Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
267
O‘QUV MASHG‘ULOTINI REJALASHTIRISH VA
LOYIHALASHTIRISH
Abdullayeva Saodat Mengbayevna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘quv mashg‘ulotini samarali tashkil etish
uchun zarur bo‘lgan rejalashtirish va loyihalash jarayonlari yoritilgan. Pedagogik
faoliyatda darsni puxta rejalashtirish o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada o‘quv maqsadlarini
aniqlash, metodlarni tanlash, ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, baholash
mezonlarini belgilash hamda o‘quv muhitini tashkil etish kabi masalalarga
alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalari o‘qituvchilarga dars jarayonini
tizimli, samarali va natijadorlikka yo‘naltirilgan tarzda olib borishda amaliy
yordam beradi.
Kalit so‘zlar: Konstruktiv yondashuv, kompetensiyaviy yondashuv,
innovatsion metodlar, ta’lim texnologiyasi
.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchi faqatgina bilim beruvchi
emas, balki o‘quvchilarning intellektual, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishiga
rahbarlik qiluvchi muhim shaxsdir. Shu boisdan ham har bir darsni samarali tashkil
etish o‘qituvchidan yuqori darajadagi rejalashtirish va loyihalash ko‘nikmalarini
talab etadi. O‘quv mashg‘ulotini rejalashtirish bu – o‘qituvchining o‘quv
maqsadlariga muvofiq holda darsni qanday tashkil etish, qanday vosita va
usullardan foydalanish, qanday natijaga erishish rejalashtirilganligini ko‘rsatuvchi
jarayondir. Ushbu maqolada aynan shu jihatlar atroflicha tahlil qilinadi.
XXI asrga kelib fan-texnologiya rivojlanishi natijasida axborotlar oqimi
ortib bormoqda. Bu esa mehnat va xizmatlar bozorida faoliyat yuritayotgan har bir
xodimdan bilimlarini qisqa vaqt ichida yangilash, kundalik yangiliklardan
xabardor bo‘lish, o‘z vaqtida shaxsiy kamolot va kasbiy faoliyati uchun zarur
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
268
bo‘lgan jihatlarni o‘zlashtirib borishni taqozo etadi. Aks holda qaysi kasb egasi
bo‘lishidan qat’iy nazar, u o‘zining mehnat va xizmatlar bozoridagi o‘rnini
yo‘qotib qo‘yishi mumkin.
Hozirgi kunda har bir o‘quv fani bo‘yicha texnologiyalar ishlab chiqish
ta’lim jarayonini tashkil qilish maqsadiga erishishda alohida o‘rin tutadi. Barcha
o‘quv fanlari qatori matematika fanlari bo‘yicha ta’lim texnologiyalarini
quyidagilarga asoslangan holda ishlab chiqish maqsadga muvofiq:
1.Ta’lim texnologiyasini ishlab chiqish qoidalarini aniqlash.
2. Ta’lim maqsadini belgilash, ya’ni o‘quv fanining tuzilishi va
mazmunini aniqlash.
3. O‘quv axborotining hajmi va murakkabligini aniqlash.
Zamonaviy
ta’limda
har
bir
o‘quv
mashg‘ulotini
oldindan
rejalashtirish
va
loyihalashtirish
muhim
hisoblanib,
uni
amalga
oshirishda quyidagi qoidalarga (zamonaviy ta’lim texnologiyasini ishlab chiqishda
o‘qituvchi faoliyatining ketma-ketligi) amal qilish talab etiladi:
ta’lim jarayonini rejalashtirish;
ta’lim jarayonini loyihalashtirish;.
talabalar
bilan
hamkorlikdagi
faoliyatni
amalga
oshirish
bosqichlarini aniqlash;
ta’lim jarayonining tashkiliy-didaktik ta’minotini ishlab chiqish.
Zamonaviy ta’limda har bir o‘quv mashg‘ulotini rejalashtirish va
loyihalashtirishda ta’lim texnologiyasi modeli muhim o‘rin tutadi. Rejalashtirish,
ya’ni istiqboldagi istalayotgan modelni yaratish – loyihalashtirish bilan
qiyoslanganda bu juz’iyroq tushuncha hisoblanadi.
Kutilayotgan natijalarga erishish maqsadida o‘qituvchi tomonidan
jarayonga tayyorgarlik ko‘rish, ya’ni ta’lim shakllari, vositalari, metodlari,
texnologiyalarini oldindan to‘g‘ri tanlash yuzasidan to‘la tasavvurga ega bo‘lish
jarayoni – o‘quv mashg‘ulotini
rejalashtirish
deb yuritilib, u quyidagi bosqichlarni
o‘z ichiga oladi: butun ta’lim davri; o‘quv yili; semestrlar (choraklar bo‘yicha);
oylik; haftalik; kunlik va bir soatlik nazariy yoki amaliy o‘quv mashg‘uloti
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
269
bo‘yicha.
Ta’lim jarayonini oldindan rejalashtirish esa quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
ta’lim maqsadalarini aniqlash, ya’ni “Nima uchun o‘qitiladi?” degan savol haqida
oldindan to‘liq tasavvurga ega bo‘lishi; o‘rganiladigan nazariy yoki amaliy
material mazmuni, ya’ni “Nima o‘rganiladi?” degan savolga oldindan javob bera
olishi; rejalashtirilgan ta’lim mazmunini yetarli darajada egallash orqali ta’lim
maqsadlariga erishish uchun ta’lim metodlarini tanlash, ya’ni “Qanday o‘qitish
kerak?”ligi haqida tasavvurlarga ega bo‘lishi; ta’lim maqsadlariga erishishda kerak
bo‘ladigan ta’lim vositalari, ya’ni “Nima yordamida o‘qitish zarur” ekanligi haqida
tasavvurlarga ega bo‘lishi; ta’lim maqsadlariga erishishni ta’minlashni tashkil
etish, ya’ni “Qanday amalga oshirish maqsadga muvofiq?”ligi haqida to‘la
tasavvurga ega bo‘lishi; ta’lim jarayonida erishilgan natijalar, ya’ni oldindan
belgilangan maqsadlarga erishildimi yoki yo‘qmi – uni aniqlash bo‘yicha to‘la
tassavurlarga ega bo‘lishlari talab etiladi.
O‘quv mashg‘ulotini rejalashtirish quyidagi asosiy savollarga javob
berishga yordam beradi:
o
Darsning maqsadi nima?
o
O‘quvchilar nimani o‘rganishlari kerak?
o
Qanday metod va vositalar ishlatiladi?
o
Dars qanday bosqichlardan iborat bo‘ladi?
o
Baholash qanday amalga oshiriladi?
Darsni rejalashtirish o‘qituvchiga o‘z faoliyatini aniq yo‘naltirish, vaqtni
tejamli taqsimlash va darsni yuqori samaradorlik bilan o‘tkazishga imkon yaratadi.
Dars loyihasining tuzilishi.
Har qanday o‘quv mashg‘uloti uchun dars
loyihasi (konspekt) quyidagi asosiy qismlardan iborat bo‘lishi kerak:
1.Mavzu nomi
2.Ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalish
3.Darsning turi
(yangi bilim beruvchi, mustahkamlovchi, umumlashtiruvchi,
aralash va h.k.)
4.Darsning maqsadlari
(ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
270
5.Kutilayotgan natijalar
6.Kerakli vositalar va jihozlar
7.Darsning metod va usullari
8.Darsning borishi
(bosqichlari: kirish, asosiy qism, yakun)
9.Baholash mezonlari
10.Uyga vazifa
O‘quv mashg‘ulotini loyihalashda zamonaviy yondashuvlar.
Zamonaviy
ta’lim texnologiyalari darsni loyihalashda quyidagi tamoyillarni hisobga olishni
tavsiya etadi:
o
Konstruktiv yondashuv
: o‘quvchi darsda faol ishtirok etadi, bilimlarni
mustaqil izlaydi.
o
Kompetensiyaviy yondashuv
: bilim emas, balki amaliyotda qo‘llashga qodir
kompetensiyalar shakllantiriladi.
o
Innovatsion metodlar
: klaster, aqliy hujum, keys-stadi, loyihaviy metod,
AKTdan foydalanish.
o
Baholashning shakllari
: reyting, rubrik, o‘zaro baholash, refleksiya.
O‘qituvchining rejalashtirishdagi roli.
O‘qituvchi:
o
o‘quvchilarning bilim darajasini hisobga oladi;
o
o‘quvchilarning faoliyatini oldindan taxmin qiladi;
o
mos metodlarni tanlaydi;
o
o‘quv muhiti va motivatsiyani yaratadi;
o
darsni baholash va tahlil qilishni amalga oshiradi.
Darsga tayyorgarlik ko‘rmagan o‘qituvchi darsni samarali o‘tkaza olmaydi.
Shuning uchun har bir dars oldidan chuqur rejalashtirish – ta’lim sifatining
kafolatidir.
Hozirgi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimiga zamonaviy pedagogik va
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng tatbiq etish davr talabi bo‘lib
qolmoqda. Bu o‘z navbatida, ta’lim jarayonini oldindan loyihalashtirishni amalga
oshira oladigan, texnologik bilimlar tizimiga ega bo‘lgan zamonaviy
o‘qituvchilarga bo‘lgan talabni oshiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
271
Ta’limga texnologik yondashish – bu ma’lumot va ta’lim mazmunini
atroflicha tahlil qilish yo‘li bilan o‘quv-tarbiya jarayonining umumiy, xususiy
maqsadlarini tahlil qilish, o‘qituvchi va talaba maqsadlarining birlashgan
nuqtalarida
(o‘qitish
va
o‘qish
maqsadlari)
ta’lim
nazariyasi
asosida ta’lim jarayonini loyihalash va amalga oshirish yo‘llari orqali ko‘zlangan
maqsadga erishishdir.
O‘quv faoliyatida oldindan kutilayotgan natijalar – bu o‘qitish natijasida
ta’lim oluvchi egallashi va bajarishi lozim bo‘lgan harakatlar bo‘lib, erishilgan
natijalarni ob’ektiv baholash va belgilangan maqsadga mosligini aniqlash imkonini
beradi. Bunda: ta’lim oluvchining dastlabki bilimlari aniqlanadi, o‘quv
mashg‘ulotlari loyihalari tuzib chiqiladi, teskari aloqani yo‘lga qo‘yadi, ta’lim
vositalari, ya’ni tezkor so‘rov, savol-javob, o‘quv topshirig‘i natijalari taqdimotini
baholashni aniqlaydi, loyihaviy faoliyat natijasini jadval ko‘rinishda, ya’ni o‘quv
jarayoni
innovatsion
ta’lim
texnologiyasi
modeli
ko‘rinishida
rasmiylashtiradi.
O‘quv mashg‘uloti texnologik xaritasi – ta’lim texnologiyasi
tuzilishining jarayonli, ya’ni protsessual bayoni aks etgan hujjat bo‘lib, u o‘quv
mashg‘ulotining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, bosqichma-
bosqich amalga oshiriladigan faoliyat ketma-ketligining mazmunini yoritib beradi.
o‘quv jarayonining tashkiliy-didaktik ta’minotini ishlab chiqadi va uni
texnologik xaritaga ilova ko‘rinishida rasmiylashtiradi.
Texnologik xaritaga ilova o‘z ichiga quyidagilarni oladi: ta’lim oluvchilar
tomonidan bilim olishni faollashtirish maqsadida qo‘llaniladigan test va savollar
ro‘yxati, guruhlarda ishlash uchun yo‘riqnoma, o‘quv faoliyati natijasida ta’lim
oluvchilar tayanishi mumkin bo‘lgan tushuncha va qoidalar. Masalan, “Fikriy
hujum”, “Yalpi fikriy hujum”, “Fikrlarning shiddatli hujumi”, “6x6x6”, “Klaster”,
“Qarorlar shajarasi” (“Qarorlar qabul qilish texnologiyasi”), “Tajriba vositasida
o‘qitish sikli” (D.Kolb g‘oyasi), “Qora quti”, “Venn diagrammasi” usullari, “Zig-
zag”, “Insert” strategiyalari, “Rolli hamda ishbop o‘yinlar” bo‘lishi mumkin.
O‘qituvchi tomonidan o‘quv jarayonida foydalaniladigan kompyuter,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
272
multimedia, yozuv doskasi, slayd, jadval hamda boshqa vizual materiallar,
munozara o‘tkazish uchun qo‘shimcha savollar, ta’lim oluvchilar faoliyatini
baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari. Ta’lim texnologiyasining innovatsion
modelini shakllantirishda fanlarni o‘qitishning an’anaviy va shaxsga yo‘naltirilgan
texnologiyalari asosiy o‘rinni egallaydi. Ilm-texnika taraqqiyoti jadallashgan
hozirgi davrda samaradorlik, asosan, ta’lim oluvchining o‘qitish jarayonidagi
o‘rni, o‘qituvchining unga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq bo‘ladi.
Xulosa.
O‘quv mashg‘ulotini rejalashtirish va loyihalash pedagogik
mahoratning ajralmas qismi bo‘lib, ta’lim jarayonining sifat va natijadorligini
belgilovchi muhim omildir. Zamonaviy ta’lim talablariga javob beruvchi darslarni
tashkil etish uchun o‘qituvchi har bir bosqichni puxta o‘ylab, yangicha
yondashuvlarni qo‘llashi lozim. Faqat shundagina o‘quvchilarda mustahkam bilim,
amaliy ko‘nikma va ijodiy fikrlash rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayeva S.M. “Pedagogik texnologiyalar asosida o‘quvchilarning
axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish”. “Ustozlar uchun”. 68-son
1 –to’plam Mart 2025
2.Abdullayeva S.M. “O‘quvchilarning axborotlar bilan ishlash
kompetensiyasini rivojlantirish”. Toshkent davlat pedagogika universiteti ilmiy
axborotlari ilmiy-nazariy jurnali 2022. 2
3.Abdullayeva S.M. “Ta'limda zamonaviy axborot texnologiyasidan
foydalanish”. Modern education and development. Часть–4_ Апрель –2025.
4. Abdullayeva S.M. “5-6-sinf o‘quvchilarining axborotlar bilan ishlash
kompetensiyasini rivojlantirish metodikasining ayrim jihatlari”. Toshkent davlat
pedagogika universiteti ilmiy axborotlari ilmiy-nazariy jurnali 2022.3
5. Abdullayeva S.M. “Ta’lim texnologiyasini yangilash - zamon talabi”.
Pedagogika, 2023, 4-son.
6.Abdullayeva S.M. O‘quv faoliyatida axborot texnologiyalaridan
foydalanish. Лучшие интеллектуальные исследование международный
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
273
научный электронный журнал, ЧАСТЬ-9 ТОМ-2, Ноябрь - 2023 год
7.Izetaeva G.K. Matematik fanlarni modulli texnologiya asosida
o‘qitishning nazariyasi va amaliyoti // Monografiya. – T.: Fan va texnologiya, 2013
8.Siddiqov Z.X. Matematik modellashtirishning nazariyasi va amaliyoti //
Monografiya. –T.: Navro‘z, 2017
9.Tojiev M., Ziyomuhamedov B., Usmonov B.SH., Xurramov A.J.
O‘qituvchi faoliyatini loyihalash // Monografiya. – T.: TURON-IQBOL, 2017
10.M.Tojiev, M.Barakaev, G.Izetaeva, D.Turdiboev.Uzluksiz ta’lim
tizimida
o‘quv fanlarining modulli o‘qitish metodikasi va amaliyoti // Monografiya.
– T.: Turon iqbol. 2017.
