Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
254
BOLA TARBIYASINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Movlanova Ulxon Xurramovna
Qashqadaryo viloyati Gʼuzor tumani MMTBga qarashli 24-umumiy oʻrta taʼlim
maktabi psixologi
Annotatsiya: Jamiyatda o’sib kelayotgan har bir yosh avlodning ertangi kuni
qanday kelishi, hamda uning ham jismoniy ham ma’naviy jihatdan yetuklik
darajasiga ko’tarilishi uning psixologiyasiga bog’liq. Shuning uchun ham hozirda
bolalarni oilada qanday muhitda tarbiya topayotganligi barchamiz uchun juda
dolzarb mavzudir.
Kalit so’zlar: Psixika, go’daklik, bolalik, yetuklik, qarilik, genetik
psixologiya, emperik usul.
Ijtimoiy
hayotimizdagi
o’zgarishlar
mustaqil
respublikamizdagi
demokratiyaning tantanasi, huquqiy davlat tizimiga intilish psixologiyaning
qonuniyatlari va ilmiy materiallarini o’rganish hamda ulardan turmushda
foydalanishni talab qiladi. Psixologiya fani tarmoqlaridan biri – bolalar
psixologiyasi. Bolalar psixologiyasida bolaning tug’ilgan paytidan boshlab, to
maktab yoshiga yetgunga qadar psixik jihatdan taraqqiy etishi qonuniyatlarini va
shaxsiy psixologik xususiyatlarning tarkib topishini o’rganadigan fandir. Bola
inson sifatida tashqi jihatdan katta yoshli odamlarga o’xshasa ham, o’zining psixik
jarayonlari va shaxsiy psixologik xususiyatlarning mazmuni jihatidan katta yoshli
odamlardan keskin farq qiladi. Hozirgi davrda butun dunyoda boshqa fanlar bilan
aloqadorlikda psixologiya fani ham jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Bir necha
yillardan buyon psixologiyani bir nechta tarmoqlarga bo’lib o’rganib kelinmoqda.
Shulardan biri “Bolalar psixologiyasi”dir. Bolalar psixologiyasi - psixologiya
fanining alohida tarmog’i bo’lib, u turli yosh davrlarida bola psixik taraqqiyotining
qonuniyatlarini, shuningdek, bir yosh bosqichida boshqasiga o’tish qonuniyatlarini
o’rganadi. Bolalar psixologiyasi fanining asosiy e’tibori tug’ilgandan yetuklik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
255
davrigacha inson psixikasi va ongning qanday rivojlanishiga qaratilgan.
D.B.Elkonin yozganidek, bola jamiyat a’zosi va shaxs sifatida shakllanib borar
ekan, uning psixikasi rivojlanib, olamni aks ettirish qobilyatii go’daklikdan yetulik
davrigacha murakkabllashib va takomillashib boradi. Ushbu jarayonning o’ziga
xos xususiyatlari, uning qonuniyatlarini bolalar psixologiyasi tadqiq etadi.
Bolalik - ontogenezninig dastlabki davrlarini belgilash uchun (tug’ilgandan
o’smirlikkacha bo’lgan davrni belgilash uchun) qo’llanadigan tushuncha. Yosh
davrlarining an’anaviy tasnifiga ko’ra bolalik - go’daklik (tug’ulgandan l
yoshgacha), ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha), maktabgacha yosh (3 yoshdan 6-
7 yoshgacha) va kichik maktab yoshi (6-7 yoshdan 10-11 yoshgacha) davrlarni o’z
ichiga oladi. Bolalik - jadal psixik taraqqiyot davridir. Bolalar psixologiyasi
fanining yosh psixologiyasi tarkibidagi o’rni. Bolalar psixologiyasi - yosh
psixologiyasi fanining bo’limlaridan biridir. Yosh psixologiyasi, shu jumladan,
bolalar psixologiyasining psixologiya fanidagi boshqa tarmoqlaiidan farqi
shundaki, u psixik hodisalaming o’zini eslash, balki rivojlanishi va yosli bilan
bog’liq ravishda o’zgarishini tadqiq etadi.
Yosh psixologiyasining bugungi kundagi eng muhim muammolari
quyidagilardan iborat:
a) turli psixofiziologik funksiyalarning yoshga oid me’yoralrini ilmiy jihatdan
asoslab berish;
b) individ, shaxsning yetuklik mezonlari va na’munalarini aniqlash;
c) hayotning turli bosqichlarida insonning real va potensial imkoniyatlari
qanday bo’lishini aniqlash;
d) inson hayotining dastlabki bosqichlari uning kelgusidagi taraqqiyotida
qanday rol o’ynashini tushinish va ilmiy bashorat qilish.
Ushbu muammolarni hal etish uchun inson hayotining har bir bosqichida
bolalikda, o’spirinlikda, yetuklik va qarilikda uning psixikasidagi o’zgarishlarni
chuqur o’rganish talab etiladi. Ayrim o’rinlarda bolalar psixologiyasiga sinonim
sifatida “genetik psixologiya” tushunchasi ishlatilmoqda. Bu holatni to’g'ri deb
baholash mumkni emas. Chunki genetik psixologiya psixik jarayonlarning paydo
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
256
bo’lishi va rivojlanishini o’rganadi. Bolalar psixologiyasining predmeti esa faqat
psixik jarayonlar taraqqiyoti bilangina cheklanib qolmaydi. Bolalar yoshiga,
shaxsiga va rivojlanish bosqichiga qarab turli xil jismoniy va hissiy ehtiyojlarga
ega.
Rivojlanish psixologiyasi, pediatriya va nevrologiya fanlari bo'yicha o'nlab
yillar davomida olib borilgan izlanishlar dastlabki besh yil bolaning natijalari
uchun juda muhim ekanligiga asoslandi. Bola ulg'aygach, ular atrof-muhitni
o'rganish, og'zaki va mulohaza yuritish ko'nikmalarini o'rganishadi, boshqalar
bilan muloqot qilish va oxiroqibat o'z oilalaridan mustaqillikni himoya qilish
bosqichlariga o'tishadi. So'nggi bir necha o'n yilliklar ichida balog'at yoshi
pasaymoqda va bu bolalikning tobora erta yakunlanishiga olib kelmoqda. Ham
genetik, ham atrof-muhit omillari balog'at boshlanishiga ta'sir qiladi va
kuzatuvchilarning fikricha, jinsiy balog'atga yetish vaqti qaysidir darajada
bolalikni baholashni anglatishi mumkin va balog'at yoshining tezlashish o'lchov
bo'lishi mumkin. Bola rivojlanishini tushunish bu - bolalarni tug'ilishdan o'spirinlik
davriga qadar bo'lgan tezkor jismoniy va ruhiy o'zgarishlar ko'pincha ota-onalar va
yaqinlarni ularga qanday qilib eng yaxshi tarzda jalb qilish va qanday yordam
berish kerakligi haqida savol tug'diradi. Bolaning rivojlanish jarayoni sezgi
ongidan va nozik vosita ko'nikmalaridan tortib, til va ijtimoiylashuvgacha bo'lgan
hamma narsani o'z ichiga oladi. Rivojlanishning rivojlanishiga bolaning irsiy
tarkibi, atrof-muhit va bilim qobiliyatlari kuchli ta'sir qiladi. Ota-onalar va tibbiyot
mutaxassislari ko'pincha rivojlanish bosqichlarini, masalan bola gapirishni yoki
o'qishni o'rganishni o'rganib, o'z tengdoshlariga nisbatan o'sishini kuzatish uchun
foydalanadilar. Ushbu bosqichlar ba'zi holatlarda bolada har qanday nogironlik
yoki xattiharakatlardagi muammolarni aniqlashga yordam beradi, shuning uchun
ularni erta hal qilish mumkin, ammo shuni ta'kidlash kerakki, ushbu ko'rsatkichlar
bolaning yakuniy qobiliyatiga ta'sir etmasligi mumkin. Bolalar yoshiga, shaxsiga
va rivojlanish bosqichiga qarab turli xil jismoniy va hissiy ehtiyojlarga ega. Ota-
onalar va tibbiyot mutaxassislari ko'pincha rivojlanish bosqichlarini, masalan bola
gapirishni yoki o'qishni o'rganishni o'rganib, o'z tengdoshlariga nisbatan o'sishini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
257
kuzatish uchun foydalanadilar. Ushbu bosqichlar ba'zi holatlarda bolada har
qanday nogironlik yoki xatti-harakatlardagi muammolarni aniqlashga yordam
beradi, shuning uchun ularni erta hal qilish mumkin, ammo shuni ta'kidlash
kerakki, ushbu ko'rsatkichlar bolaning yakuniy qobiliyatiga ta'sir etmasligi
mumkin.
Bolalar psixologiyasini tahlil qilishda bir nechta olimlar ham ilmiy ishlar olib
borishgan. Jumladan, L. S. Vigotskiy – metodologik psixolog, ko’p yillar
davomida bola psixikasini o’rganishda emperik usullardan foydalanish
programmasi ustida ish olib brogan. Uning konsersiyasini ma’naviy-tarixiy deb
atash mumkin chunki ong va psixik jarayonlarga interpretatasiyani faqatgina
ularning rivojlanishi va qurilishi orqali berish mumkin edi. Uning asosiy g’oyasi,
yuqori psixik funksiyalarning rivojlanishini tasdiqlash bilan bog’liq edi. Ular yosh
bolada kattalar bilan muloqot davomida rivojlanadi. Uning fikricha rivojlanish,
ma’naviy belgilarni ya’ni ularning ichida eng soddasi so’zlarni o’zlashtirish bilan
bog’liq bo’ladi. Bundan xulosa qilishimiz mumkinki, ota-onalar bolalarga
psixologik jihatdan yordam va ko’mak berishsa ular jamiyatda o’z so’zi va o’rniga
ega bo’ladigan yetuk shaxs bo’lib yetishishadi. Bu esa o’z navbatida
jamiyatimizning ertangi kunini belgilab beradigan eng muhim ma’naviy kuchdir.
Uni har tomonlama qo’llab quvvatlash va amalgam oshirish uchun albatta birinchi
navbatda har bir oilada o’ziga xos psixologik muhit va sharoit yaratish lozim.
Shundagina jamiyatda o’sib kelayotan har bir yosh avlod ertangi kelajakda albatta
o’z o’rniga ega bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G’oziyev E.G’. Umumiy psixologiya. T.: O’qituvchi, 2010. 75-b.
2. Nishanova Z.T., Flalimova G., Turg’unboyeva A.G‘., Xasranboyeva M.
Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi; T-2017 195-b.
3. By Kendra Cherry, Medically reviewed by Aron Janssen, MD. Child
Psychology and Development on November 19, 2019.
4. By Kendra Cherry. Fact checked by Emily Swaim. How to Become a Child
Psychologist Updated on March 10.
5. By Kendra Cherry Steven Gans, MD 2020, Child Development Theories
and Examples Medically reviewed by Updated on January 04, 2020.
