Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
170
PSIXOLOGIYADA TEMPERAMENT XUSUSIYATLARINING
OʻRGANILISHI VA KELIB CHIQISH TARIXI
Boboxonov Bekzod Panji oʻgʻli
Surxondaryo viloyati Uzun tumani MMTB ga qarashli 19-maktab amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya: Ushbu maqolada inson psixologiyasi temperamentining kelib
chiqishi va turlari tahlil qilingan.
Kalit so'zlar: melanhole, sandus, plegma, ekstrakt, mimika, xarakter,
xarakter.
KIRISH:
Temperament – odamning individual xatti-harakatlarini ifodalab turuvchi
tug‘ma va turg‘un psixofiziologik xususiyatlar yig‘indisi. Temperament tug‘ma va
o‘zgarmasdir. Inson qaysi temperament egasi bo‘lsa, umrbod o‘sha temperamentda
qoladi. Temperament tafakkur darajasi yoki insoniylik fazilatlariga qarab ham
bo‘linmaydi. Shu bois ham barcha temperament vakillari ichida iqtidorli va
iqtidorsiz, ilmli va ilmsiz, vijdonli va vijdonsiz kishilarni uchratish mumkin.
Psixologiya fani tarixida temperament haqidagi ta'limotni birinchi bo'lib
qadimgi grek olimi Gippokrat yaratdi. Gippokrat temperamentning mohiyati va
temperament tiplarining nomlarini asoslashga harakat qilib, o'tkazgan tadqiqotlari
asosida temperamentga xos xususiyatlarni tizimga solib, quyidagi turlarga
ajratgan: xolerik, melanxolik, flegmatik, sangvinik.Ularning har biriga xos bo'lgan
xususiyatlarni alohidaalohida tavsiflab bergan. Gretsiya faylasuflari to'rt element
- havo, suv, olov va tuproq elementlariga muvofiq keladigan sifatlar: issiqlik,
sovuqlik, quruqlik va namlik sifatlari to'g`risidagi gipotezalarga asoslangan holda,
ular inson a'zosida bu elementlarga to'g`ri keladigan to'rtta asosiy suyuqlik bor,
deb hisoblaydilar.
Temperament tiplarining nomlari ham ana shu suyuqlik nomlari bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
171
bog`liq. Masalan, xolerik grekcha “hole” so'zidan olingan bo'lib - o't, sangvinik
grekcha “sandus” so'zidan olingan bo'lib - qon, melanxolik grekcha “melanhole”
so'zidan olingan bo'lib - qora o't, flegmatik grekcha “plegma” so'zidan olingan
bo'lib - shilimshiq modda, degan ma'nolarni bildiradi. Gippokrat ta'limotiga ko'ra,
har qaysi odamda yuqoridagi to'rt xil suyuqlikdan biri ko'proq bo'lib, inson
a'zosida ustun turadi.
Rus olimi I.P.Pavlov o'zining “Asab tizimining tiplari” nomli ta'limotini
kashf etdi. Akademik I.P.Pavlov asab tizimining kuchli, muvozanatsiz - xolerik,
kuchli, muvozanatli, epchil - sangvinik, kuchsiz, ta'sirchan - melanxolik, kuchli,
muvozanatli, sust - flegmatik kabi to'rtta umumiy tiplarini aniqladi.Akademik
I.P.Pavlov juda ko'p tajribalar natijasida asab tizimining kuchi hujayralardagi
fiziologik moddalarning qolgan miqdori belgilanishi bilan isbotlaydi. Asab
tizimining kuchi, qo'zg`alish, tormozlanish jarayoniga ham taalluqli bo'lib, kuchli
qo'zg`ovchilarga bardosh bera olish qobiliyatida namoyon bo'ladi. Asab tizimining
genotipik omillari ko'proq ishtirok etgan holda organizmda paydo bo'ladigan
alohida ruhiy xususiyatlarning nimalarga bog`liqligini ifodalab beradi. Bu asoslar
I.P.Pavlov tomonidan ochib berilgan va keyinchalik ko'pgina psixofiziologlar
tomonidan puxta tadqiq qilingan.
Asab jarayonlarining kuchi, ularning vazminlik holati, harakatchanligi,
shuningdek, faolligi ana shunday xususiyatlardandir. Odam asab tizimi qanchalik
kuchga bardosh berishi mumkinligi qo'zg`alish va tormozlanish jarayonlarining
kuchiga bog`liq bo'ladi. Demak, temperament - inson shaxsining alohida
xususiyati bo'lib, shaxsning emocional qo'zg`aluvchanligi, psixik faoliyat tezligi,
his-tuyg`ularning ifodalanishi, muloqotga kirishuvchanlikni ifadolovchi, nisbatan
barqaror tug`ma xususiyat hisoblanadi. har bir insonda temperamentning o'z tipi,
uning asosida yotgan asab tizimi xususiyatlari juda barqaror bo'ladi.
Insonning temperamenti haqidagi tasavvur odatda shu shaxs uchun hos
bo'lgan ayrim psixologik xususiyatlar asosida vujudga keladi. Oliy asab
faoliyatining temperament turlari xususiyati haqida quyidagicha ta'riflar beriladi.
Xolerik temperament (harakatchan, serjahl va chaqqon) -hissiyotning tez va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
172
kuchli qo'zg`aluvchanligi, barqaror bo'lishi bilan ajralib turadi. Xolerik
temperamentli insonlarning hissiyotlari ularning imo-ishoralarida, (mimikalarida),
harakat va so'zlashuvlarida yaqqol ko'rinib turadi. Juda g`ayratli, ishga ehtiros
bilan berilish qobiliyatiga ega bo'lgan, tez va shiddatli, qizg`in emotsional
“portlash” va kayfiyatning keskin o'zgarishlariga moyil, ildam harakatlar qiladigan
inson xoleriklar deb ataladi. Bu tip vakillari sabr-toqat kerak bo'ladigan qollarda
o'zlarini tutib turishlari qiyin bo'ladi. Ular juda faol hayot kechirishga intilishadi,
harakatlari va so'zlarida keskinlik, ba'zida esa qo'pollikni ham ko'rish mumkin.
Ularning harakatlari fikrlaridan oldin yuradi, shuning uchun ham ular bir ishni
qilib qo'yib, keyin mulohaza yuritadilar. Ular gohida hushchaqchaq va dilkash
suhbatdosh, gohida esa serjahl va asabiy holda bo'ladilar. Ana shunday paytda
ularni umuman gap tushuntirib bo'lmaydigan darajadagi qiyofada ko'rish mumkin.
Sangvinik temperament (hushchaqchaq, so'zamol) -hissiyotning tez, kuchli
qo'zg`aluvchanligi, lekin be?aror bo'lishi bilan farqlanadi. Sangvinik
temperamentli insonlarning kayfiyati tez-tez o'zgarib, bir kayfiyat o'ziga teskari
bo'lgan ikkinchi bir kayfiyat bilan tez almashib turishi mumkin. Sangviniklardagi
jarayonlar xoleriklardagi singari tez bo'ladi. Bu hil temperamentli insonlar ildam,
chaqqon, serharakat va jo'shqin bo'ladi. Ular ko'p ishga tez va g`ayrat bilan
kirishadigan, lekin ishdan tez soviydigan bo'lishadi. Bir zayldagi ishlarni uzoq,
davomli suratda bajarishga moyil bo'lmaydilar. Bir turdagi faoliyatdan ikkinchi
turdagi faoliyatga osonlik bilan o'tadi. Tanish va do'stlari ko'p, begona insonlar
davrasida o'zini erkin tutadi. Sezgilari psixik faollikka ega bo'lgan, atrofda
bo'layotgan vazifalarga tez munosabatini bildiruvchi, taassurotlarni hadeb
o'zgartirishga intiluvchi, ko'ngilsizliklarni engil o'tkazib yuboruvchi, jonli,
harakatchan, ifodali mimikasi va harakatlari bo'lgan insonlarga sangvinik deyiladi.
Melanxolik temperament (g`amgin, ta'sirchan)- hissiyotning sekin, lekin
kuchli qo'zg`aluvchanligi va barqaror bo'lishi bilan farqlanadi. Melanxoliklar
barqaror, davomli kayfiyatga moyil bo'lib, bu tur odamlar sustkash bo'ladilar. Bu
temperament egalari ishga birdan kirishmasligi mumkin, lekin kirishganda ham
boshlagan ishini ohiriga etkazadi. Ular bir narsadan hafa bo'lsalar bu hafalik uzoq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
173
vaqt davom etadi, barqaror bo'ladi. Melanxolik tipidagi insonlarning asab
jarayonlari kuchsiz bo'lib, tormozlanish jarayoni qo'zg`alish jarayonlaridan ustun
turadi. Tez hayajonlanadigan, ta'sirchan, yoqimli yoki yoqimsiz hislarni chuqur
qabul qiladigan va muloqot davomida sekin gapiradigan insonlardir. Ularning asab
tizimlari zaif, har narsaga e'tiborli va ehtiyotkor bo'lishadi. Ta'sirchan, chuqur
kechinmali, gap ko'tara olmaydigan, ammo atrofdagi voqealarga unchali e'tibor
bermaydigan, o'zini to'htata oladigan va sekin ovoz chiqaradigan insonlar
melanholiklar deb ataladi.
Flegmatik temperament (bosiq, og`ir tabiatli)-hissiyotning juda sekin,
kuchsiz qo'zg`alishi va uzoq davom etmasligi bilan xarakterlanadi. Flegmatik
temperamentli insonlarda, hissiyotlarning tashqi ifodasi kuchsiz bo'ladi. Bu hil
temperamentli odamlarni hursand qilish, hafa qilish yoki g`azablantirish ancha
qiyin. Flegmatiklarda psixik jarayonlar sust o'tadi. Bu hil temperamentli odamlar
nihoyat og`ir, yuvvosh, bosiq, harakatlari salmoqli bo'ladi. Flegmatik tipidagi
insonlar hissiyotga tez berilmasligi bilan ajralib turishadi. Ular arz holini hammaga
aytavermaydi, boshqalarning hissiyotlarini ham beparvolik bilan kuzatadi. Ular
uzoq kuta olishi va sabr-toqatli bo'lishi bilan boshqa temperament egalaridan
ajralib turishadi. Yuragi keng, barqaror intilishlarga va doimiy his-tuyg`ularga ega,
harakatlari va nutqi bir hil maromda bo'lgan, ruhiy holatini tashqi tomondan ifoda
etmaydigan inson flegmatik, deb ataladi. Psixologik tadqiqotlar natijasiga ko'ra,
temperament turlari aralash tarzda uchrashi ham kuzatiladi. Insonda qaysi tipdagi
temperamentning xususiyatlari ko'proq namoyon bo'lsa, shunga qarab u yoki bu
temperament tipiga mansub deb ataladi. har bir temperament tipining o'ziga hos
ijobiy va salbiy tomonlari bor. Jumladan, xolerik temperamentli shaxsning ijobiy
tomoni uning g`ayratliligi, harakatlar tezligi, qat'iyligida; salbiy tomoni
tormozlanish jarayoni sust bo'lganligi sabab nojo'ya harakatlarni sodir etib qo'yish
holatlarining yuzaga kelishi; flegmatik tipining ijobiy xislatlaridan biri bosiqlikda,
hissiyotlarni engib o'ta olishda; salbiy jihati sustkashligi, beparvoligi ba'zida
yalqovligida; melonholiklarning ijobiy tomoni ehtiyotkorona munosabat,
osoyishtalik; salbiy tomoni ular oddiy voqealardan ham ta'sirlanishi, arzimagan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
174
narsadan hafa bo'lishidir.
Temperament xususiyatlari aqliy mehnatga ta'sir etishi, aqliy
jarayonlarning tezligiga, diqqatning barqarorligi va ko'chishi, ishga “jalb qilish”
dinamikasi, ish davomida emocional jihatdan o'z-o'zini tartibga solish, asabning
ma'lum darajada zo'riqishini belgilab beradi. Temperamentning faollik darajasi va
harakatchanlik darajasi kabi xususiyatlari ta'limning muvaffaqiyatiga qarama-
qarshi ta'sir ko'rsatadi. Shu bilan birga faoliyatning ba'zi turlarida temperament
xususiyatlaridan faqat ularning bajarilish jarayonining borishi emas, balki ma'lum
darajada natijasi ham boqliq bo'lishidir. Faoliyatning bu turlariga nisbatan
psihikaning ancha maqbulroq va kamroq darajada barqaror belgilar to'g`risida
gapirish mumkin. harakatlar sur'ati va jadallashuviga qat'iy talablar qo'yiladigan
mehnat sohalarida psihikaning individual xususiyatlari mehnat faoliyati
qobiliyatiga ta'sir etuvchi omil bo'lishi mumkin. har bir sohada - fan, tehnika, san'at
sohasidagi har hil kasb egalari orasida temperamentning turli hil tiplari vakillarini
uchratish mumkin. Ko'pchilik shoir va yozuvchilarda ta'sirchanlikning yuqori
darajasini kuzatgan holda ularni melanholik temperamentli shaxslar sirasiga
tegishli deb aytish mumkin. Kasb tanlashda ham temperametning ahamiyatli
jihatlari ma'lum ma'noda o'z ta'sirini o'tkazadi. Ba'zi bir kasblar borki, ular oldiga
yuqori darajada talablar qo'yiladi. Masalan, futbolchi bo'lish uchun chaqqonlik,
serharakatchanlik talab etilsa, aktyor yoki san'atkor bo'lish uchun emocional
qo'zg`alish, tartibga solish, asabning ma'lum darajada zo'riqishini belgilab beradi.
Temperamentning faollik darajasi va harakatchanlik darajasi kabi xususiyatlari
ta'limning muvaffaqiyatiga qarama-qarshi ta'sir ko'rsatadi. Shu bilan birga
faoliyatning ba'zi turlarida temperament xususiyatlaridan faqat ularning bajarilish
jarayonining borishi emas, balki ma'lum darajada natijasi ham bog`liqdir.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda,begona muhitga tushib qolganda 60% bolalar doimiy
bog`liklikni namayon qiladilar (Masalan: odatda o'yin va laboratoriyaning o'yin
uchun belgilangan honalarda). Ular onasining oldida bemalol o'ynashadi, yangi
muhitga o'rganishadi. Onasi ketganda esa havotirga tushishadi, qaytganda esa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
175
unga intilishadi. Ammo ba'zi bolalarda salbiy boqliqlik kuzatiladi. Ular atrof-
muhitni o'rganishni o'rniga faqat onasiga intiladilar. Ona ketganda esa yig`lashga
tushadi yoki onani kelish - kelmasligiga befarq qoladilar. Ho'sh buni qanday
izohlash mumkin? Balki bunday bolalarda hulq-atvor tug`ma bo'ladi. Bolaning
temperamenti tug`ma Qobiliyatni tashkil etadi va bu, ayniqsa his – tuyg`ularga oid
bo'ladi. Yillar davomida jur'atsiz,sust bolalar o'zlarini erkin tutishni o'rganishadi,
lekin dadil va jur'atli bolalarning hammasiyam uyatchang va tortinchoq
bo'lavermaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1 . Дэвид Майерс. Психология 2018 йил. 142-143 бетлар.
2.
K. SH. Baltaeva, SH. T. Iskandarova, N. S. Tadjibaeva, M. I.
Xasanova. Sanoat gigienasi va sanitariyasi. Farmatsevtika va tibbiyot oliy oquv
yurtlari talabalari uchun darslik. - T., 2010 y.
3.
Nurmuhamedova M. X., Nazarova X. A. Gigiena. Toshkent, 2007 y.
4.
Internet maʼlumotlari
