Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
176
YOSHLARDA TANQIDIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK MOHIYATI
Jamgurova Shohida Duyshanbayevna
Аngren shahar 24- maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya. Tanqidiy fikrlash ta’lim faoliyatining kuchayishini ta’minlaydi
va katta o‘quvchining malakali rivojlanish darajasini aks ettiradi.
Kalit so`zlar: Tanqidiy fikrlash, metod, maktab, globallashuv, ta`lim.
KIRISH
Tanqidiy fikrlash - ma'lumotni tahlil qilib, baholash va shu bo‘yicha xulosa
qilish qobiliyati. Ma’lum bir fikr yoki g’oya haqida gap ketganda, uning mazmuni
qanchalik mantiqiy va ishonchli ekanligi muhim ahamiyatga ega. Inson o’zida
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish orqali yangiliklarni oson qabul qilish,
muammolarni yechish va qaror qabul qilishda erkin fikrlay oladi.Savol berish
tanqidiy yondashuvga yordam beradi. Yangi fikr yoki ma'lumotni eshitganda
qanday dalillarga asoslanganligi, manbasi haqida savollar bering. Uning shunchali
qabul qilmasdan, ko’zdan kechirib, tekshirib ko’ring.
Albatta, savollar mantiqqa to’g’ri kelishi kerak.Turli mavzularda kitoblar
o‘qing, yangiliklarni kuzating va manbaalarni bir-biriga solishtiring. Birgina
manbaaga emas, balki turli taraflardan berilgan ma’lumotlarni kuzatib borish
fikrlar ko‘lami kengayishiga yordam beradi.
Fikrlar almashinuvi orqali inson o‘zining g’oyalarini kengaytirib,
boshqalarning nuqtai nazarini tushunishni o’rganadi.Har qanday vaziyat yoki
muammoni qismlarga bo‘lib, sabablarini aniqlang va har taraflama yechim
berishga harakat qiling. Biror voqeani boshdan oxirigacha tahlil qiling.
Fikrlashni rivojlantirish uchun mashqlar
1. "Nega?" texnikasi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
177
Har qanday voqea yoki ma’lumotga nisbatan besh marta “Nega?” savolini
bering. Masalan: “Nega bu hodisa sodir bo‘ldi?”, “Bu hodisaning oqibatlari
qanday?” Bu mashq muammo chuqurroq tahlil qilishni o‘rgatadi.
2. Tahlil mashqlari
Har kuni biron bir fikr yoki g‘oyaning ijobiy va salbiy tomonlarini yozib
chiqing. Bu qiyinchilik va imkoniyatlarni yanada aniqroq ko‘rishga yordam beradi.
3. Boshqotirmali o’yinlar
Sudoku, shaxmat, jumboqli savollar va shunga o’xshash mantiqiy o’yinlarni
o’ynab turing. Bu aqlingizni charxlaydi.
Tanqidiy fikrlash hozirgi zamonaviy kasblarni o’rganishda, AyTi bilimlarini
egallashda va bu sohada kuchli mutaxassis bo‘laman deydigan yoshlarga katta
yordam beradi. Agar siz ham dasturlash, dizayn, marketing sohalaridan birida
professional bo‘lishni istasangiz, soft skill’larni rivojlantirish uchun ham alohida
vaqt ajrating!
Tanqidiy fikrlashning eng to‘liq tavsifini taniqli monografiya muallifi D.
Halpern bergan, ya’ni unga ko‘ra: “Tanqidiy fikrlash – bu kerakli yakuniy natijaga
erishish ehtimolini oshiradigan kognitiv texnikadan foydalanishdir”. Ushbu
ta’rifda tanqidiy fikrlash – fikrlashni nazorat qilish, asoslash va maqsadga
muvofiqligi bilan ajralib turadigan narsa sifatida va muammolarni hal qilish,
xulosalar chiqarish, ehtimoliy baholash va qaror qabul qilishda qo‘llaniladigan
fikrlash turi sifatida qaraladi. Shu bilan birga, bunda fikrlovchi muayyan vaziyat
va hal qilinadigan vazifa turi uchun asosli va samarali bo‘lgan ko‘nikmalardan
foydalanadi. Tanqidiy fikrlash-bu qo'llab-quvvatlash nuqtasi, tabiiy g'oyalar va
ma'lumotlar bilan o'zaro aloqa qilish usuli. Biz ma'lumotni tanlash muammosi bilan
turamiz.
Tanqidiy fikrlashning eng batafsil ta’rifi R. Pol tomonidan keltirilgan. U
o‘zining ilmiy izlanishlarida tanqidiy fikrlash atamasini talqin qildi va quyidagi
fikrlarni ta’kidladi:
1)
tanqidiy fikrlash – bu fikrlash jarayoni haqida o‘ylash;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
178
2)
dunyo haqidagi ma’lumotlarning ko’payishi natijasida fikrlash
usullari ham o‘zgaradi, ular fikrlarni aniq bayon qilish kerak bo‘lgan joyda paydo
bo‘ladi va aql doimiy ravishda rivojlanib boradi.
3)
tanqidiy fikrlash – XXI asrda ta’lim sohasidagi o‘zgarishlarning asosi
sifatida shakllandi.
Xuddi shu fikr A. V. Tyaglo va T. S. Varapay tomonidan ishlab chiqilgan
bo‘lib, ular axborot inqilobi nafaqat texnika va texnologiyalarda, balki inson
tafakkurida ham kuzatilishini ta’kidladilar. Zamonaviy insonning tafakkuri, uning
fikriga ko‘ra moslashishi kerak, shuningdek, axborot oqimlariga va olingan
axborot ma’lumotlarini tanqidiy tahlil qila olishi bilan ajralib turadi. Tanqidiy
fikrlash axborot jamiyatida moslashish mexanizmi vazifasini bajaradi. Jonson
tanqidiy fikrlashni “insonga taklif qilingan fikr haqida sog‘lom fikr bildirishga
imkon beradigan aqliy faoliyatning o‘ziga xos turi” deb ta’riflagan.
V. M. Bryushinkin tanqidiy fikrlash tushunchasini konkretlashtirib,
“tanqidiy fikrlash – bu yo‘naltirilgan aqliy harakatlar ketma-ketligi” deb
ta’kidlagan. A. Kalinnikov o‘zining “Kantning tanqidiyligi va tanqidiy fikrlashni
shakllantirish” asarida tanqidiy fikrlashda transsendental aks ettirish zarurligini
ta’kidlaydi, bu fikrlovchi subyektdan ongning qaysi funksiyalari uchun o‘z-o‘zidan
hisobot berishni talab qiladi. fikrlash ishlatiladi: qiymat yo'nalishi uchun, bilish
yoki qidirish uchun maqsadga erishish vositalari.
Mahalliy pedagogikada Sorina G.V.tanqidiy fikrlashning ahamiyatini yuqori
baholab tanqidiy fikrlash o‘z intellektual faoliyatiga nisbatan aks ettirish
ko‘nikmalarini yuqori darajada rivojlantirishni, ilmiy darajada fikrlash qobiliyatini,
hukmlar, savollar, xulosalar bilan ishlashni, mantiqiy fikrlashning rivojlangan
usullarini qo‘llashni o‘z ichiga olishini ta’kidlaydi.
Taniqli olim E. I. Fedotovskaya tanqidiy fikrlashni psixologik nuqtai
nazardan ko‘rib chiqadi. Unga ko‘ra fikrlash va mulohaza yuritish jarayonini
belgilaydigan aqliy operatsiyalarga e’tibor qaratiladi: sintez, tahlil va baholash,
muammolarni aniqlash, farazlarni ilgari surish, vaziyatlarni aniqlashtirish,
dalillarni tahlil qilish va boshqalar kabi. Tanqidiy fikrlash tushunchasini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
179
kengaytirib, T. F. Noel-Tsigulskaya uning aloqa va shaxsiyat psixologiyasi bilan
bog‘liqligini ta’kidlaydi va kognitiv faoliyatning motivatsiyasi, o‘z-o‘zini anglash
bilan bog‘liqligini ochib beradi. Psixologik va pedagogik fanning muhim
ahamiyati tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish nuqtai nazaridan tanqidiy
fikrlashni o‘rganish jihati hisoblanadi. Shunday qilib, D. Kluster tanqidiy fikrlash
– bu tortishuv qobiliyati, bu erda subyekt qarshi dalillarni, bayonotlarni ilgari
surish qobiliyatiga ega hisobot nuqtasi sifatida ishlaydigan dalillar va dalillar bilan
qo'llab-quvvatlang.
N.Shuman tanqidiy fikrlash tushunchasiga kompleks yondashuvni
taklif etadi. Uning fikricha, tanqidiy fikrlash – bu mavzu bo‘yicha argumentativ
bo‘lmagan usullarning namoyon bo‘lishi, ular o‘z-o‘zidan etarli emas, oddiy
sxemalar bo‘lib, ularni vazifaga qarab aniq to‘ldirishni talab qiladi.
A.N.Shumanning fikricha, bunday yondashuv standart sxemalar doirasida mumkin
emas va tanqidiy fikrlashga tayanishni talab qiladi, bu erda eski fikrlarni tanqid
qilish va yangi g‘oyalarni ilgari surish birlashtiriladi. Ular tanqidiy fikrlashning
quyidagi xususiyatlarini ajratib ko‘rsatishadi: izchillik, murakkablik, hukmlar
ketma-ketligi, ko‘p istiqbollilik, metakognitivlik (aks ettirish va ko‘p darajali,
sistematiklik mavjudligi). A.N. Shuman tanqidiy fikrlashning ikkita tamoyilini
ilgari surdi: minimalizm va universalizm.
Minimalizm printsipi shundan iboratki, subyekt minimal vositalar
to‘plami bilan maksimal muvaffaqiyatga erishishga harakat qiladi. Universalizm
tanqidiy fikrlashni har qanday faoliyatga tatbiq etish va har xil turdagi vaziyatlarga
tatbiq etish bilan bog‘liq. A. N. Shumanning fikricha, bu tamoyillar fikrlash
qobiliyati mavjud bo‘lganda amalga oshirilishi mumkin. Bunday mulohaza
ma’lumotli bo‘lishi va mantiq qonunlariga asoslanishi kerak. Fikrlash uchta
darajada bo‘lishi mumkin: sintaktik, semantik va pragmatik. Bu darajadagi
yondashuv A. N. Shumanga tanqidiy fikrlash darajasini ajratishga imkon berdi:
deduktiv, ehtimollik va dialektik. Deduktiv daraja fikrlashni mantiqiy to‘g‘riligini
belgilaydi. Ehtimollik darajasi – empirik ma’lumotlarni tahlil qilish qobiliyati.
Dialektik daraja – subyektning o‘z sadoqatiga ishontirishga tayyorligini aks
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
180
ettiradi.Peritonkinning ta’limotiga qaytsak, tanqidiy fikrlash – bu asossiz yolg‘on
g‘oyalarni rad etish uchun yangi faktlar va dalillarni izlashga tayyorlikdir.
Tanqidiy fikrlash dogmatik fikrlashning teskarisidir, ya’ni bunda faktlarni qabul
qilish e’tiqod asosida, ularga tanqidiy qarashsiz amalga oshiriladi. Tanqidiy
fikrlash har doim o‘rnatilgan qarashlardan xabardor bo‘lishga tayanadi. Shunday
qilib, tanqidiy fikrlash uni amalga oshirishning 4 bosqichiga ega:
o‘tmishdoshlarning qarashlarini o‘zlashtirish; izchillik to‘g‘risida o‘rganilgan
qarashlarni tekshirish; qaramaqarshiliklarni aniqlash va yangi g‘oyalarni ilgari
surish.
Fikrlashtizimlashtirish va umumlashtiruvchi xususiyatga ega va u aniq bir
narsa bilan bog‘liq bo‘lmagan tarzda faoliyat, kasbiy soha va fikrlash sohasidan
qat’i nazar rivojlanadi. Ular pragmatik yo‘nalishga ega. Ularning xarakteri izchil,
dialogik savol-javob xarakteriga ega. Tanqidiy fikrlash ko‘plab olimlar (M.
Veksler, A. I. Lipkina, L. A. Rybak, U. M. Mungal, A. S. Bayramov) tomonidan
fikrlashning boshqa turlari bilan o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi (samarali,
mantiqiy, ijodiy, muammoli). Shaxsiy sifat shaxsning mentalitetini qanday aks
ettiradi. "Fikrlash - bu nutq bilan uzviy bog’liq bo’lgan shaxsning kognitiv
faoliyati jarayoni bo’lib, u atrofdagi voqelikni maqsadli, umumlashtirilgan va
vositachilik bilan aks ettirish, yangi narsani topish va kashf etishga qaratilgan."
XULOSA
Tanqidiy fikrlash hayotimizda uchrab turadigan hodisalarda, yashash
tarzimizda, ish faoliyatimiz va ilm o’rganishimizda kerak bo’ladi. Doimiy
izlanishda, yangi bilimlar o’rganishdan to’xtamaydigan hamda fikr va g’oyalarni
boshqa nuqtalardan tahlil qila olgan insonlar muvaffaqiyatli bo’lishadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI :
1.
Sh.M.Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak”.
Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-shtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari
va 2017 yilga mo‘ljallangan shtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
181
yo‘nalishlariga bagishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma’ruza. 2017-yil 14-yanvar.
2.
Орлова, В. А. Психология в вопросах и ответах: учебное пособие
[Текст] / Б.А. Орексова. - М.: КНОРУС, 2009. - 200 с.
3.
Загашев И.О., Заир-Бек С.И. Критическое мышление: технология
развития: пособие для учителя. – СПб; Альянс «Дельта», 2003.
