Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
299
HAVO NAMLIGINI OSHIRISHDA IQLIM O‘ZGARISHIGA
KO‘MAKLASHUVCHI O‘SIMLIKLAR.
Jo‘rayeva Ozoda Toirovna.
B.f.f.d.,PhD. Buxoro davlat universiteti, O‘zbekiston
E-mail:
https://orcid.org/0000-0002-0526-5003
Qo’ldosheva Odina Alisher qizi.
Buxoro viloyati. Vobkent tuman. 5-maktab.10-“b” sinf o’quvchisi
.
Annotatsiya: Ushbu maqolada iqlim o‘zgarishiga ko‘maklashuvchi, havo
namligini oshirishda muhim rol o‘ynaydigan o‘simliklar turlari va ularning
ekologik ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, suv tanqis hududlar uchun tavsiya
etiladigan o‘simliklar, O‘zbekistondagi yashil devor va yashil makon loyihalari,
amalga oshirilayotgan ishlar va ularning natijalari batafsil ko‘rib chiqilgan.
Maqola jadvallar va ularning izohlari bilan boyitilgan bo‘lib, ekologik
barqarorlikni ta’minlashda o‘simliklarning o‘rni va kelajak istiqbollari
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Iqlim o‘zgarishi, havo namligi, o‘simliklar, suv tanqisi, yashil
devor, ekologik barqarorlik, O‘zbekiston, yashil makon loyihasi.
Kirish
So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishlari ekologik muvozanatga jiddiy
tahdid solmoqda. Atmosferadagi issiqxona gazlarining ortishi, yomg‘irlarning
kamayishi, haroratning keskin oshishi kabi salbiy holatlar ko‘plab mintaqalarda
qurgoqchilikka va tabiiy resurslarning kamayishiga olib kelmoqda. Bunday
sharoitda o‘simliklarning, xususan, havo namligini oshirish qobiliyatiga ega
bo‘lgan turlarining ahamiyati ortib bormoqda.
---
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
300
O‘simliklarning havo namligiga ta’siri
O‘simliklar fotosintez va transpiratsiya jarayonlari orqali atrof-muhitga
bevosita ta’sir o‘tkazadi. Ayniqsa, transpiratsiya (barglar orqali suv bug‘ining
ajralishi) natijasida havoga namlik chiqariladi. Bu jarayon:
- Mahalliy haroratni pasaytiradi;
- Yomg‘ir hosil bo‘lishiga sharoit yaratadi;
Chang va zararli moddalarning havodagi konsentratsiyasini kamaytiradi;
- Tuproqdagi namlikni saqlashga yordam beradi.
---
Namlikni oshiruvchi o‘simlik guruhlari
O‘simlik guruhi Turi
Afzalliklari
Mos hududlar
Daraxtlar
Evkalipt
Tez o‘sadi, ko‘p
transpiratsiya
qiladi
Subtropik, tropik
Daraxtlar
Terak (Populus)
Sovuqqa
chidamli, ko‘p
nam chiqaradi
Mo‘tadil iqlim
Butalar
Lavanda
Yerni qoplaydi,
namlikni ushlab
turadi
Qurg‘oqchil
hududlar
O‘t o‘simliklar
Bambuk
Tez o‘sadi, ko‘p
suv bug‘latadi
Tropik
Suv o‘simliklari Qamish
Mikroiqlim hosil
qiladi,
suvni
ushlab turadi
Botqoqli zonalar
- Ushbu o‘simliklar havo namligini oshirishda samarali hisoblanadi, chunki
ular transpiratsiya orqali ko‘p miqdorda suv bug‘ini havoga chiqaradi. Evkalipt va
bambuk kabi daraxt va o‘t o‘simliklari tez o‘sishi bilan ajralib turadi, bu esa tezroq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
301
ekologik muhitni yaxshilash imkonini beradi. Qamish va lavanda esa suvni ushlab
turish xususiyatiga ega bo‘lib, ayniqsa qurg‘oqchil va botqoqli hududlarda
mikroiqlimni barqarorlashtirishga xizmat qiladi.
Suv tanqis hududlar uchun tavsiya etiladigan o‘simliklar
O‘simlik nomi
Afzalliklari
Mos mintaqalar
Saksavul (Haloxylon)
Cho‘lni
mustahkamlaydi, tuzga
chidamli
Qoraqalpog‘iston,
Orolbo‘yi
Yantoq
Shamol va eroziyaga
qarshi, dorivor
Dasht, cho‘l zonalari
Zirk (Berberis)
Kam suv talab qiladi,
mevali va dekorativ
Tog‘
etaklari,
qurg‘oqchil
Akatsiya
Tez o‘suvchi, azotni
boyituvchi daraxt
Qurg‘oqchil mintaqalar
Tuzli butalar
Sho‘r yerda ham o‘sadi,
eroziyani kamaytiradi
Cho‘l, yarim cho‘l
hududlar
-Suv tanqis hududlar uchun mos o‘simliklar tanlash muhimdir, chunki ular
kam suv talab qiladi va o‘z-o‘zini barqarorlashtirish xususiyatiga ega. Saksavul va
akatsiya kabi turlar cho‘l va sho‘r yerlarda eroziya va shamol ta’sirini
kamaytirishda yordam beradi. Bu o‘simliklar tuproqni mustahkamlash va biologik
xilma-xillikni oshirish orqali atrof-muhitni tiklashda muhim rol o‘ynaydiю
Iqlim o‘zgarishiga qarshi o‘simliklarning roli
Ekologik funktsiya
Tavsif
Karbon yutish
CO₂ ni yutib, kislorod ishlab
chiqaradi
Transpiratsiya
Havo namligini oshiradi, salqinlik
yaratadi
Soyalik yaratish
Haroratni
pasaytiradi,
tuproqni
qurishdan saqlaydi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
302
Tuproqni mustahkamlash
Eroziyani kamaytiradi, namlikni
ushlab qoladi
Biologik xilma-xillik
Boshqa organizmlar uchun yashash
joyi yaratadi
--O‘simliklar iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda ko‘p qirrali ta’sirga ega.
Ular nafaqat karbonat angidridni yutib, havoni tozalashda, balki transpiratsiya
orqali namlikni oshirib, salqinlik yaratishda ham muhimdir. Soyalik tuproqni qurib
qolishdan saqlaydi va eroziya jarayonlarini kamaytiradi, shu bilan birga biologik
xilma-xillikni ta’minlab, butun ekotizimning barqarorligini oshiradi.
Ilmiy asoslangan misollar
1. Amazon o‘rmonlari dunyodagi eng katta kislorod manbai bo‘lib,
transpiratsiya orqali ulkan miqdorda suv bug‘ini havoga chiqaradi. Bu hudud “yer
sayyorasining o‘pkalari” deb ataladi.
2. Orolbo‘yi mintaqasida qamish va yantoq singari mahalliy turlarni tiklash
orqali iqlim yumshatilishi kuzatilmoqda.
3. Xitoydagi “Yashil devor” loyihasi millionlab daraxtlar ekilishi orqali
cho‘llanishga qarshi kurashmoqda va iqlimni barqarorlashtirmoqda.
4. O‘zbekistonning “Yashil makon” loyihasi - 2021-yildan boshlab amalga
oshirilayotgan mazkur loyiha doirasida yiliga kamida 200 million dona daraxt va
buta ko‘chatlari ekish rejalashtirilgan. Ushbu harakat cho‘llanishni kamaytirish,
atmosferani tozalash, shaharlar mikroiqlimini yaxshilash hamda havo namligini
oshirishga qaratilgan.
Yashil makon loyihasi doirasida amalga oshirilayotgan ishlar va
natijalar:
- Ko‘chat ekish ishlari: 2024-yil bahorida 138 million dona ko‘chat ekildi.
Yashil hududlar barpo etish: 2024-yilda 260 ta yangi “yashil bog‘” barpo
etilib, jami soni 444 taga yetdi.
- Orolbo‘yi mintaqasida: yil yakunigacha 300 ming gektarda “yashil
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
303
qoplama” barpo etilishi rejalashtirilgan.
- Xalqaro tan olingan loyiha: “Yashil makon” loyihasi Armanistonda
o‘tkazilgan xalqaro tanlovda g‘olib deb topildi.
Xulosa
O‘simliklar havo namligini oshirishda, mikroiqlimni shakllantirishda va
global iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun
ham ekotizimlarni tiklash, yashil hududlarni kengaytirish, ekologik barqarorlikni
ta’minlash yo‘lidagi sa’y-harakatlarda o‘simliklarning tabiiy roli alohida e’tiborga
loyiqdir.
Kelajakda ushbu mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish va amaliy tadqiqotlar
orqali tasdiqlash ekologik siyosatning muhim qismi bo‘lishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
IPCC Special Report on Climate Change, 2023.
2.
Ergashovich, K. A., and J. O. Tokhirovna. "Ecophysiological
properties of white oats."
Proceedings of the International Conference on
Innovations in Sciences, Education and Humanities, Rome, Italy
. Vol. 10.
2021.
3.
Jo'rayeva, O. "Sho'rlangan tuproqlarda g'o'zaning o'sish
fiziologiyasi."
Центр научных публикаций (buxdu. Uz)
1.1 (2020).
article/
4.
Jo’Rayeva, Ozoda Toirovna. "Tuproq unumdorligini
oshirishda fermentlarning roli."
Science and Education
4.5 (2023): 149-155.
5.
Jo‘rayeva, Ozoda Toirovna. "Effect of Moisture Levels on the
Physiological Characteristics of Sorghum."
European Journal of
Agricultural and Rural Education
6.03: 3-5.
6.
Jo'rayeva Ozoda Toirovna. «BUXORO VOHASI TUPROQ
VA IQLIM SHAROITIDA JO'XORI NAVLARINING MORFOLOGIK
TAHLILLARINING OLIB BORILISHI.». International journal of
education, social science & humanities. finland academic research science
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
304
publishers, т. 11, вып. 4, Zenodo, апрель 2023 г., сс. 981–86,
doi:10.5281/zenodo.7833913.
7.
Jo’Rayeva,
Ozoda
Toirovna.
"JO’XORINING
QURG’OQCHILIK VA SHO’RLANISHGA TA’SIRI."
Academic research
in educational sciences
3.4 (2022): 337-343.
8.
Jo'rayeva, O. "Sho'rlangan tuproqlarda g'o'zaning o'sish
fiziologiyasi."
Центр научных публикаций (buxdu. Uz)
1.1 (2020).
