Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
221
INGLIZ ADABIYOTI O'QITISHNING PSIXOLINGIVISTIK VA
PEDAGOGIK ASOSLARI
Mirzayeva Zilola Maxammadjon qizi
Namangan davlat unversiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya: Ushbu tezisimizda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalangan holda talabalarni ingliz adabiyotiga qiziqtirish orqali o’qitishning
psixolingivistik va pedagogik asoslari haqida gap borgan. Shuningdek
adabiyotning ahamiyati, mavzularning yoritilishi madaniyatga bog’liqligi haqida
gap borgan.
Kalit so’zlar: evolyutsiya nazariyasi, sotsiologiya, pedagog, adabiyot va
psixolingivistika.
Abstract: This article discusses the psycholinguistic and pedagogical
foundations of teaching English literature using modern pedagogical technologies.
It also discusses the importance of literature and the cultural relevance of the
coverage of topics.
Keywords: evolutionary theory, sociology, pedagogue, literature and
psycholinguistics.
Аннотация: В статье рассматриваются психолингвистические и
педагогические основы
преподавания
английской
литературы с
использованием современных педагогических технологий. Они также
говорили о важности литературы и о том, как освещение тем зависит от
культуры.
Ключевые слова: эволюционная теория, социология, педагогика,
литература, психолингвистика.
KIRISH
Yangi taraqqiyot bosqichi mazmuni, mohiyati va maqsadlari asosida ro‘y
berayotgan taraqqiyotimizning hozirgi bosqichi ijtimoiy, iqtisodiy jarayonlarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
222
murakkab uzviy aloqadorligi asosida sodir bo‘lmoqda, oqibatda jamiyatimizda
ijodiy fikrlovchi, intellektual rivojlangan, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashga
ijtimoiy ehtiyoj ortib bormoqda. Demokratik islohotlar sharoitida ijtimoiy-
iqtisodiy muammolar globallashib, insoniyat hayoti, avvalambor, umumbashariy
va planetar ziddiyatlarga bog‘liq bo‘lib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.Mirziyoyev bu borada shunday yozadi: “Albatta, biz mustaqil
fikrlaydigan, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallagan, mustaqil hayotiy
pozitsiyaga ega bo‘lgan yoshlarni tarbiyalash bo‘yicha katta ishlarni amalga
oshirmoqdamiz. Ammo xolisona tan olib aytadigan bo‘lsak, bugungi kunda butun
dunyoda aholining, birinchi navbatda, yoshlarning ongi va qalbini egallash uchun
qanday keskin kurash borayotganini, diniy ekstremizm, terrorizm, giyohvandlik,
“ommaviy madaniyat” kabi tahdidlar kuchayayotganini hisobga oladigan bo‘lsak,
farzandlarimiz tarbiyasi, ma’naviy-ma’rifiy sohadagi ishlarimizni bir zum
susaytirmasdan, aksincha, ularni yangi bosqichga ko‘tarishimiz zarur”.
Zamonaviy inson hayotida aloqalar, shu jumladan madaniyatlararo aloqalar
va adabiyot roli tobora ortib bormoqda. Ammo boshqa xalqlar vakillari bilan
aloqalarimizda biz muqarrar ravishda ular haqidagi mavjud g’oyalardan
(heterostereotiplardan) kelib chiqamiz, ularning manbalaridan biri fantastikadir.
Shuning uchun (har doim ham ongli ravishda emas) millatlararo muloqot qanday
asoslarga qurilganligini tushunish uchun badiiy ijod sohasida tasvirlanadigan
muayyan millat vakillarining obrazlarini tushuntirish muhimdir. Mohiyatan
umuminsoniyatga daxldor bo’lsa-da, adabiyot milliy shaklda namoyon bo’ladi.
O’zida millatning ruhini ifodalaydi. Bu xususiyatlar adabiyotda, ayniqsa,
yaqqolroq bo’y koʻrsatadi.
Zamonlar almashinadi, tafakkur, taxayyul evriladi, adabiyotda surat – shakl
o’zgarib, yangilanib boradi. Biroq har qanday holda adabiyotning darajasi ikki
mezon – milliy ruh va mahoratga koʻra belgilanadi. Adabiyot milliy ruhni saqlab
qola bilgani hamda badiiy tasvir va uslub rangbarangligida katta miqyoslarga
koʻtarila olgani jihatidan jahondagi eng rivojlangan xalqlar milliy ruhini
ifodalovchi mezondir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
223
Zamonaviy ingliz adabiyoti o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, ular
mamlakat madaniyati, ijtimoiy va siyosiy rivojlanishining o’ziga xosligidan kelib
chiqadi. Bu XIX asrga to’g’ri keladi, adabiyot muammolarini va uning shakllarini
aniqladi. Angliya yozuvchilari, birinchi navbatda, roman shu bosqichda
rivojlanadi, o’z qahramonlarini bankirlar, aristokratlar orasida emas, Frantsiyada
bo’lgani kabi martaba qozonishga intilganlar orasida qidirishgan – ularning
qahramonlari ham kichik egalari bo’lgan, xuddi J. Eliot (“The Mill on the Floss”),
hatto E. Gaskell (“Mary Barton”) yoki Charlz Dikkens (“Hard Times”) kabi
ishchilar ham. Darhaqiqat, xotirjamlik niqobi ostida, kuchli va daxlsiz bo’lib
ko’rinish istagi bilan to’lib-toshgan zaif odam yashiringan bo’lishi mumkin. Tashqi
xolislik adabiyotda janoblar (Pikvik, Forestier, Vuster va boshqalar), shuningdek,
sir saqlovchi qahramonlar uchun xarakterlidir. pektor Bakket va serjant Kaff kiradi.
Inglizlar adabiyotlarida hazil tuyg’usini milliy mentalitetning eng muhim
xususiyati deb bilishadi. Ko’pgina personajlar o’zlarini hazil bilan ifodalaydilar va
ko’pincha jiddiy asarlarda yorqin, murakkab nutqqa ega kulgili qahramon mavjud.
Siz hech qachon Berti Vusterning boshqa kulgili obrazlar bilan adashtirmaysiz.
Dikkensning qahramoni Sem Ueller, aforizmlarni yaxshi ko’radigan insonlarni
timsolidir. Ingliz adabiyotida inglizlar boshqa xalqlarga qaraganda ancha nozik,
rivojlangan hazil tuyg’usiga ega, boshqa xalqlar prozaik tarzda o’ylaydilar va
istehzoni tushunmaydilar yoki baholay olmaydilar, degan ishonch bor, buni Keyt
Foks so’zlari bilan aytganda “Ular qachon hazil qilib yoki jiddiy gapirganini
umuman bilmaysiz”. Xususan, ingliz hazil turlariga Keyt Foksning so’zlariga
ko’ra, istehzoning bir ko’rinishi bo’lgan “paxtalik” texnikasi kiradi, uning
mohiyati haddan tashqari jiddiylik, sentimentallik, maqtanish va o’z his-
tuyg’ularini ko'rsatishni qat'iy taqiqlashdir.
Inglizlar, shuningdek, o’zlarining ustidan kulish qobiliyati bilan mashhur, bu
etuk
tsivilizatsiyaning
eng
muhim
belgisi
hisoblanadi
va
adabiyot
psixolingivistikasiga ta’sir qiladi.
Madaniyatlararo muloqot makonida ushbu tasvir xatti-harakatlarning
tafsilotlarini, shu jumladan neytral xususiyatga ega bo’lgan milliy xususiyatlarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
224
namoyon bo'lishini aniqlash va ularga murojaat qilish imkonini beradigan
pedagogic va psixik qarashlarni belgilaydi. Dastlab voqelikdan boshlansa,
kelajakda milliy xarakter obrazi voqelik talqin etiladigan va keyinchalik
moslashtiriladigan prizmaga aylanadi. Haqiqiy madaniyatlararo muloqotni ushbu
prizmaning uni amalga oshirishdagi rolini baholamasdan ko’rib chiqish mumkin
emas. Shunday ekan zamonaviy ingliz adabiyotini o’qib o’rganish orqali talabada
tanqidiy fikr , o’zini o’zi baholash kabi ko’nikmalar shakillanadi.
XULOSA
Aynan zamonaviy ingliz adabiyotiga talabada qiziqish uyg’otish bu
o’qituvchining pedagogik mahorat asoslariga tayanadi va asar o’quvchisida
fiklash, rivojlanish, yuksalish etaplariga munosib hissa qo’shadi deb hisoblayman.
So’z latofatini, soʻz sehrini inja his eta bilmoq – ijodning, ijodkorlikning
asosiy sharti. Fikrni aniq, lo’nda, obrazli ifodalashni talab etadigan adabiy tur –
adabiyotda bu fazilat o’n karra, yuz karra zarur. Ohorli so’z va iboralarni yuksak
badiiyatga xizmat qildira bilish, oz so’zga ko’p maʼno yuklay olish, so’z durlarini
marjondek tizib, maʼno olamini nurlantirib yuborish salohiyati, milliy ruhning
betakror talqini – Angliya va Amerika yozuvchilari va shoirlarining, ana shu
xususiyatlari tufayli qadrlidir. Haqiqatan, muayyan xalq adabiyotining bo’y-
bastini, o’ziga xosligini belgilovchi bosh mezon aynan milliy ruhdir. Angliya va
Amerika yozuvchilari va shoirlarini milliy ruhning betakror ifodasi bilan
adabiyotini ravnaqiga beqiyos hissa qo’shgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Bradbury М. Two Passages to India Forster as Victorian and
Modern// E.M. Forster. A Passage to India. Ed By M.Bradbury. London,
2010. P. 226.
2.
Purgina Y. S. Kontseptsiya angliyskogo natsionalьnogo
xaraktera v romanax E. M. Forstera: avtoref. dis. kand. filol. Nauk.
Yekaterinburg: 2018. P. 13.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
225
3.
Mejkul’turnaya kommunikatsiya: ucheb. posobie dlya
studentov vuzov / V. G. Zinchenko. Novgorod: Dekom, 2021. P. 171.
4.
Saibnazarova, M. A. (2020). An Expression Of National
Customs In The Works Of Jane Austen And Abdullah Qadiri. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS (2767-3278), 1(01), 16-20.
5.
Saibnazarova, M. A. (2019). Female National Type in the
English Literature of the XIX Century. International Journal on Integrated
Education, 2(5), 200-204.
6.
Saibnazarova, M. (2021). A NATIONAL HERO IN THE
WORKS OF JANE AUSTEN. Матеріали конференцій МЦНД.
7.
Saibnazarova, M. (2021). OʼZBEK MILLIY URF-
ODATLARINING BADIIY IFODASI. Матеріали конференцій МЦНД.
8.
Саибназарова, М. (2021). Sharq va g’arb badiyatida milliy urf
odatlar ifodasi. Общество и инновации, 2(3/S), 180-185.
9.
Ochilova, B. (2020). AXLOQ FALSAFASI. Архив Научных
Публикаций JSPI. 10. Юлдошева, У. (2021). FIKRLAR TASVIRI.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА, 4(2).
