Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
197
OʻQITUVCHILARDAGI TUSHKUNLIK HAMDA ASABIYLIKNI
BARTARAF ETISHDA MAKTAB AMALIYOTCHI PSIXOLOGINING
VAZIFALARI
Hakimova Madinaxon Baxtiyorjon qizi
Farg'ona viloyati Qo'qon shahar 7-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: O‘qituvchilarning salomatligi va hayot sifati, boshqa ko‘plab
kasbiy sohalarda bo‘lgani kabi, ko‘p jihatdan ish sharoitlari, ishni tashkil etilishi,
mazmuni va faoliyatning boshqa xususiyatlariga bog‘liq.
Kalit so‘zlar: kasbiy stress, o‘qituvchining charchashi, xatti-harakatlar,
charchash belgilari, salomatlik.
KIRISH.
Asabiylashish - bu insonning stress, xavotir yoki boshqa salbiy hissiyotlar
ta'sirida his qilish holatidir. Asabiylashish, ko'pincha insonlarda ichki hissiy
muammolarni keltirib chiqaradi va salomatlikka salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu holat
insonlarning o'zaro munosabatlariga va ish faoliyatiga ham ta'sir qilishi mumkin.
Asabiylashish ko'pincha tez-tez sodir bo'ladigan tajribalarga bog'liq va insonning
ruhiy holatini o'zgartirishi mumkin. Ular turli holatlarda, masalan, ishda, o'qishda
yoki shaxsiy hayotda paydo bo'lishi mumkin. Asabiylashish bilan kurashishda
stressni boshqarish, meditatsiya yoki sport qilish kabi usullar ishlatilishi mumkin.
Salbiy ta'sirni kamaytirish va asabiylashishdan qochish uchun insonlar o'z his-
tuyg'ularini hurmat qilib, ularni to'g'ri boshqarishlari talab etiladi. Bu holat ham
tegishli yordam va tadqiqotlar orqali hal qilinishi mumkin.
O‘qituvchi kasbi sog‘lig‘ining buzilishining chastotasi bo‘yicha yuqori
xavfli kasblar guruhiga kiradi. Ma’lumki, taranglik darajasi bo‘yicha
o‘qituvchining ish yuki menejerlar va bankirlar, bosh direktorlar va uyushmalar
prezidentlari, ya’ni odamlar bilan bevosita ishlaydigan boshqa mutaxassislardan
o‘rtacha ko‘proqdir. O‘qituvchi o‘z kasbiy faoliyatida ko‘plab stress omillariga,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
198
shu jumladan katta o‘quv yuklariga , kundalik va uzoq davom etadigan qiyin
vaziyatlar bilan bog‘liq tez-tez ta’sirchan reaktsiyalar, stressga o‘z vaqtida javob
bera olmaslik, turli toifadagi odamlar bilan doimiy muloqot qilish, intensiv aks
ettirishni talab qiladi.O‘qituvchining ishi noto‘g‘ri hissiy reaktsiya ehtimoli bilan
bog‘liq bo‘lgan har xil stressli vaziyatlarga to‘la. Stressli ta’sirning takroriy
takrorlanishi yoki davomiyligi bilan hissiy qo‘zg‘alish turg‘un shaklga ega bo‘lishi
mumkin.
Stress (inglizcha:
stress
— „bosim“, „kuchlanish“, „tanglik“) — odam va
hayvonlarda kuchli taʼsirotlar natijasida sodir boʻladigan oʻta hayajonlanish,
asabiylik holati. Stress - bu gomeostazni buzish bilan tahdid qiluvchi turli
ekstremal omillar taʼsirida yuzaga keladigan tananing oʻziga xos boʻlmagan
reaktsiyasi va asab va endokrin tizimlar faoliyatida stereotipik oʻzgarishlar bilan
tavsiflanadi. Biroq, ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim muhitidagi stress
omillari doimo keng tarqalgan bo‘lib, so‘nggi o‘n yilliklarda ayniqsa keng
ko‘lamli bo‘lib qoldi.
Zamonaviy o‘qituvchining ishi katta psixoemotsional holatlar bilan bog‘liq.
Pedagogik ishda yuqori mas'uliyat, motivatsion va shaxsiy ishtirok, yosh maktab
o‘quvchilari bilan muloqotda sezilarli hissiy «zo‘riqish», boshlang‘ich ta’limdagi
sezilarli o‘zgarishlar davridagi ishning murakkabligi o‘qituvchi faoliyatining
stressli xususiyatini belgilaydi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, stress
o‘qituvchining doimiy holatidir. Kasbiy faoliyat zamonaviy o‘qituvchiga yuqori
talablarni qo‘yadi, bu esa o‘z psixologik resurslarini doimiy va maksimal safarbar
qilishni talab qiladi.
Faoliyati jarayonida pedagoglar, o‘quvchilar va ularning ota–onalari bilan
muloqotda bo‘ladi. Uning kasbiy faoliyatida charchashi yoki asbiylashishi
bevosita pedagogik jarayondagi turli nizolarga, ota-onalar bilan muloqotdagi
tushunmovchilikka, o‘quvchilarning o‘zlashtirish hamda ularning kayfiyatlariga
salbiy ta`sir qiladi. Bu esa o‘z–o‘zidan ta`limdagi o‘zlashtirish darajasining
pasayishiga olib keladi.O‘qituvchining kasbiy stress alomatlari quyidagilar:
Doimiy charchoqni his qilish. Motivatsiya yo‘qligi. Ko‘ngilsizlik va boshqa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
199
salbiy histuyg‘ular. Kognitiv muammolar. Ishlashning yomonlashuvi. Uyda va
ishdagi shaxslararo muammolar. O‘ziga g‘amxo‘rlik yetishmasligi. O‘z ishidan
mamnun bo‘lishning umumiy pasayishi. Sog‘liqdagi muammolari. Kasbiy
stressga eng moyil bo‘lgan kasb bu o‘qituvchilikdir, chunki ularning ishi doimiy
stressli vaziyatlar bilan bog‘liq. Stress surunkali holatga kelganda essa bu vaqt
davom etadi va o‘qituvchi boshqa narsalarga e’tibor berishda qiyinchiliklarga duch
kelishi mumkin
O‘qituvchining eng muhim kasbiy ahamiyatli sifati sifatida stressga
chidamlilikni shakllantirish bo‘yicha ishlar alohida ahamiyatga ega. Tibbiy va
psixologik-pedagogik
adabiyotlarda
stress
darajasini
optimallashtirish
(kamaytirish) usullarining to‘rtta guruhi tasvirlangan. Ulardan ba’zilari psixolog
tomonidan o‘qituvchilar bilan ishlashda qo‘llaniladi, u o‘qituvchilarga o‘z-o‘zini
tuzatish va o‘z-o‘zini rivojlantirish jarayonlarini faollashtirishning boshqa
usullarini o‘rgatadi. Psixologik usullarga quyidagilar kiradi: autogenik trening,
meditatsiya (o‘z-o‘zini gipnoz qilish va stressli sharoitlarda yuzaga keladigan aqliy
va avtonom jarayonlarni ongli ravishda tartibga solish variantlari sifatida); stressni
keltirib chiqaradigan hodisalarni ajratilgan (fazoviy, vaqtinchalik, submodal va
boshqalar) idrok etish usuli sifatida stressdan ajratish; ijobiy tasvirlardan
foydalanish (vizualizatsiya), ratsional terapiya, art terapiya va boshqalar
foydalaniladi.
XULOSA
Psixologik nuqtai nazardan, o‘qituvchilar ko‘proq hissiy charchoq va
ishdan begonalashish tuyg‘usini boshdan kechirish xavfi ostida bo‘ladi. Agar
nazorat qilinmasa, charchash o‘qituvchining sog‘lig‘iga, baxtiga, munosabatlariga
va ish samaradorligiga putur yetkazishi mumkin. Stressni aniqlash va imkon qadar
tezroq kurashish uchun nimaga e’tibor berish kerakligini bilish juda muhim
hisoblanadi. Shuning uchun har bir o‘qituvchi o‘z salomatligi va kasbiy
samaradorligini saqlab qolish uchun pedagogik stressologiya va kasbiy ruhiy
salomatlik sohasidagi bilimlarga ega bo‘lishi kerak.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
200
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Щербатых Ю.В. Психология стресса и методы коррекции. СПб.,
2012.
2.
Нарметова, Ю. (2016). Специфика работы психолога в клинике
внутренних
болезней.
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА
,
33
(4), 53-57.
3.
Нарметова, Ю. (2021). Алекситимия-психосоматик касалликлар
омили сифатида.
4.
Нарметова, Ю. К. (2022). ОНКОЛОГИК БЕМОРЛАР ВА
УЛАРНИНГ ОИЛА
АЪЗОЛАРИНИНГ ПСИХО-ЭМОЦИОНАЛ ХОЛАТЛАРИ.
BARQARORLIK
VA
YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(12), 220-224.
5.
Нарметова,
Ю.
(2014).
Депрессия-психосоматик
касалликларнинг предиктори сифатида.
Scienceweb academic papers
collection
.
