Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
190
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA PSIXOLOGIK XIZMATNI
TASHKIL ETISHNING MUHIM VAZIFALARI
Axmedova Ra'noxon Ismoilovna
Bag'dod tumani 28-maktab psixologi
Axmedova Holisxon Saminovna
Bagʼdod tumani 40-maktab psixologi
Anontatsiya Ushbu maqolada psixologik xizmatlni tashkil etishning
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari haqida bayon etilgan.
Kalit so`zlar: qobiliyat, ma`rifat, rivojlanish, kasb-hunar, profilaktika,
korreksiya,psixologik xizmat
KIRISH
Quyidagilar psixologik xizmatning asosiy vazifalari hisoblanadi:
Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat faoliyatini tashkil etish ishlarini
sifatli tashkil etish, shu jumladan, ish faoliyatiga zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llash orqali o‘quvchilarni kasb-hunarga
yo‘naltirish ishlari samaradorligini oshirish;
O‘quvchilarning qobiliyati, layoqati, qiziqishlari hamda kasb-hunarga
moyilliklari asosida kasb-hunarni to‘g‘ri tanlashlariga ko‘maklashish;
Turli yosh davrlarida o‘quvchilarning shaxsiy, aqliy va ijtimoiy
rivojlanishini psixologik jihatdan kuzatib borish, ta’lim-tarbiyadagi psixologik
nuqsonlarni aniqlash, ularning aqliy rivojlanishida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan
har qanday salbiy og‘ishlarning oldini olish;
O‘quvchilar ta’lim muassasasining ijtimoiy muhitiga moslasha olmasligi
holatlarini korreksiyalash, ularni ijtimoiy reabilitatsiya qilish bo‘yicha tadbirlarni
tashkil etish va amalga oshirish;
Pedagogik jamoalarda sog‘lom psixologik muhitni yaratish va qo‘llab-
quvvatlash, jamoa a’zolarining hissiy-emotsional holatlari, shaxslararo
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
191
munosabatlar va ziddiyatli xatti-harakatlarni korreksiyalash, ularning psixologik
madaniyatini yuksaltirish;
Iste’dodli va iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, ularning individual-
psixologik, fiziologik xususiyatlari va qiziqishlarini o‘rganish, qobiliyatlarini
namoyon etishlari va rivojlantirishlari uchun shart-sharoitlar yaratish;
Axborot-psixologik xurujlarning xavfi, Internet jahon axborot tarmog‘ining
salbiy ta’siri, yoshlar tarbiyasiga xavf solayotgan “ommaviy madaniyat”ning kirib
kelishi holatlarining oldini olishga qaratilgan tadbirlarni o‘tkazish;
Pedagog xodimlar, o‘quvchilar hamda ota-onalarning psixologik-pedagogik
bilimlarini oshirishga ko‘maklashish, pedagog xodimlar, ota-onalar va jamoat
tashkilotlarining samarali hamkorligini ta’minlash.
Psixologik xizmat faoliyatining asosiy yo‘nalishlari quyidagicha:
•
psixologik ma’rifat va tashviqot;
•
psixologik-pedagogik tashxis;
•
psixologik profilaktika;
•
psixologik korreksiya;
•
psixologik maslahat;
•
kasb-hunarga yo‘naltirish.
Psixologik ma’rifat - psixologik bilimlarni egallash maqsadida pedagog va
o‘quvchilar (tarbiyalanuvchilar)ning shuningdek, ota-onalar yoki qonuniy
vakillaming psixologik madaniyatini oshirish. Psixologik ma’rifatning vazifalari
quyidagilardan iborat:- o‘quvchilarga eng oddiy psixologik bilimlarni berish va
ularning bu bilimlarni egallashiga erishish, tengdoshlari va katta lar bilan
shaxslararo munosabatlarga kirishish, o‘zlarining shaxsiy sifatlari va xarakter
xususiyatlari, qobiliyatlari, layoqatlariga baho bera olish bilan bog‘liq bo`lgan
bilishga oid qiziqishlarini rivojlantirish;- o‘quvchilarda o‘quv jarayoniga,
o‘qituvchilar va tarbiyachilar bilan muloqotga ijobiy munosabatni shakllantirish;-
o‘smirlar, yigit va qizlarning jinsiy tarbiyasi, ularning oila psixologiyasi va oilaviy
munosabatlar, shaxsiy gigiyena va kasalliklarning oldini olish sohasidagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
192
bilimlarni egallashiga erishish;- har bir bolaga individual yondashuvni amalga
oshirishda pedagoglar, tarbiyachilar, ota-onalar yoki qonuniy vakillarning
psixologik kompetentligini oshirish;- individual suhbatlar, ochiq darslar,
seminarlar va maslahatlar, shuningdek, ommaviy axborot vositalari orqali
psixologik bilimlarni targ‘ib qilish.
Psixologik-pedagogik tashxis - o‘quvchilaming qiziqishlari, layoqatlari,
qobiliyatlari, qadriyatlar yo`nalganligi ijtimoiy ustanovkalari va munosabatlari,
bilish va o‘quv faoliyati motivatsiyalarini inobatga olgan holda ularning
individual-psixologik va shaxs xususiyatlarini aniqlash va baholash. Psixologik-
pedagogik tashxisning vazifalari;- 6-7 yoshdagi bolalarning boshlang`ich sinflarda
o‘qishga tayyorgarligini o‘rganish maqsadida ularning psixologik rivojlanishi va
qobiliyatlarini aniqlash;- ixtisoslashtirilgan davlat umumta’lim maktablariga qabul
qilishda o‘quvchilarning bilish va boshqa maxsus qobiliyatlarini aniqlash hamda
baholash;- turli psixologik tashxis metodikalari yordamida o'quvchilar bilan test-
sinovlari o‘tkazish va suhbatlashish, natijalarni maktabda ta’lim olish davri
mobaynida “Psixologikpedagogik tashxis daftari” da qayd etib borish;- o‘quvchilar
(tarbiyalanuvchilar)ning iqtidori va potensial qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon
beruvchi psixologikpedagogik sharoitlarni yaratish maqsadida ulardagi iqtidorni
tashxis qilish orqali aniqlash;- umumta’lim muassasalari o‘quvchilari va
bitiruvchilarining kasb-hunar, mutaxassislik va o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi
muassasalari ta’lim yo‘nalishini (kasb-hunar kolleji va akademik litsey) tanlashida
ularning qiziqishi, layoqati va bilish qobiliyatlarini aniqlash;- tarbiyasi og‘ir
bolalar va o‘smirlar bilan korreksion ishlarni amalga oshirish, ularni tarbiyalash,
maktab hamda ijtimoiy muhitga moslashishini ta’minlash maqsadida individual-
psixologik va shaxs xususiyatlarini aniqlash;- tashxis natijalari bilan o‘quvchilar,
ota-onalar yoki qonuniy vakillar, pedagoglarni tanishtirish, shaxsning ongli
ravishda kasb- hunar tanlashini shakllantirish va rivojlantirishda ularga buning
ahamiyatini tushuntirish;- shaxsiy muammolarning yechimini topish va ularga
zarur psixologik yordam ko‘rsatish maqsadida ota-onalar yoki qonuniy vakillar,
pedagoglar (ularning roziligi olingan holda) bilan tashxis ishlarini olib borish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
193
Psixologik profilaktika - bolalaming psixologik salomatligidagi buzilishlar,
ularning intellektual, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishidagi salbiy og‘ishlarni o‘z
vaqtida oldini olish. Psixologik profilaktikaning vazifalari:- Suhbatlashish va
tashxis tekshiruvlari natijalari, shuningdek, ota-onalar yoki qonuniy vakillar va
pedagoglardan olingan ma’lumotlar asosida bolalarning psixologik salomatligini
aniqlash,- ijtimoiylashuv, ta’lim va tarbiya jarayonida shaxs shakllanishi hamda
rivojlanishidagi og‘ishlarning oldini olish bo‘yicha choralar belgilash, bolalarning
kattalar va tengdoshlari bilan muloqoti hamda munosabatlarida psixologik shikast
yetkazuvchi omillarni bartaraf etishga yordam ko‘rsatish;- asabiy-psixik zo‘riqish
va shaxs sifatlarining buzilishi alomatlari aniqlangan, shuningdek, addiktiv
qaramlikda bo‘lgan (alkogol, narkotiklar, toksik moddalarga ruju qo‘yish, internet-
qaramlik va boshqa shu kabi holatlardagi) o‘smirlarga psixologik yordam
ko'rsatish;- maktabgacha va umumta’lim muassasalari, mehribonlik uylari hamda
oilada bolalar tarbiyasi va ta’limining psixogigiyenik shart-sharoitlariga rioya
etilishini nazorat qilish, bu sharoitlar buzilgan holatlarda choralar ko`rish; - bolalar
va o‘smirlami o‘z qiziqishlari, moyilliklari, qobiliyatlari va bilimlarini tatbiq
etishni xohlagan hayotiy faoliyat sohalarini anglab yetishga tayyorlash;- ota-onalar
yoki qonuniy vakillarga, pedagoglarga (ularning roziligi bilan) shaxslararo
munosabatlarda, oilada yoki pedagogik jamoada nosog‘lom psixologik iqlim
muammolarini hal etishda psixologik yordam ko‘rsatish, psixologik shikast yetka-
zuvchi omillar ta’sirini bartaraf etish bo‘yicha choralar ko‘rish.
Psixologik korreksiya va rivojlantirish - shaxsning shakllanishi hamda
rivojlanishidagi kamchiliklarni tuzatish hamda og‘ishlarni bartaraf etish,
o’quvchilar (tarbiyalanuvchilar) muomalasi va xulq-atvoridagi buzilishlarni
korreksiyalash, shaxsning psixik rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish.
Psixologik
korreksiya
va
rivojlantirishning
vazifalari:-
O‘quvchilar
(tarbiyalanuvchilar)dagi psixik jarayonlar, ijtimoiy ustanovkalar, subyektiv fikrlar
va salbiy munosabatlar rivojlanishini korreksiyalash;- ta’lim va mustaqil о‘quv
faoliyati jarayonida о‘quvchilarning bilish faolligi hamda qiziqishlarini
rivojlantirish maqsadida ularning intellektual passivligini korreksiyalash;-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
194
tarbiyasi qiyin bolalar va o‘smirlarning ijtimoiy ustanovkalari, munosabatlari,
xulq-atvor motivlarini, ularning maktabga va ijtimoiy muhitga yetarli darajada
moslasha olmaslik holatlarini korreksiyalash;- ta’limtarbiya jarayoni barcha
subyektlari o‘rtasidagi normal shaxslararo munosabatlarni korreksiyalash va
rivojlantirish;- o‘quvchilar, ularning ota-onalari yoki qonuniy vakillariga,
pedagoglarga psixologik korreksiya natijalarini, shaxsning normal rivojlanishi
uchun bu natijalarning ahamiyatini tushuntirish;- pedagogik jamoa a’zolarining
hissiy-emotsional holatlarini, shaxslararo munosabatlarini va ziddiyatli hatti-
harakatini korreksiyalash, ularning psixologik madaniyatini yuksaltirish,
rahbarlarning boshqaruv uslubini optimallashtirish.
Psixologik maslahat - o‘quvchilar, tarbiyalanuvchilar, ularning ota-onalari
yoki qonuniy vakillariga, pedagoglarga shaxsiy muammolar va ziddiyatli
munosabatlarni konstruktiv hal etilishida psixologik yordam ko‘rsatish, shaxsning
ichki psixologik imkoniyatlarini safarbar qilish uchun shart-sharoitlar yaratish.
Psixologik maslahatning vazifalari:- Maktabgacha ta’lim muassasalari
xodimlariga bolalarning intellektual, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishining yosh
xususiyatlari,
rivojlanishdagi
buzilishlar
hamda
kechikishlar,
ularni
korreksiyalash, shuningdek, bolalarni boshlang‘ich sinfda o‘qishga va maktabga
moslashuvga psixologik tayyorlash masalalari bo‘yicha maslahatlar berish;-
bolalarning boshlang‘ich sinflardan o'rta sinflarga o‘tishi, shuningdek, maktabni
bitirish va bo‘lg‘usi kasb-hunar hamda ta’lim muassasasi (akademik litsey, kasb-
hunar kolleji)ni tanlash masalalarida o‘quvchilar, ota-onalar yoki qonuniy
vakillarga maslahatlar berish;- maktab-internatlar, mehribonlik uylari, shuningdek,
yetim bolalar ta’lim olayotgan umumta’lim muassasalari xodimlariga ta’lim-
tarbiya, bolalarning ijtimoiylashuvi va moslashuvini psixologik kuzatish
masalalari bo’yicha maslahatlar berish;- o‘smirlar va yoshlarga kattalar va
tengdoshlari bilan bo‘ladigan o‘zaro munosabatlar, oilaviy muammolar, xulq-
atvordagi og‘ishlarni bartaraf etish, o‘z-o‘zini tarbiyalash va rivojlantirish,
shuningdek, hayotiy va kasbiy o‘zligini anglash masalalarida maslahatlar berish;-
maktabgacha ta’lim, umumta’lim muassasalari, mehribonlik uylari rahbarlariga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
195
pedagogik jamoani boshqarishni optimallashtirish, qo‘l ostidagi xodimlar bilan
shaxslararo munosabatlar, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nizolarni hal etish
hamda sog‘lom psixologik muhitni ta’minlash masalalarida maslahatlar berish;-
maslahat berish jarayonida о‘quvchilar va tarbiyalanuvchilarda mustaqil ta’lim
olish, o‘z-o‘zini tarbiyalash, o‘z-o‘zini korreksiyalashga ijobiy munosabatlarni
shakllantirish hamda ularni amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
Kasb-hunarga yo‘naltirish - o‘quvchilarning individual qiziqishlari,
moyilliklari, qobiliyatlari, jamiyat va mehnat bozorining muayyan kasb va
mutaxassisliklarga bo`lgan, ehtiyojlarini inobatga olgan holda ularni kasbiy
o‘zligini anglashlari uchun yordam berishga qaratilgan psixologik-pedagogik
hamda tibbiy chora-tadbirlar majmui. Kasb-hunarga yo‘naltirishning maqsadi -
o‘quvchilar va maktab bitiruvchilarini muayyan kasbni hamda akademik litsey
yoki kasb-hunar kollejidagi ta’lim yo‘nalishlarini ongli va mustaqil tanlashga
tayyorlash. Kasb-hunarga yo‘naltirishning asosiy yo‘nalishlari va vazifalari:-
Kasbiy ma’rifat turli kasblar, ixtisosliklar, mansab lavozimlari, tanlangan kasbni,
ixtisoslikni egallash mumkin bo'lgan ta’lim turlari hamda ta’lim muassasalari,
shuningdek, kasbning insonga, uning jismoniy, psixologik va shaxsiy sifatlariga,
salomatligiga qo‘yadigan talablari haqida ma’lumotlar berish;- kasbiy maslahat -
o‘quvchilarga ularning individual xususiyatlari va mehnat bozori talablariga,
ta’lim olish hamda kelgusida ishga joylashish imkoniyatlariga muvofiq kasb va
ta’lim muassasasini tanlashga yordam berish;- kasbiy tashxis - o‘quvchilarning
bilish (o‘quv predmetlariga, fanga) va kasbiy (kasblarga, mutaxassisliklarga)
qiziqishlarini, kasb tanlash motivlari va kasbiy rejalarini aniqlash hamda
baholash;- kasbiy tarbiya - bolalar va o‘smirlarda mehnat malaka va
ko‘nikmalarini, kasblarga qiziqish, mehnatsevarlik, ishchanlik hamda mas’uliyatni
shakllantirish va rivojlantirish. O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish bo‘yicha
tadbirlar O‘zbekiston Respublikasi MMTV , Respublika tashxis markazi
buyruqlari, me’yoriy hujjatlari va metodik tavsi yalari asosida barcha darajadagi
tashxis markazlari tomonidan tashkil etiladi va bevosita ta’lim muassasalarining
psixologlari tomonidan amalga oshiriladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
196
XULOSA
Psixolog o‘quvchilar bilan bevosita aloqada ularda vujudga kelgan
muammolarni hal qiladilar. Bu to‘g‘ridan to‘g‘ri maslahat berish deb ataladi.
Ba’zan o‘quvchilarga va otaonalarga o‘qituvchilarning u yoki bu muammolari
bo‘yicha 10 maslahat beradi, bu bavosita maslahat berishdir, bunda ma'lum
qoidalariga amal qilishga to‘g‘ri keladi. Maslahat berish markazida har doim
psixolog va maslahat berilayotgan shaxsning o‘zaro ta’sir jarayoni, ular orasida
ishonchli o‘zaro munosabatni o‘rnatish yotadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Z.T.Nishanova,
G.K.Alimova
PSIXOLOGIK
XIZMAT.
PSIXOKORREKSIYA
2.
Sh.R.Barotov Ta`limda psixologik xizmat. – Buxoro: BuxDU-2007
3.
N.Mirashirova Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik xizmat. –
4.
Toshkent: TDPU,2003
5.
Z.T.Nishanova Psixologik xizmat. – Toshkent: Yangiyo`l poligraf
servis,2007
6.
I.V.Dubrovina
Prakticheskaya
psixologiya v
Obrazovanii.
Moskva.
7.
Pedagogika,1998
8.
6.O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining “O`quvchilarni
psixologikpedagogik qo`llab-quvvatlash ishlarini yanada takomillashtirish
to`g`risida”gi 2019-yil
9.
12-iyuldagi 577-sonli qarori
10.
E.G`oziyev, Sh.Azizova “Tashkiliy psixologiya”. Toshkent 1999
11.
Avezov
O.R.
Ekstremal
vaziyatlarda
psixologik
xizmat
Darslik,”KAMOLOT” nashriyoti, 2023 yil. 332 bet.
12.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda oilaga psixologik xizmat
ko‘rsatish amaliyoti. PEDAGOGIK MAHORAT Ilmiy-nazariy va metodik jurnal
5-son (2021-yil, oktabr). Buxoro, 2021 y. B. 145-150.
