Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
258
O`QUVCHILARNI KASB-HUNARGA YO`NALTIRISH USULLARI
Rirmatova Mashhura Salimova
Qashqadaryo viloyati Gʼuzor tumani MMTBga qarashli 77-umumiy oʻrta taʼlim
maktabi psixologi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirishning
samarali usullari yoritilgan. Jumladan, maktabda kasbiy yo‘naltirish ishlarini
tashkil etish, o‘quvchilar qiziqishi va qobiliyatlarini aniqlash, amaliy
mashg‘ulotlar, mutaxassislar bilan uchrashuvlar, kasblar yarmarkasi va interaktiv
metodlardan foydalanishning ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, ota-onalar,
pedagoglar va psixologlar hamkorligida olib boriladigan kasbiy maslahat ishlari
orqali o‘quvchilarning ongli ravishda kasb tanlashiga yo‘l ochilishi asoslab
berilgan. Maqolada kasb-hunarga yo‘naltirishning nazariy va amaliy asoslari,
shuningdek, ta’lim muassasalarida ushbu jarayonni takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: kasb-hunarga yo‘naltirish, kasb tanlash, o‘quvchi qiziqishi,
mehnat tarbiyasi, psixologik testlar, kasbiy maslahat, interaktiv metodlar, ota-ona
hamkorligi, ta’lim tizimi, shaxsiy rivojlanish
.
Bugungi kunda mutaxassis kadrlarni tayyotlash, ta'lim va bilim berish tizimi,
hayotimizda, jamiyatimizda bo'layotgan islohot, yangilanish jaryonlari talablari
bilan yaqindan bog'lanmaganligi har tomonlama sezilmoqda. O`quvchi yoshlarni
kasb hunarga yo`naltirish jarayoni tashkiliy jihatdan ko`proq pedagogik harakterga
ega bo`lsada,u mazmunan psixologik mohiyatga ega. Bu yo`nalish pedagogik
faoliyatning ajralmas qismi bo’lib, bu jarayon oiladan, maktabgacha ta’lim
muassasalaridan boshlanib, o’rta maxsus kasb-hunar kollejlarigacha davom
ettiriladi. O’z vaqtida kasbga yo’naltirish o’quvchining hayotdagi o’rnini
yaxshiroq egallashida muhimdir. Psixologik diagnostika va pedagogik tashxis
ishlari ham ushbu soha bilan shug’ullanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
259
O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonunida endilikda
bizga faqatgina har tomonlama rivojlangan bola bo’libgina qolmasdan, balki har
tomonlama sog’lom, aqlan rivojlangan bolani tarbiyalashda va unga bilim berish
va kamolga yetkazishda har bir insonning asosiy burchi ekanligi uqtiriladi.
O’qituvchining mahorati o’quvchilarning hayotda o’z o’rnini topishlarida, kerakli
mutaxassis, jamiyatning intellektual salohiyatli kadrlari bo’lib yetishishlarida,
ularning kasbiy madaniyatini shakllantirishda va kasb-hunarga yo’naltirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun o’qituvchilar shaxsiy va kasbiy,
umummadaniy, maxsus kompetensiyaga ega bo’lishlari, shaxsiy-kasbiy sifatlarni
rivojlantirishlari, o’z ustilarida doimiy ishlashlari, pedagogik qobiliyat va
pedagogik
texnikani,
pedagogik
mahorat
namda
insonparvarlikni
takomillashtirishlari talab etiladi. Kasb-hunar tanlashda maqsadning to’g’ri
qo’yilishi yartm g’alabadir. Bu g’alabani yuzaga chiqarishdagi qo’llanilgan
vositalar, metodlar samaraliligi, sinovdan o’tgan bo’lishi ayni muddaodir. Kasbga
old ma’lumotlarni tahlH qilish, natijalarni solishtirtsh, birlashtirish, o’quvchining
kasbiy axborot bazasini boy’itishda qo’llanilgan filmlar, innovatsion yangiliklar
vaziyatni baholay olishga yordam beradi. Shuningdek, tasavvur, qiziqish, ehtiyoj,
qobiliyat, bilim, ko’nikma, odatlar bilan uzviy bog’laydl. Hozirgi kunda kasb-
hunarga bag’ishlangan targ’ibot-tashviqot ishlari, kasbiy bilim va ta’limga
yo’naltirilib, o’quvchilarning fikrlarini, ota-onalarning hamkorligini seminar
treninglar, ma’ruzalar va suhbatlar uyushtirish, kasb-hunarning ijtimoiy
ahamiyatini yoritish, anjuman, radio va teleko’rsatuvlarda chiqishlar, qiziqish va
havaslarini orttirish individual muloqotlarni uyushtirishdan, mazmunli tashkil
etishdan iboratdir. Bunda psixologik xizmatni keng tatbiq qilish, o’quvchilarni
kasb-hunarga yo’naltirish
Kasbiy o`zlikni anglash,kasb-hunarga yo`naltirish jarayonining tarkibiga
singib
ketgan
component
sifatida
maqsadga
yo`naltitiruvchi,kuchaytiruvchi,korreksiya qiluvchi,yani oqimi hususiyatlarini
belgilab beruvchi omil hisoblanadi. O`quvchilarni ongli kasb-hunar tanlashiga
ta`sir etruvchi omillar-uning individual –tipologik hususiyatlari yoki ichki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
260
imkoniyatlari va ehtiyojlari hisoblanadi.Bundan tashqari,o`quvchilarni kasb-
hunarga yo`naltirishda kasbiy o`zlikni anglashning nomoyonligi ichki
pozitsiyaning shakllanish qonunyatiga asoslanadi.Ichki pozitsiya o`z-o`zidan
emas,bvalki sub`ektning tashqi muhit bilan uzluksiz aloqada bo`lishi va tashqi
muhitning unga ta`sir etishi jarayonida shakllanadi. Quyidagi jumlalarni toʻldiring
va ularni daftarga yozing.
1. Odamlar ... Uchun ishlaydi
2. Har qanday faoliyatda......... Muhim ...
3. Mehnat faoliyatini tanlashda insonlar koʻpincha ....... Tayanadilar
4. Mehnat faoliyatini tanlashda insonlar koʻpincha ....... E’tiborga olishmaydi
5. Mening kelajagim menga ...
6. Men ushbu kasbiy faoliyatni tanladim, chunki ...
7. Tanlangan ish mendan ...........Talab qiladi ...
8. Nazarimda, mening kasbim .......Yordam beradi
9. Mening kasbim menga ....... Imkon bermaydi deb oʻylayman
10. Kasbim menga .......... Imkoniyat beradi ...
11. Mening kasbim ........ Ta’minlaydi
12. Kasbiy faoliyatni insonlar ..........
Uchun koʻpincha tanlashad “Maqsadga erishish” treningi Ko‘zingizni
yuming, gavdangizni bushashtirib o‘tiring. O‘z maqsadingizga diqqat bilan qarang.
Tasavvur qiling, maqsadingizga erishdingiz. Masalan, ish boshladingiz va uni
muvaffaqiyatli bajaryapsiz. O‘z maqsadingiz manzarasini aniqroq tasavvur qiling.
Ko‘rayotgan narsalaringizni anglab ko‘ring - ranglar, narsalar, odamlar,
xonalar, xonadagi shart-sharoit va h.k. Atrofdagi barcha narsalar - tovushlar,
ovozlar, gap so‘zlarni eshiting. Atrofdagi narsalarni ushlab ko‘ring, ularni his
qiling. Hayolan o‘z maqsadingizga tularoq etish mumkinligini tasavvur qiling,
keyin maqsadingizga erishish manzarasini ko‘rib, o‘zingizga ayting: "Men albatta
bu maqsadga erishaman. Maqsadimga erishish uchun xamma narsani qilaman. Bu
amalga oshadigan maqsad, fakat unga erishish uchun harakat qilish zarur!". Endi,
nihoyat tasavvur qilishdan to‘xtab, ongli hayotga erishish uchun mutloq ishonch
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
261
va mustahkam e’tiqod bilan qayting. Bu sizning holatingizda o‘zoq vaqt saqlanib
qoladi va maqsadingizga erishish uchun erdam beradi. SHunday qilib, o‘z
muammolaringizning hal qilish yo‘lini topdingiz. Bu muammolarga turli
tomondan qarab ko‘rdingiz va uni hal qilish mumkinligini his qildingiz. Eng
muhimi muammolarga nisbatan munosabatingiz o‘zgardi. Muammolaringizni hal
qilishda sizga quyidagi mulohazalar yordam beradi. - Insonda doimo muammolar
bo‘ladi. Hayotda muammolarning bo‘lishi muqarrar. - Bir muammoni hal qilgach,
ikkinchisi tug‘iladi. - Birinchi muammodan keyin inson albatta ikkinchisiga duch
keladi. - Har kanday chiqarilgan qaror - bugun to‘g‘ri bo‘lsa, ertaga noto‘g‘ri
tuyuladi. - Muammoni hal qilish vaqti bor. SHuning uchun insonga sabr toqat
kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova N.
Kasbga yo‘naltirish asoslari
. – Toshkent: Fan, 2020.
2.
Rasulov I.
Mehnat tarbiyasi va kasbiy yo‘naltirish
. – Samarqand: Zarafshon,
2021.
3.
Ortiqova M., Karimov B.
Kasb tanlash psixologiyasi
. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
4.
Xolmatova D.
Kasbiy orientatsiya: nazariya va amaliyot
. – Buxoro: Ilm
ziyo, 2022.
5.
Yusupov M.
Zamonaviy kasblar va mehnat bozorining talablari
. – Andijon:
Barkamol avlod, 2020.
6.
Ginzberg E.
Occupational Choice: An Approach to a General Theory
. –
New York: Columbia University Press, 1951.
7.
Super D.E.
The Psychology of Careers
. – New York: Harper & Row, 1957.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar bandligini ta’minlash va
kasb-hunarga o‘rgatish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori, 2022-
yil.
