Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
262
KASB-HUNARGA YO`NALTIRISH
Yusupova Moxiniso Mengirovna
Qashqadaryo viloyati Gʼuzor tumani MMTBga qarashli 28-maktab psixologi
Annotatsiya: Mazkur maqolada yoshlarni kasb-hunarga yo‘naltirishning
dolzarb jihatlari, ta’lim-tarbiya jarayonida ushbu yo‘nalishning tutgan o‘rni va
ahamiyati yoritilgan. Kasb tanlash jarayonida oilaning, maktabning,
pedagoglarning hamda ijtimoiy omillarning roli tahlil qilingan. Maqolada kasbiy
yo‘naltirishning bosqichlari, metod va usullari, ayniqsa umumta’lim
muassasalarida samarali kasbiy maslahat berish amaliyoti yoritilib, o‘quvchilarni
mehnatga, tadbirkorlikka, ishlab chiqarishga va zamonaviy kasblarga
yo‘naltirishda yangi yondashuvlar asosida tavsiyalar berilgan. Shuningdek, kasbiy
o‘zini anglash, qiziqish va qobiliyatlarni aniqlash mexanizmlari, kasb tanlashdagi
psixologik omillar va innovatsion texnologiyalarning o‘rni ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: kasb-hunarga yo‘naltirish, kasb tanlash, o‘quvchi qiziqishi,
mehnat tarbiyasi, psixologik yondashuv, ijtimoiy omillar, kasbiy maslahat, ta’lim
tizimi, innovatsion texnologiyalar.
Shaxsning ma’lum bir kasbiy faoliyat yo’nalishiga moyilligini aniqlashdir.
Ushbu amaliyot har bir bola iste’dodli va ma’lum bir sohada o’z iste’dodini tatbiq
eta oladi degan fikrga asoslanadi. Kasbga yo’naltirishning turli xil usullari mavjud
— kelajakdagi kasbni tanlashda duch keladigan o’spirin bilan, uning qiziqishlari
va sevimli mashg’ulotlarini muhokama qiladigan mutaxassislar bilan suhbatlar,
shuningdek, standartlashtirilgan usullar mavjud, ularning natijalari kuchli va zaif
tomonlarini tushunishga imkon beradi. Ulardan biri testni to’ldirishni o’z ichiga
olgan «Harrisonn assessment» usuli bo’lib, uning natijalari talabaning rivojlangan
fazilatlarini, shuningdek o’sish zonalarini ochib beradi. Ushbu amaliyot
shuningdek, farzandingizga ushbu texnikaning natijalarini tushunishda yordam
beradigan va rivojlanish rejasini tuzishda yordam beragigan psixolog konsultant
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
263
bilan suhbatni o’z ichiga oladi Kasbga yo’naltirish usuli nima uchun
kerak?Albatta, ba’zi ota-onalar farzandlariga qaysi universitetga o’qishga kirishni,
qaysi mutaxassislikda ta’lim olishni o’zi hal qilishadi, lekin ota-onaning bunday
qarori har doim ham amalga oshmasligi mumkin, chunki kelajak kasbi bo’yicha
hali aniq bir qarorga kelmagan bola bu mutaxassislikka umuman qiziqmasligini
tushunib, o’qishni davom ettirishni istamasligi mumkin.
Kasbga yo’naltirish usulidan foydalanish esa bunday vaziyat duchor
bo’lmaslikga hamda oilaviy byudjetni tejashga va o’qitishga sarflanadigan vaqtni
tejashga yordam beradi. Bolaning shaxsiy fazilatlari va qobiliyatlariga asoslangan
«Harrison assessment» kasbga yo’naltirish usuli sizning farzandingiz uchun eng
maqbul kasblar ro’yxatini taklif etadi. O`quvchi yoshlarni kasb-hunarga
yo`naltirish jarayoni tashkiliy jihatdan ko`proq pedagogik ;harakterga ega
bo`lsada,u mazmunan psixologik mohiyatga ega. Bu yo`nalish pedagogik
faoliyatning ajralmas qismi bo’lib, bu jarayon oiladan, maktabgacha ta’lim
muassasalaridan boshlanib, umumta`lim maktablarida davom etadi. O’z vaqtida
kasbga yo’naltirish o’quvchining hayotdagi o’rnini yaxshiroq egallashida
muhimdir. Psixologik diagnostika va pedagogik tashxis ishlari ham ushbu soha
bilan shug’ullanadi.
O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonunida endilikda
bizga faqatgina har tomonlama rivojlangan bola bo’libgina qolmasdan, balki har
tomonlama sog’lom, aqlan rivojlangan bolani tarbiyalashda va unga bilim berish
va kamolga yetkazishda har bir insonning asosiy burchi ekanligi uqtiriladi.
O’qituvchining mahorati o’quvchilarning hayotda o’z o’rnini topishlarida, kerakli
mutaxassis, jamiyatning intellektual salohiyatli kadrlari bo’lib yetishishlarida,
ularning kasbiy madaniyatini shakllantirishda va kasb-hunarga yo’naltirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun o’qituvchilar shaxsiy va kasbiy,
umummadaniy, maxsus kompetensiyaga ega bo’lishlari, shaxsiy-kasbiy sifatlarni
rivojlantirishlari, o’z ustilarida doimiy ishlashlari, pedagogik qobiliyat va
pedagogik
texnikani,
pedagogik
mahorat
hamda
insonparvarlikni
takomillashtirishlari talab etiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
264
Kasb-hunar tanlashda maqsadning to’g’ri qo’yilishi yarim g’alabadir. Bu
g’alabani yuzaga chiqarishdagi qo’llanilgan vositalar, metodlar samaraliligi,
sinovdan o’tgan bo’lishi ayni muddaodir. Kasbga oid ma’lumotlarni tahlil qilish,
natijalarni solishtirtsh, birlashtirish, o’quvchining kasbiy axborot bazasini
boyitishda qo’llanilgan filmlar, innovatsion yangiliklar vaziyatni baholay olishga
yordam beradi. Shuningdek, tasavvur, qiziqish, ehtiyoj, qobiliyat, bilim, ko’nikma,
odatlar bilan uzviy bog’laydi. Hozirgi kunda kasb-hunarga bag’ishlangan
targ’ibot-tashviqot ishlari, kasbiy bilim va ta’limga yo’naltirilib, o’quvchilarning
fikrlarini, ota-onalarning hamkorligini seminar treninglar, ma’ruzalar va suhbatlar
uyushtirish, kasb-hunarning ijtimoiy ahamiyatini yoritish, anjuman, radio va
teleko’rsatuvlarda chiqishlar, qiziqish va havaslarini orttirish individual
muloqotlarni uyushtirishdan, mazmunli tashkil etishdan iboratdir. Bunda
psixologik xizmatni keng tadbiq qilish, o’quvchilarni kasb-hunarga yo’naltirish
kasbiy o`zlikni anglash,kasb-hunarga yo`naltirish jarayonining tarkibiga singib
ketgan komponent sifatida maqsadga yo`naltitiruvchi,kuchaytiruvchi,korreksiya
qiluvchi,ya`ni oqimi hususiyatlarini belgilab beruvchi omil hisoblanadi.
O`quvchilarni ongli kasb-hunar tanlashiga ta`sir etruvchi omillar-uning
individual –tipologik hususiyatlari yoki ichki imkoniyatlari va ehtiyojlari
hisoblanadi.Bundan tashqari,o`quvchilarni kasb-hunarga yo`naltirishda kasbiy
o`zlikni anglashning nomoyonligi ichki pozitsiyaning shakllanish qonunyatiga
asoslanadi.Ichki pozitsiya o`z-o`zidan emas,balki sub`ektning tashqi muhit bilan
uzluksiz aloqada bo`lishi va tashqi muhitning unga ta`sir etishi jarayonida
shakllanadi. "Men kimman? Men qandayman?» mashqi. Maqsad:o’z-o’zini
namoyish qilish ko’nikmalarini rivojlantirish. Bolalar sizdan "Men kimman?"
degan savolga qog'oz varag'ida javob yozishingizni so'rayman.”. Savolga aniq
javob berish kerakligiga e'tibor bering. "Men qandayman?" - bu boshqa masala.
Misol uchun:
1. Men-Hasan
2. Men kitoblarni yaxshi ko'raman
3. Men quyoshman
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
265
4. Men sportchi va boshqalar.
Har bir inson tayyor bo'lgach, o'zingizni tanishtirishni taklif qilaman.
Ishtirokchilar o'z navbatida turishadi va ular kimligini aytishadi. Agar javob aniq
bo'lmasa, qolganlar spikerga aniqlik kiritishini iltimos qilishlari mumkin. Har bir
o’smir uchun treningda ishtirok etuvchilar soniga qarab 1-2 daqiqa beriladi.
Munozara:
• Nima uchun bu fikrni tanladingiz? Qolganlarni tinglaganingizdan so'ng,
boshqasini tanlashni xohlaysizmi?
* Ishtirokchilarning qaysi biri ko'proq eslab qoldi? Nima uchun? Tavsiyalar:
o'yin sizni qiziqarli tomondan ifodalashga imkon beradi, bu ayniqsa yoshlar uchun
muhimdir.
Bu jarayonda odamlar bir-birlarini yaxshi bilib olishadi, bu esa mashg'ulot
doirasida keyingi ishlarga yordam beradi. “O‘zlikdan chekinish” mashqi Maqsad:
ishtirokchilarda ruhiy engillik hosil qilish, ularni stressdan xalos qilish Jarayon:
ishtirokchilardan trening muhiti (yoki xona) bo‘ylab erkin xaotik tarzda (ixtiyoriy
tarafga qarab) shunchaki harakatlana boshlash so‘raladi. Ularga tasavvurni ishga
solish va o‘zlarini og‘ir temir robot deb bilib harakatlana boshlash so‘raladi.
Ishtirokchilar 10-15 sekund shunday harakatlangach keyingi ustanovka beriladi,
ya’ni endi ular o‘zlarini eriyaotgan temir deb tasavvur qilishlari va harakatda
davom etishlari kerak. YAna 10-15 sekund o‘tgach ular o‘zlarini loy deb tasavvur
qilib haotik harakatni davom ettirishlari lozim. Endi baland daraxtdan tushayotgan
va shamol uchirib ketayotgan barg hazonga aylaning. So‘ngra ishtirokchilarga
aytiladi: endi faraz qiling sizlar juda bahaybat darahtlarga aylandingiz, sizlar bitta
o‘rmon sizlar. Sizni qattiq shamol silkitib uyog‘dan-buyoqqa tebratmoqda, endi
chaqmoq bo‘ldi, yomg‘ir yog‘a boshladi. YAshin urib o‘rmonga yong‘in tushdi va
daraxtlar yona boshladi sizlar yonayotgan daraxsizlar. YOng‘in tugadi daraxtlar
kulga aylanishdi, o‘zingizni kul deb faraz qiling. Yana tasavvurni ishga soling
sizning barcha tashvishu-g‘amlaringiz, muammolaringiz endi mana shu kuldan
iborat barchasi kuyib kul bo‘ldi va siz shunchalar engilsizki sal qattiq shamol
bo‘lsa uchib ketishingiz mumkin. Bundan so‘ng ishtirokchilardan o‘z joylariga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
266
o‘tirib olishlari so‘raladi va ularning taasurotlari xaqida savollar beriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova N.
Kasbga yo‘naltirish asoslari
. – Toshkent: Fan, 2020.
2.
Ortiqova M., Karimov B.
Kasb tanlash psixologiyasi
. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
3.
Rasulov I.
Mehnat tarbiyasi va kasbiy yo‘naltirish
. – Samarqand: Zarafshon,
2021.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar bandligini ta’minlash va
kasb-hunarga o‘rgatish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori, 2022-
yil.
5.
Yusupov M.
Zamonaviy kasblar va mehnat bozorining talablari
. – Andijon:
Barkamol avlod, 2020.
