и др. Формирование у учеников чувства
общности
/Образование и воспитание. –2020. –No. 2. –С. 66-67
3.
6.МаджидовДж Б, Маджидова В, ШарофиддиновА. Социальный
интеллект как совокупность способностей, обеспечивающих адаптацию
личности в обществе.
страницы: 22-24 источник: актуальные вопросы
современной психологии материалы международной научной конференции.
2017
4.
7.Sharaffitdinov, A., &Yusupov, U. (2022). The opportunities of
educating
morality
for
children
through
samples
of
folklore.
EurasianScientificHerald, 5, 65-68.
5.
Internet materiallari
