Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
249
BOLA SHAXSNING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Jiyenbayeva Anar Keunimjayevna
Qashqadaryo viloyati Gʼuzor tumani MMTBga qarashli 7-maktab psixologi
Annotatsiya: Mazkur maqolada bola shaxsining har tomonlama
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar tizimli ravishda tahlil etilgan. Jumladan, oila
muhiti, ijtimoiy-madaniy muhit, ta’lim tizimi, tengdoshlar guruhi, axborot
vositalari va pedagogik yondashuvlarning bolaning psixologik, axloqiy va
intellektual rivojlanishiga ko‘rsatadigan ta’siri yoritilgan. Shuningdek, shaxs
rivojlanishida individual xususiyatlar, genetik omillar va tashqi muhit bilan o‘zaro
munosabatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik asoslangan. Maqolada bola tarbiyasida ota-
ona, pedagog va jamiyatning hamkorlikdagi roli ochib berilgan, shuningdek,
zamonaviy yondashuvlar asosida samarali pedagogik tavsiyalar keltirilgan. Ilmiy
asoslangan yondashuv orqali bola shaxsining barqaror va sog‘lom shakllanishini
ta’minlash yo‘llari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar: bola shaxsi, rivojlanish omillari, oila tarbiyasi, ijtimoiy muhit,
ta’lim tizimi, psixologik rivojlanish, pedagogik yondashuv, axborot vositalari,
individual xususiyatlar, shaxs shakllanishi.
Ma`lumki,bolaning shaxs sifatida shakllanishiga,uning ijtimoiylashuviga
xizmat qiladigan asosiy omil oila va oiladagi shaxslararo munosabatlar ekanligiga
juda ko`p tadqiqotlarda o`rganilganligi manbalarda keltirilgan.Biroq oiladagi ota-
ona,er
xotin,opa-singil,aka-ukalarning
bola
shaxsi
shakllanishi
va
ijtimoiylashuvidagi roli alohida tadqiqot doirasida kam o`rganilgan. Bola
tug`ulguniga qadar va ontagenez davrida uning shakllanishi hamda rivojlanish
davrida onaning ta`siri juda ham katta ahamiyatga egadir.Bola dunyoga kelish
jarayonida oiladagi shaxslararo munosabatlari,ayniqsa onaning psixologik
holati,uning homiladorlikka nisbatan e`tibori muhim hissoblanadi. Inson
rivojlanishi – juda murakkab jarayon. U tashqi ta’sirlar hamda ichki kuchlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
250
ta’sirida sodir bo’ladi. Tashqi omillarga insonni o’rab turgan tabiiy va ijtimoiy
muhit, shuningdеk bolalarda muayyan xislatlarni shakllantirish bo’yicha maqsadga
yo’naltirilgan faoliyat kiradi. Ichki omillarga esa biologik, irsiy omillar kiradi.
Rivojlanish jarayonida bola faoliyatning har xil turlariga jalb qilinadi (o’yin,
mеhnat, o’quv, sport va muloqotga kiradi (ota-ona, tеngdoshlar, bеgona kishilar va
b. bilan). Bunda u o’ziga xos bo’lgan faollikni namoyon etadi. Bu muayyan bir
ijtimoiy tajribani egallashga yordam bеradi. Bola rivojlanishining har bir davri
uchun faoliyat turlaridan biri asosiysi, еtakchisi bo’ladi. Bir tur boshqasi bilan
almashtiriladi, biroq har bir faoliyatning yangi turi oldingisining ichida yuzaga
kеladi. Bola tug’ilishidan boshlab normal rivojlanishi uchun muloqot muhim
ahamiyatga ega. Faqatgina muloqot jarayonida bola inson nutqini o’zlashtirib
olishi mumkin. Bu o’z navbatida bola faoliyatida va atrof-muhitni bili shva
o’zlashtirishda еtakchi vazifani bajaradi. Shaxs rivojlanishi harakatlantiruvchi
kuchlari bo’lib bola ehtiyoji va uni qoniqtirish imkoniyati o’rtasida yuzaga
kеladigan qarama-qarshiliklar hisoblanadi. Insondagi biologik va ijtimoiy omillar
– bu bir-biriga bog’liq bo’lmagan ikki parallеl chiziqlar emas.
Har bir shaxsda ular shunday chambarchas qo’shilib kеtadiki, ularning
farqlari shunday turli-tumanki, tadqiqotchilar bola rivojlanishi asosida ikki o’ta
muhim bo’lgan omilni irsiyat va muhitni ajratadi. Ular (irsiyat va muhit) inson
rivojlanishi manbalari va shartlari hisoblanadi. Biologik omillar. Biologik irsiyat
insonni inson qiladigan umumiylikni hamda insonlarni tashqi va ichki jihatdan turli
qiladigan farqlanishni aniqlaydi. Irsiyat dеganda bolalar gеnеtik dasturiga
kiritilgan muayyan xislat va xususiyatlarning ota onadan bolaga turli xil
o‘xshashlik, xususiyatlarning o‘tishi tushuniladi. Irsiyatga ko‘ra bolaga ota-
onasidan inson organizmi, asab tizimi, miya va xis tuyg‘u organlari, shuningdek,
qomat tuzilishi, soch teri rangi o‘tadi. Bular insonni boshqa insonlardan ajratib
turuvchi tashqi omillar hisoblanadi. Shuningdek irsiyat bo‘yicha nerv faoliyatini
rivojlantiradigan nerv xususiyatlari ham o‘tishi mumkin. Irsiyat bolaning tabiiy
xususiyatlari asosida biror bir faoliyat sohasida muayyan qobiliyatlarining
shakllanishini ko‘zda tutadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
251
Psixologik ma’lumotlarga ko‘ra qobiliyat insonning tabiiy xususiyati bo‘la
olmaydi. Bola qobiliyatlarining namoyon bo‘lishi uning hayot, talim tarbiya
jarayonlariga bog‘liq. Biologik omillar. Biologik irsiyat insonni inson qiladigan
umumiylikni hamda insonlarni tashqi va ichki jihatdan turli qiladigan farqlanishni
aniqlaydi. Irsiyat dеganda bolalar gеnеtik dasturiga kiritilgan muayyan xislat va
xususiyatlarning ota onadan bolaga turli xil o‘xshashlik, xususiyatlarning o‘tishi
tushuniladi. Irsiyatga ko‘ra bolaga ota-onasidan inson organizmi, asab tizimi, miya
va xis tuyg‘u organlari, shuningdek, qomat tuzilishi, soch teri rangi o‘tadi. Bular
insonni boshqa insonlardan ajratib turuvchi tashqi omillar hisoblanadi. Shuningdek
irsiyat bo‘yicha nerv faoliyatini rivojlantiradigan nerv xususiyatlari ham o‘tishi
mumkin. Irsiyat bolaning tabiiy xususiyatlari asosida biror bir faoliyat sohasida
muayyan qobiliyatlarining shakllanishini ko‘zda tutadi. Psixologik ma’lumotlarga
ko‘ra qobiliyat insonning tabiiy xususiyati bo‘la olmaydi. Bola qobiliyatlarining
namoyon bo‘lishi uning hayot, talim tarbiya jarayonlariga bog‘liq. Hozirgi paytda
bola rivojlanishiga ekologik muhit, atmosferaning buzilishi kabi tashqi omillar
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Buning natijasida jismoniy nuqsonli bo‘lib
tug‘ilayogan bolalar soni ko‘paymoqda. Bunday bolalarning muomalaga kirishishi
va faoliyat yuritishi nihoyatda og‘ir kechadi. Shuning uchun ularga o‘qitishning
yangi Hozirgi paytda bola rivojlanishiga ekologik muhit, atmosferaning buzilishi
kabi tashqiomillar ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Buning natijasida jismoniy
nuqsonli bo‘lib tug‘ilayogan bolalar soni ko‘paymoqda. Bunday bolalarning
muomalaga kirishishi va faoliyat yuritishi nihoyatda og‘ir kechadi. Shuning uchun
ularga o‘qitishning yangi metodlari joriy qilinmoqda va bu metodlar ularning aqliy
rivojlanishga erishishlariga yordam beradi. Jismoniy nuqsonli bolalar bilan maxsus
pedagoglar shug‘ullanishadi. Bu bolalar o‘z tengqurlari bilan muomalaga
kirishganlarida jiddiy muammolarga duch kelishadi. Bu esa ularning jamiyatga
integratsiyalashuvlarini qiyinlashtiradi. Shuning uchun bunday bolalar bilan
ijtimoiy pedagogik ish olib borishning asosiy maqsadi bolaga tashqi olam bilan
aloqa qilish kanallarini ochishdir. Inson bo’lib еtishish uchun faqatgina biologik
irsiyatning o’zi kifoya emas. Inson faqat sotsiolizatsiya jarayonida, ya’ni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
252
muloqotda, boshqa insonlar bilan o’zaro ta’sirda shaxs bo’lib еtishadi. Inson
jamiyatidan tashqarida ma’naviy, ijtimoiy, psixik rivojlanishi sodir bo’la olmaydi.
Bu fikrni barchaga ma’lum hollar, ya’ni inson bolasi hayvonlar orasida o’sgani
yanada mustahkamlaydi. Inson bo’lib еtishish uchun faqatgina biologik irsiyatning
o’zi kifoya emas. Inson faqat sotsiolizatsiya jarayonida, ya’ni muloqotda, boshqa
insonlar bilan o’zaro ta’sirda shaxs bo’lib еtishadi. Inson jamiyatidan tashqarida
ma’naviy, ijtimoiy, psixik rivojlanishi sodir bo’la olmaydi. Bu fikrni barchaga
ma’lum hollar, ya’ni inson bolasi hayvonlar orasida o’sgani yanada
mustahkamlaydi.
Ijtimoiylashuv insonning butun hayoti davomida kechadigan ko‘p qirrali
jarayondir. U ayniqsa bolalik va yoshlik davrida nihoyatda jadallik bilan kechadi.
Chunki, aynan bolalikda asosiy ijtimoiy me’yorlar o‘zlashtiriladi. Bola
ijtimoiylashuvida sotsium muhim ahamiyatga ega. Bu ijtimoiy muhitni bola asta-
sekinlik bilan o‘zlashtiradi. Agar bola tug‘ilgandan keyin asosan oilada rivojlansa,
uning keyingi rivojlanishi yangi va yangi muhitlar-maktabgacha ta’lim
muassasalari, maktab, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari, turli ko‘ngilochar
maskanlarda kechadi. Yosh ulg‘aygan sari ijtimoiy muhit “hududi” kengayib
boradi. Bola qanchalik ko‘p muhitlarni o‘zlashtirsa, u shunchalik keng doira
hududini egallashga harakat qiladi. Bola doimo o‘zi uchun qulay bo‘lgan uni
yaxshi tushunadigan, unga hurmat bilan munosabatda bo‘ladigan muhitni izlashga
urinadi. Shuning uchun u bir muhitdan boshqa muhitga ko‘chib yuradi. Muhit
bolani shakllantirishda, uning ijtimoiy tajriba to‘plashida ijtimoiylashuv jarayoni
uchun muhim ahamiyatga egadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova V.A.
Psixologiya asoslari
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
2.
Abduqodirov A.A.
Pedagogika nazariyasi va tarixi
. – Toshkent: Fan, 2019.
3.
Qodirova N.M.
Bola psixologiyasi
. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
253
4.
Allayarova Z.
Oilada tarbiya va shaxs rivoji
. – Samarqand: Zarafshon,
2021.
5.
Vygotskiy L.S.
Pedagogik psixologiya
. – Moskva: Pedagogika, 1991.
6.
Davletshin M.
Pedagogik psixologiya
. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2017.
7.
Bronfenbrenner U.
Ekologik tizimlar nazariyasi
. – New York: Harvard
University Press, 2005.
