Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
243
MAKTABLARDA BOLALAR PSIXOLOGIYASINI OʻRGANISH UCHUN
QOʻLLANILADIGAN METODLAR
Mamatova Zilola O‘taganovna
Qashqadaryo viloyati G‘uzor tuman MMTBga qarashli 23-sonli umumiy o‘rta
talim maktab psixologi
Annatotsiya: Insonning ichki ongi va dunyosi juda sirli va betakrordir.
Shunday yaratilganki u yigʻlashi, kulishi, baqirishi, jilmashi va boshqa turli
harakatlarni osonlik bilan bajara oladi. Bundan koʻrinib turibdiki, uning
psixologiyasi ham judayam murakkab va koʻproq oʻrganishni talab etadi.
Psixologik koʻrsatmalar nafaqat asablari charchagan kattalar uchun balki hali
endi katta hayotga asta-sekinlik bilan qadam qoʻyayotgan bolalar uchun ham
zarurdir. Bugungi jadallashuv davrida bolalarning ham psixolog koʻmagiga
muhtoj ekanligi tabiiy holat boʻlib qoldi. Mazkur maqolada maktab oʻqituvchilari
va ota-onalar uchun zarur boʻlgan ayrim metodlar va afzalliklari haqida
gaplashamiz.
Kalit soʻzlar: Metod, prinsip, kuzatish,, eksperiment, test, so‘rov, proektiv
metod
Yuqorida aytib oʻtganimizdek, insoniyat judayam murakkab tuzilmadir.
Uning psixologiyasi, fikrlashi ham shunga yarasha. Biz barchamiz psixolog
koʻmagiga ehtiyoj sezamiz, chunki hayotda turli voqealar va holatlar boʻlishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
244
mumkin. Mazkur maqolada kattalar haqida emas, aksincha bolalar haqida
gaplashamiz. Agarda siz ota ona boʻlsangiz, farzandingizning dunyoqarashi
shakllantirish va uni har tomonlama yetuk qilib kamol toptirish uchun psixolog
boʻlishingiz shart emas. Bolalar uchun qoʻllaniladigan metodlar va uslublar
mavjud. Shularni qoʻllagan holda ham siz oʻz maqsadizga erishishida mumkin.
Ba’zan mutaxassislar bilan maslahatlashish judayam katta yordam beradi.
An’anaviy ravishda tadqiqot metodlari asosiy va yordamchi metodlarga ajratiladi.
✓
Asosiy metodlar – kuzatish va eksperiment – bola taraqqiyoti haqida
ishonchli ma’liunot bera oladi.
✓
Yordamchi metodlar – test, so’rov, faoliyat mahsullarini o’rganish –
tasvirlovchi ma’lumot berib, bu ma’lumot asosida faqatgina tsxminlami ilgari
surish mumkin bo’ladi.
Kuzatish.
Kuzatish - psixologik tadqiqotning asosiy empirik metodlardan biri bo’lib,
psixik hodisalarai maqsadga muvofiq va tizimli ravishda idrok etishga
asoslangandir. Kuzatish – tadqiqot vazifalaridan kelib chiqib maxsus tashkil
etilgan idrok jarayonidir. Kuzatish quyidagi talablarga javob berishi kerak: •
Kuzatishdan oldin uning maqsadi aniq belgilanishi kerak: bola psixikasi, xulq
atvori va faoliyatining qaysi tomonlari kuzatilishini aniqlashtirishi lozim;
• Kuzatish ob’ektiv bo’lishi kerak; kuzatishda faqat u yoki bu holat, hodisani
qayd etilishi, uni sub’ektiv talqin etishga o’tmaslik lozim;
• Kuzatish muntazam, katta vaqt oraliqlarisiz o’tkazilishi kerak;
• Kuzatish shunday o’tkazilishi kerakki, bola uning kuzatilayotganini
bilmasligi lozim;
• Kuzatishni amalga oshirayotgan tadqiqotchi kuzatilayotgan hodisalarni tez
qayd eta olish mahoratiga ega bo’lishi zarur.
Kuzatihning quyidagi turlari mavjud:
o ichki kuzatish, tashqi kuzatish va kiritilgan kuzatish;
o standartlashtirilgan va slandartlashtirilimagan kuzatish;
o frontal va tanlanma kuzatish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
245
Kuzatish metodining asosiy kamchiligi shundaki, unda kuzatilayotgan
hodisalarga faol ta’sir ko’rsatish, ularni o’zgartirish, kuzatish amalga oshirilgan
vaziyatni xuddi shunday ko’rinishda qaytadan yaratib bo’lmaslik kabi xususiyatlar
qayd etiladi. Shunga qaramay bu metod haligacha asosiy psixologik metodlardan
biri bo’lib kelmoqda. Chunki kuzatish metodi orqali, bolalarning har taraflama
ruhiy dunyosini oʻrganish, uni tahlil qilish, ilmiy jihatdan asoslash mumkin.
Vaqtlar oʻtib boshqa metod yaratilsagina “Kuzatish” metodi oʻz asosiyligini
yoʻqotar, lekin hozircha shundan foydalangan holda turli ilmiy ishlar va kitoblar
dunyo yuzini koʻrmoqda.
Bolalar psixologiyasi fanining taraqqiyoti ikki asosiy yo`nalishda kechadi:
psixik taraqqiyot manbalari muammosini ignazariy hal etilishi va bolalar
psixikasini o`rganishning yanada samaraliroq metodlarini qidirish. Psixik
taraqqiyot manbalari muammolarini naza-riy xal etish deganda, ushbu muammo
bilan shug`ullangan asosiy psixo-logik maktablar va yo`nalishlar vakillarining
qarashlari tushuniladi. Bola psixikasini o`rganishning yanada samaral imetodlarini
qidirish bolalar psixik taraqqiyotiga xos xususiyatlar xaqida aniqroq axborot
olishga xizmat qiluvchi metodlarni ishlab chiqishni anglatadi. Umuman
psixologiyada inson psixikasini tadqiq qilish metodlarining turli tasnifi mavjud.
Shular to‘g‘risida umumiy psixologiya kursida keng ma’lumotlar berilgan. Yosh
davri va deferensiya psixologiya fani ham psixologiyaning boshqa sohalari singari
o‘ziga hos ilmiy-tadqiqotmetodlariga ega. Quyida atoqli psixolog B.G.Ananev
tavsiya qilgan klassifikatsiyaga asoslanib, mazkur metodlarning xususiyatlarini
yoritishga harakat qilgan. B.G.Ananev psixikani o‘rganish metodlarini to‘rt
guruhga ajratib, ularni tashkiliy, empirik (amaliy), natijalarni qayta ishlash yoki
statistik, natijalarni shaxlash metodlari deb nomlagan. Bu guruhlar o‘zining
maqsad va vazifasi bo‘yicha yana bir necha toifa hamda turlariga bo‘linadi.
Quyidagi mazkur metodlarning umumiy va o‘ziga xos xususiyatlari hamda qiyosiy
tavsiya berildi. Tadqiqot metodlarining birinchi – tashkiliy guruhi o‘z ichiga
qiyoslash, longityud (o‘zluksiz), kompleks (ko‘pyoqlama) deb atalgan turlarni
oladi. Qiyoslash metodidan umumiy psixologiya, sotsial psixologiya (katta yoki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
246
kichik guruhlarni hamda ularning har xil toifalarini o‘zaro taqqoslash), meditsina
psixologiyasi (sog‘lom va bemor kishilarning psixik xususiyatlariga qiyoslash),
sport psixologiyasi (sportchilarning holati, o`quvliligi va ishchanligini o‘zaro
taqqoslash) kabi fanlarda unumli foydalaniladi.
a) Yosh davri psixologiyasida esa qiyoslash metodi turli yoshdagi
olamlarning bilish jarayonlari, shaxs xususiyatlari, bilimlarni o‘zlashtirishi, aqliy
qobiliyati, salohiyati, rivojlanish dinamikasi, jinslarning tafovutlari va o‘zaro
xosligi
kabilarni
o‘rganishda
qo‘llanadi.
PsixologlardanL.S.Vigostkiy,
P.P.Blonskiy, A.A.Smirnov, B.G.Ananev, D.B.Elkonin, P.Ya.Galperin va ularning
shogirdlari olib borgan tadqiqotlar (chaqaloqlik, go‘daklik, ilkbolalik,
kichikmaktabyoshi, o‘smirlik, o‘spirinlik yosh davrlarini o‘zaro solishtirish) shu
metoddan foydalanib amalga oshirilgan.
b) Bolalar psixologiyasida qiyoslash metodi bilan bir davrda longityud
(o‘zluksiz) metodi ham qo‘llaniladi. Uning boshqa metodlardan farqi bir yoki
birnecha sinaluvchilar o‘zaro uzoq muddat, hatto, o‘n yillab tekshirilishidir.
Logityud psixologlardan nemis Sh.Shtern, fransuz R.Zazzo, rus psixologlari
N.AMenchinskaya, A.N.Gvozdev, I.S.Leytis, V.S.Mo‘zxinava boshqalar ko‘p
yillardan beri foydalanmoqdalar. Mazkur metod orqali bir xil jinsli (Xasan-Xusan,
Fotima-Zuxra) yoki aralash jinsli (Hasan-Zuhra, Fotima-Xusan) egizaklar
ko‘zatilgan. Shuning uchun qator tadqiqotlarning “ona kundaligi”
(N.A.Menchinskaya, V.S. Muxina) deb nomlanishi bejiz emas. Uzoq vaqt bir
shaxsni (kichik guruhni) ko‘zatish unda paydo bo‘layotgan yangi fazilatlarning
rivojlanish dinamikasini, xulq-atvoridagiillatlarni (xatti-harakat) va ularning oldini
olish tadbirlarini, murakkab psixologik munosabatlarni, ichki bog‘lanish
qonuniyatlari, mexanizmi to‘g‘risida mukammal, ishonchli, barqaror, ma’lumotlar
to‘plash imkonini yaratadi.
Kompleks dastur yordamida amalga oshirilgan tadqiqot natijasi ilmiy
ahamiyatga molik bo‘lib, insonshunoslik muammolarini hal qilishda katta yordam
beradi. Ilmiy tadqiqot metodlarining ikkinchi gurux emperik metodlardan iborat
bo‘lib, bu guruhda kuzatish (o‘zini o‘zi kuzatish), eksperiment (tabiiy,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
247
laboratoriya), test, anketa, so‘rov, sotsiometriya, suhbat qilish, tarjimai hol
(shaxsiy guvohnoma, xujjat, turmush faoliyati voqealarini tahlil qilish) kabilar
kiradi va ular sinash, tekshirish, diagnoz (aniqlash) va prognoz (oldindan belgilash)
vazifalarini bajaradi. Insonda tug‘ilganidan umrining oxirigacha sodir bo‘ladigan
psixologik o‘zgarishlarni chuqurroq va ob`ektivroq tadqiq qilishu un empirik
metodlardan navbati bilan foydalanish yaxshi natija beradi. Ilmiy tadqiqot
metodlarining uchinchi guruhi natijalarni qayta ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib,
ular statistik (miqdor) va psixologik (sifat) tahlil turlariga bo‘linadi. Psixologik-
pedagogik tadqiqotda ko‘pincha quyidagi statistik metodlardan foydalaniladi.
Proektiv nietod – shaxsni o’rganishning metodlaridan biri. Unda shunday
eksperimental vaziyatlar yaratiladiki, bu vaziyatlar sinaluvchilar tomonidan talqin
etilishi mumkin bo’ladi. Aynan sinaluvchining bergan talqinini tahlil etish orqali
uning shaxsi haqida muayyan xulosalar chiqariladi. Chunki muayyan
eksperimental vaziyatni talqin etar ekan proeksiya mexanizmi tufayli sinduvchi o’z
ichki kechinmalari, o’у xayollari, orzulari, qo’rquv va xavotirlarini tashqariga
chiqaradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlaganda qo’llaniladigan
odatdagi proektiv metodikalar quyidagilardan iborat: “Bola appersepsiya testi”,
“Jeksonning oilaviy ustanovkalari testi”, “Dyuss ertaklari metodikasi” va
hokazolar. Ushbu metodikalarni qo’llash ssosan individual ish jaiayonida amalga
oshirilib, ancha ko’p vaqt talab etadi. Proektiv metod bilan o’tkazilgan tadqiqot
natijalariini talqin etishda tadqiqotchidan katta mahorat talab qilinadi. Soʻz oxirida
shuni ta’kidlashimiz lozimki, bolalar psixologiyasini oʻrganish va uni tahlil qilish
oʻsib kelayotgan kelajak avlod uchun zarur boʻlgan sharoitlarni yaratishimiz uchun
lozimdir. Boshlang’ich sinf o’quvchilarini psixologiyasini yaxshi qilib
rivojlantirishni bog’cha davridayoq shakllantirib boorish kerak bo’ladi. Dastlabki
bilimlar esa, albatta, uyda beriladi. Aytishadiku, “Qush uyasida ko’rganini qiladi”
deb. Shunday ekan, bolalarni psixologik jihatdan sog’lom baquvvat qilish eng
avvalo uydan boshlanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
248
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.Yoshga bog’liq psixologiya. O’quv qo’llanma M .: Rossiya Pedagogika Jamiyati.
– 1999
2.Rivojlanish psixologiyasi: Universitetlar uchun darslik. M .: Oliy ma’lumot;
MGPPU, 2006 .. – 460 p. – (Fanlar asoslari).
