Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
201
BOLALARDA AGRESSIVLIKNI YUZAGA KELISHIGA
SABAB BOʻLUVCHI OMILLAR
Hatamova Durdona Muytanboyevna
Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumani 35-maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Bugungi kunda agressiv xarakterli bolalar maktab
o’quvchilari orasida soni ortib borayotganligi psixologiyadagi dolzarb
muammolar qatoridan joy egallashiga sabab bo‘ldi. Maktab bolalarida agressiv
xatti-harakatlarning vujudga kelishi murakkab va ko‘pqirrali jarayon bo‘lib, unga
ko‘pgina omillar o‘z ta’sirini o‘tkazadi.
Kalit so'zlar: tajovuz, tajovuzkor, zarar, g'azab, xulq-atvor, bosqinchi,
zulm, haqorat, hujum.
KIRISH
Agressivlik – bu boshqalarga yoki o’ziga zarar yetkazishga qaratilgan xatti-
harakatlar va xatti-harakatlarda ifodalangan shaxsiy xususiyatdir. Dushmanlik,
jismoniy shikastlanish, haqorat qilish bilan namoyon bo’ladi. Agressiv odamlar
asabiy, ta’sirchanlikni kechiradilar. Tashxis klinik usullar bilan, shaxsning
psixodiagnostik anketalari, proektiv testlar yordamida amalga oshiriladi.
Agressivlikni kamaytirish uchun psixoanaliz, kognitiv-xulq-atvorli
psixoterapiya, avtotrening va dori-darmonlar bilan tuzatish qo’llaniladi.Amaliy
nuqtai nazardan, tajovuzkorlik insonning tug’ma emas, balki ijtimoiy o’zaro ta’sir
jarayonida orttirilgan tajovuzkor xatti-harakatlarga tayyorgarligining kuchayishi
sifatida qaraladi. Sifat xususiyatlariga ko’ra, tajovuzkorlik konstruktiv va
buzg’unchi o’rtasida farqlanadi. Birinchisi, mudofaa harakatlarida, qasddan zarar
yetkazishda amalga oshiriladi, ijtimoiy moslashishga, to’siqlarni yengib o’tishga
va yetakchilikka imkon beradi. Ikkinchisi, boshqasiga jismoniy yoki ruhiy azob-
uqubatlar keltirish niyatiga asoslangan konstruktiv bo’lmagan tajovuzkor
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
202
harakatlar bilan ifodalanadi.Yo’nalish nuqtai nazaridan, tajovuzkorlik boshqalarga
va o’ziga qaratilgan. Shunga ko’ra, getero-agressiv – haqorat, kaltaklash, so’kinish
va o’z-o’ziga zarar yetkazish yoki avto-agressiv reaktsiyalar ajralib turadi. Avto-
agressiyaning ekstremal versiyasi o’z joniga qasd qilishga urinishdir. Eng aniq
dushmanlik harakati boshqa shaxsga nisbatan jismoniy kuch ishlatishdir.
Boshqa mumkin bo’lgan variantlar – dushmanlik, yovuzlik, negativizm,
qo’zg’alish, xafagarchilik, shubha, tahdid. O’z-o’zini boshqaradigan tajovuz
aybdorlik va o’zini kamsitish hissi bilan birga keladi.Agressivlikning shaxsiy
xususiyat sifatida shakllanishi murakkab jarayon bo’lib, unda ko’plab omillar
ishtirok etadi. Dushmanlik xulq-atvori oila, tengdoshlar va ommaviy axborot
vositalarining ta’siri ostida asta-sekin shakllanadi. Bolalar tajovuzkorlikni kuzatish
va sinab ko’rish orqali o’rganadilar: ular nafrat va dushmanlik qanday namoyon
bo’lishini ko’radilar, bu nimaga olib kelishini baholaydilar, olgan bilimlarini
amalda qo’llaydilar. Agar tajovuzkor harakatlar tajribasi ijobiy bo’lsa, ular
xarakterda mustahkamlanadi. Voyaga yetgan odamning tajovuzkorligining
sabablari ijtimoiy-psixologik omillar, ruhiy kasalliklar, spirtli ichimliklar va
giyohvand moddalar bilan zaharlanish holatlari hisoblanadi.Samarali dushmanlik
sizning maqsadlaringizga erishishga, shaxsiy chegaralarni, o’z e’tiqodlaringizni
himoya qilishga imkon beradi. Bu ko’pchilikka xos bo’lgan nohaqlikka qarshi
xususiyatdir. Agressivlikning zo’ravonligi va chastotasi individual xususiyatlarga,
masalan, temperament va xarakterga, shuningdek, ijtimoiy-madaniy sharoitlarga,
tasodifiy vaziyat ta’siriga bog’liq.
Psixosotseal sabablar bir necha guruhlarga bo’linadi:
•
Situatsion.
Agressiyani bezovta qiluvchi tashqi sharoitlar va
fiziologik sharoitlar qo’zg’atadi. Shunday qilib, odamlar haddan tashqari
qizib ketganda, tiqilib qolgan xonada bo’lganda, shovqin, tebranishlarga
uzoq vaqt ta’sir qilishda tezroq jahldor bo’lishadi. O’z-o’zini nazorat qilish
stressli vaziyatda, charchoq, og’riq, jinsiy qo’zg’alish bilan zaiflashadi.
•
Xulq-atvor.
Ushbu omillar guruhiga boshqalar tomonidan
nomaqbul deb hisoblangan, mudofaa reaktsiyasini keltirib chiqaradigan har
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
203
qanday xatti-harakatlar kiradi. Masalan, bolaning tajovuzkorligi maqsadsiz
o’yin-kulgi, mashg’ulotdan voz kechish, spirtli ichimliklarni iste’mol qilish
– ota-onalar va o’qituvchilarning qoralanishiga olib keladigan harakatlar
bilan bog’liq.
•
Shaxsiylik.
Agressiv odamlar ko’pincha sangvinik va xolerik
temperamentga ega, qo’zg’aluvchan va asotsial xarakterga ega. Dushmanlik
xulq-atvori hissiy beqarorlik, asabiylashish, depressiya asosida amalga
oshiriladi. Boshqa shaxsiy sabablar – o’z-o’zini hurmat qilishning yetarli
emasligi, tavakkal qilishga tayyorlik va hasad.
•
Mikroijtimoiy.
Mikroijtimoiy muhit – bu oila, maktab yoki
mehnat jamoasi. Ko’pincha zo’ravonlikni kuzatadigan yoki o’zlari buni
boshdan kechiradigan, haqorat, haqoratni boshdan kechiradigan odamlar
tajovuzkorlikni namoyish etishga moyildirlar. Shu sababli, disfunktsiyali
oilalardan chiqqan o’smirlar, huquqni muhofaza qilish organlarida
ishlaydigan odamlar o’rtasida dushmanlikning yuqori darajasi aniqlanadi.
•
Makroijtimoiy
. Agressivlikning sabablari sifatida ijtimoiy,
siyosiy va madaniy omillarni ko’rish mumkin. Ommaviy axborot
vositalarida salbiy voqealar targ’ib qilinganda, e’tiborli odamlar g’ayritabiiy
xatti-harakatlarni namoyish qilganda (mamlakat rahbari, vazirlar) va ular
zo’ravonlik kultiga ko’tarilganda dushmanlik kayfiyati shakllanadi.
Provokatsion omil ko’pincha ijtimoiy-iqtisodiy ahvolning pastligi,
davlatning moddiy yordamiga qaramlik bo’ladi.
Ruhuy buzilishlar
Agressiya – bu psixiatrlar amaliyotida uchraydigan juda keng tarqalgan
xulq-atvor va hissiy hodisa. Ruhiy bemorlarda tajovuzkorlik muammosiga tadqiqot
va jamoatchilikning qiziqishi ularning yaqin, tasodifiy odamlarga yoki o’zlariga
qaratilgan xavfli harakatlar qilish xavfi yuqoriligi bilan bog’liq. G’azab,
impulsivlik quyidagi kasalliklarga xosdir:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
204
•
Depressiya.
Depressiyaga uchragan bemorlarda tajovuzkorlik
ko’pincha intrapunitiv – o’ziga qaratilgan. Bu o’zini kamsitish, qadrsizlik
hissi, aybdorlik bilan namoyon bo’ladi. Og’ir ruhiy tushkunlikning impulsiv
tabiat bilan kombinatsiyasi o’z joniga qasd qilish, o’z-o’ziga zarar etkazish
xavfini oshiradi. Boshqa odamlarga nisbatan tajovuz, asabiylashish, shubha,
negativizm orqali amalga oshiriladi.
•
Demensiya.
Demensiya bemorlar o’z-o’zini nazorat qilishni
yo’qotadilar, jamiyatda qabul qilingan xatti-harakatlar qoidalarini hisobga
olmaydilar. Ular o’z harakatlarining og’irligini anglamasdan, boshqalarni
xafa qilishlari, zarar yetkazishi mumkin. Agressiya ko’pincha qo’rquv,
odatiy harakatlarni amalga oshira olmaslik tajribasi, mustaqillikni yo’qotish
va og’ir holatlarda jismoniy noqulaylik (ochlik, charchoq) va yordam
so’ramaslikdan kelib chiqadi.
•
Shizofreniya.
Bemorlarning dushmanligining asosiy sabablari
boshqalarning g’arazli niyatlari, his-tuyg’ularning noto’g’riligi va
harakatlarning ingibitsiya haqidagi aldangan g’oyalardir. Ular boshqalarga
zarar yetkazish niyatida bo’lmaydi. Xulq-atvor ko’pincha buzilgan mantiqqa
asoslanadi, keskinlik va qo’rquvdan xalos bo’lishga qaratilgan.
Shizofreniyaning paranoid shaklida bemorlar gallyutsinatsion tasvirlar yoki
ovozlar talablariga rioya qilish orqali zarar yetkazishi mumkin.
•
Psixopatiyalar.
Psixiatriya
amaliyotida
shaxsiyatning
buzilishi tajovuzkorlikning keng tarqalgan sababidir. Portlovchi psixopatiya
bilan bemorlar nazoratsiz g’azab portlashlariga, qasddan bo’lmagan
tajovuzga moyil. Epileptoid shaxsning buzilishining asosiy ko’rinishlari
hissiy viskozite, g’azabdir. Bemorlar uzoq vaqt davomida bezovta bo’lib
qoladilar, boshqalarning manfaatlarini e’tiborsiz qoldirib, xudbinlikni
ko’rsatadilar.
Antisotsial psixopatiyasi bo’lgan odamlarda axloqiy nuqsonlar mavjud, ular
hurmat, hamdardlik va muhabbatni his qilmaydilar, shuning uchun ular aybsiz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
205
tajovuzkorlik ko’rsatadilar.Inson agressiyasi ko‘rinishlarining turli-tuman va
tubsizligidan kelib chiqib, mazkur xulq-atvorni o‘rganishda D.Bass tomonidan
taklif etilgan konseptual ramkalar bilan chegaralanish juda foydali ekanligi ayon
bo‘ldi. Uning fikricha, agressiv harakatlarni uchta shkalaga asoslangan holda
tasvirlash mumkin: jismoniy Verbal, aktiv-passiv va to‘g‘ri-egri.
Ularning kombinatsiyalari sakkizta ehtimolga yaqin kategoriyalarni berib,
ko‘plab agressiv harakatlarni ular asosida tushuntirish mumkin. Masalan, bir
kishining ikkinchisi ustidan otib, pichoqlab yoki kaltaklab zo‘ravonlik qilishi ham
jismoniy, ham aktiv, ham to‘g‘ri shkala sifatida kvalifikatsiyalanishi mumkin.
Afsuski, ayrim oilalarda o‘z otasi yoki onasining mehr-oqibatidan bebahra
o‘sayotgan bolalar ham yo‘q emas. Ba’zi oilalarda esa ota-ona va farzand
o'rtasidagi o‘zaro munosabatlarning ijobiy psixologik iqlimda emasligi achinarli
holdir, albatta.
Aksariyat ota-onalar o‘z farzandlarini tarbiyaga chaqirishda g‘amxo‘rlik,
mehribonlik, sabr-toqat, mehr kabi xislatlar bilan yondashish o‘rniga, kuch bilan,
ayniqsa jismoniy jazo usuli bilan ta’sir o'tkazadilar. O‘z navbatida bu kabi
xattiharakatlar bolalarda agressiv xulq-atvorning shakllanishiga zamin bo‘ladi.
Tadqiqot jarayonida maktab o’quvchilarida agressiv xulq-atvorning namoyon
bo’lishi va uni bartaraf etish mexanizmlari haqida fikrlar tahlil qilindi. Маерс Д.
ning “Изучаем социальную психологию” nomli o’quv qo’llanmasi metodologik
manba bo’lib belgilandi. Shu bilan birga Sh.M. Mirziyoyevning asarlaridan keng
foydalanildi.
Mazkur maqolani tahlil qilish jarayonida ilmiy bilishning mantiqiylik,
tarixiylik, izchillik va obyektivlik usullaridan keng foydalanildi.Bir qator
psixologlarning ta’kidlashicha, oiladagi iqlim, ota-ona o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar, ota-ona bilan farzand o‘rtasidagi munosabatlar, oilaviy
hamohanglik yoki aksincha kelisha olmaslik, opa-singillar, aka-ukalar bilan
yaqinlik darajasi, farzand tomonidan qilingan noto‘g‘ri, yanglish xatti harakatlarga
nisbatan ota-onaning agressiv reaksiyasi - oilada shakllanib kelayotgan agressiv
xattiharakatlarini kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi omillar hisoblanadi. Maktab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
206
o’quvchilari orasida agressiv hulq-atvorning bartaraf etishda, avvalo shu narsa
ko’zga tashlanadiki har qanday holatda ham bolalarni be’etibor qoldirish kerak
emas, ayniqsa maktab o’quvchilarini, o’smir yoshlarni, chunki ular huddi endi
o’sib kelayotgan novda kabidir. Uni qaysi tomonga shakllantirsa shunday
shakllanib boradi.
XULOSA
O’quvchilarda agressiv hulq-atvorni yo’qotish yoki oldini olishdagi birinchi
mexanizm bu ota-oan va maktab va o’qituvchi orasidagi to’g’ri yo’lga qo’yilgan
aloqalar mexanizmidir. Bu mexanizm yo’lga qo’yilsa bolalar hech bir vaqt o’zlari
bee’tibor qolishmaydi.keyingi mexanizm bu – sog’lom muhit mexanizmi. Bunda
oiladagi muhit sog’lom bo’lishi kerak, bolalar bo’sh vaqtida nima bilan band,
o’rtoqlari kim, vaqtini kim bilan nimlarga sarflayabdi, internetdan nimalar uchun
foydalanyabdi kabi savollarga oilad faqatgina sog’lom muhit tarsi mavjud
bo’lgandagina ota-onalarimiz javob topa olishadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1.
Мокчанцев Р., Мокчанцева А. Социальная психология. Издательства:
Сибирское соглашение, Инфра. — М.: 2001.
2.
Семечкин Н.И. Социальная психология на рубеже: история, теория,
исследования. — М.: 2001
3.
PULATOV SH.N. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Hindistondagi
ijtimoiysiyosiy vaziyat. Academic Research In Educational Sciences. Volume 1.
2020 468474 P.
7.
Academic Research in Educational Sciences, 2 (Special Issue 1), 395-401
P.
8.
Saidov S.A., Ibn al-Muqaffaning islom tarjima san’atiga qo‘shgan hissasi.
// “Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences”
Scientific journal Volume 1, 2021. 332-336 P.
9.
Sulaymonov, J. Abdurahmon ibn Xaldunning tamaddun taraqqiyoti
haqidagi qarashlarida jamiyat tahlili
//Academic Research in Educational Sciences,
Vol. 2 Special Issue 1, 2021. 451-455 R.
