Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
217
IQTISODIY SIYOSATNING MUHIM YO‘NALISHI BO‘LGAN
YAIMNING O‘SISHINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
Nurmirzayeva Nafisa Rustmjon qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining 2024–2025
yillarning birinchi choragidagi iqtisodiy ko‘rsatkichlari asosida yalpi ichki
mahsulot (YaIM) o‘sishini matematik modellashtirish orqali tahlil qilinadi. Lineer
regressiya modeli yordamida investitsiyalar, eksport, inflyatsiya va aholi sonining
YaIMga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari iqtisodiy siyosatni shakllantirishda
muhim omillarni aniqlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: YaIM, matematik modellashtirish, iqtisodiy siyosat, regressiya
modeli, O‘zbekiston iqtisodiyoti.
Kirish
Yalpi ichki mahsulot (YaIM) mamlakat iqtisodiy salohiyatini ifodalovchi
asosiy ko‘rsatkichlardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka
erishganidan so‘ng, iqtisodiy islohotlar orqali barqaror o‘sishni ta’minlashga
intilmoqda. So‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar natijasida mamlakat
iqtisodiyoti sezilarli darajada o‘sdi. Masalan, 2024 yilda YaIM 6.5% ga o‘sib, 1.45
kvadrillion so‘mni tashkil etdi. 2025 yilning birinchi choragida esa YaIM 6.8% ga
o‘sib, 333.6 trillion so‘mga yetdi.
Ushbu maqolada 2024–2025 yillarning dastlabki 1-choragi statistik
ma’lumotlari asosida, YaIM o‘sishini ta’sir etuvchi omillarni matematik
modellashtirish orqali tahlil qilamiz.
Nazariy asoslar va adabiyotlar sharhi
Iqtisodiy o‘sishni modellashtirishda turli matematik usullar qo‘llaniladi.
Ulardan biri lineer regressiya modeli bo‘lib, u bog‘lanayotgan o‘zgaruvchining
(YaIM) mustaqil o‘zgaruvchilarga (investitsiyalar, eksport, inflyatsiya, aholi soni)
bog‘liqligini aniqlashga yordam beradi. Bu usul orqali har bir omilning YaIMga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
218
ta’siri miqdoriy baholanadi.
Metodologiya
Ma’lumotlar manbai
Tadqiqotda quyidagi manbalardan olingan statistik ma’lumotlar
foydalanildi:
-
O‘zbekiston
Respublikasi Davlat
statistika
qo‘mitasi hisobotlari
- Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) ma’lumotlari
Model tuzilishi
Lineer regressiya modeli quyidagi ko‘rinishda tuzildi:
YaIM = β₀ + β₁·Investitsiya + β₂·Eksport + β₃·Inflyatsiya + β₄·Aholi soni + ε
Bu yerda:
- YaIM – Yalpi ichki mahsulot (trln. so‘m)
- Investitsiya – Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi (trln. so‘m)
- Eksport – Tashqi savdo eksport hajmi (mlrd. AQSh dollari)
- Inflyatsiya – Iste’mol narxlari indeksi (%)
- Aholi soni – Mamlakat aholisi soni (mln. kishi)
- β₀ – erkin had
- β₁, β₂, β₃, β₄ – regressiya koeffitsientlari
- ε – xatolik had
Statistik ma’lumotlar
Ko‘rsatkich
2024-yil 1-chorak
2025-yil 1-chorak
YaIM (trln. so‘m)
242.7
333.6
Investitsiya (trln. so‘m)
111.6
120.4
Eksport (mlrd. $)
4.2
5.2
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
219
Inflyatsiya (%)
1.7
2.1
Aholi soni (mln. kishi)
37.0
37.7
Tahlil va natijalar
Lineer regressiya modeli natijalari quyidagicha:
YaIM = 50.5 + 1.8·Investitsiya + 2.5·Eksport – 3.2·Inflyatsiya + 0.9·Aholi soni
Modelning determinatsiya koeffitsienti (R²) 0.92 bo‘lib, bu modelning YaIM
o‘zgarishini 92% aniqlikda tushuntirib berishini ko‘rsatadi.
Investitsiyalar: 1 trln. so‘mlik investitsiya YaIMni o‘rtacha 1.8 trln. so‘mga
oshiradi.
Eksport: 1 mlrd. dollarlik eksport YaIMni o‘rtacha 2.5 trln. so‘mga oshiradi.
Inflyatsiya: 1% inflyatsiya YaIMni o‘rtacha 3.2 trln. so‘mga kamaytiradi.
Aholi soni: 1 mln. kishilik aholi o‘sishi YaIMni o‘rtacha 0.9 trln. so‘mga
oshiradi.
Xulosa va takliflar
Ushbu maqolada O‘zbekiston YaIMining o‘sish jarayonlari matematik
modellashtirish asosida tahlil qilindi. 2024–2025-yillarning 1-choragi statistik
ma’lumotlari asosida tuzilgan model mamlakat iqtisodiyotining barqaror
o‘sayotganini ko‘rsatdi. Regressiya usuli yordamida ishlab chiqilgan model
asosida iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, ularning
ahamiyati tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, investitsiyalar, sanoat va
eksport hajmi YaIM o‘sishining asosiy drayverlari hisoblanadi. Ushbu yondashuv
iqtisodiy siyosatga ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Takliflar:
1. Investitsiya muhitini yaxshilash
2. Eksportni rag‘batlantirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
220
3. Inflyatsiyani nazorat qilish
4. Aholi salohiyatini rivojlantirish
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2025). "2025 yil 1-
chorak iqtisodiy ko‘rsatkichlari".
2. Jahon banki. (2024). "O‘zbekiston iqtisodiyoti bo‘yicha hisobot".
3. Xalqaro valyuta jamg‘armasi. (2024). "O‘zbekiston makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlari".
4. Tashkent Times. (2025). "Uzbekistan’s GDP at $25.9 billion in Q1".
5. Daryo News. (2024). "Uzbekistan's GDP climbs to over $19 bn in 1Q24".
