Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
145
OʻSMIRLIK DAVRIDA YUZAGA KELADIGAN MUAMMOLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISHDA MAKTAB PSIXOLOGINING OʻRNI
YORQINOY ABDULLAYEVA ABDUSALOM QIZI
Fargʻona viloyati Rishton tumani
MMTB tasarrufidagi 60 - umumiy oʻrta taʼlim maktabining psixologi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada oʻsmirlik davrida uchraydigan
psixologik, ijtimoiy va hissiy muammolar hamda ularni bartaraf etishda maktab
psixologining tutgan oʻrni yoritilgan. Oʻsmirlarning ruhiy holatini tushunish,
ularni ijtimoiy moslashtirish va sog‘lom psixologik muhitni shakllantirishda
maktab psixologining professional yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, maqolada psixologik maslahatlar, sinfiy va individual suhbatlar, ota-
onalar bilan hamkorlikdagi faoliyatlar kabi amaliy usullar orqali muammolarni
hal qilish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: oʻsmirlik, muammo, psixologik yordam, maktab psixologi,
ijtimoiy moslashuv, hissiy holat, ota-ona hamkorligi
KIRISH
Inson hayotining har bir bosqichi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib,
ayniqsa oʻsmirlik davri jismoniy o‘sish, hissiy beqarorlik va shaxsiy o‘zlikni
anglash bilan kechadigan eng muhim davrlardan biridir. Bu davrda oʻsmirlar
o‘zlarining ichki kechinmalari, jamiyatdagi o‘rni va kelajagi haqida ko‘plab
savollarga duch keladilar. Shu sababli bu davrda yuzaga keladigan muammolar –
ruhiy bosim, o‘zini yolg‘iz his qilish, o‘ziga ishonchsizlik, tajovuzkorlik yoki ichki
tortinchoqlik kabi holatlar oʻquvchi shaxsining shakllanishiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Maktab psixologi esa ushbu muammolarning oldini olish, oʻsmirlarni
tinglash, ularga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, sog‘lom muhit yaratish va ruhiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
146
barqarorlikni ta’minlashda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada
oʻsmirlik davrida kuzatiladigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etishdagi
maktab psixologining o‘rni tahlil qilinadi hamda samarali usullar haqida so‘z
yuritiladi.
ASOSIY QISM
Oʻsmirlik davri — shaxsning o‘zini izlaydigan, ichki savollar ko‘payadigan,
hissiyotlar kuchayadigan murakkab bir bosqichdir. Bu davrda oʻquvchilarda
o‘zgaruvchan kayfiyat, tengdoshlar ta’siriga beriluvchanlik, ota-onalar bilan fikr
to‘qnashuvi, o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik kabi holatlar tez-tez uchraydi. Bunday
vaziyatlarda maktab psixologi faqat muammoga tashxis qo‘yuvchi emas, balki
oʻquvchining ishonchli suhbatdoshi, yo‘l ko‘rsatuvchisi va ruhiy tayanchiga
aylanishi kerak.
Psixolog oʻquvchilar bilan ishlashda ijodiy va noan’anaviy yondashuvlardan
foydalansa, natijalar yanada samarali bo‘ladi. Masalan, his-tuyg‘ularni boshqarish
bo‘yicha treninglar, psixologik rolli o‘yinlar, rasm chizish yoki hikoya tuzish orqali
ichki kechinmalarni ochib berish amaliy jihatdan juda foydalidir. Har bir
oʻquvchiga individual yondashuv, uning qiziqishi va ehtiyojidan kelib chiqib
ishlash muhim hisoblanadi.
Ba'zida oʻsmirlar muammolari haqida bevosita gapirishni istamaydi.
Bunday paytda psixolog sinfda umumiy mavzularda ochiq suhbatlar tashkil etib,
oʻquvchilarning dardini bilib olishga intilishi kerak. Yana bir samarali usul —
maxfiy fikr qutilari tashkil qilish bo‘lib, bunda oʻquvchilar yozma tarzda o‘z
savollarini, xavotirlarini psixologga ishonch bilan yetkazish imkoniga ega
bo‘ladilar.
Maktab psixologi o‘qituvchilar va ota-onalar bilan ham doimiy aloqada
bo‘lishi, ularni oʻquvchilarning psixologik holatiga befarq bo‘lmaslikka chaqirishi
zarur. Oilaviy muhit va maktabdagi munosabat uyg‘un bo‘lgan taqdirdagina
oʻsmirda ichki muvozanat paydo bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
147
Yana bir ijodiy yondashuv — oʻsmirlarni psixologik klublarga jalb etishdir.
Bu klublarda oʻquvchilar o‘zlari kabi muammolarga duch kelgan tengdoshlar bilan
muloqot qilishadi, o‘z fikrlarini erkin ifodalaydilar va kuchli ijobiy tajribaga ega
bo‘ladilar. Shu orqali ular jamiyatda o‘z o‘rnini topishga intiladi.
“Oʻsmirlik davrida yuzaga keladigan muammolar va ularni bartaraf etishda
maktab psixologining oʻrni” mavzusiga oid kreativ va amaliy misollar jadvali
taqdim etilgan. Jadval faqat amaliy yondashuvlar va ularning maktab psixologi
tomonidan qo‘llanilishiga doir fikrlarni o‘z ichiga oladi:
Muammo
Maktab psixologining
amaliy yondashuvi
Natija va foydasi
O‘ziga ishonchsizlik
Individual maslahatlar,
o‘zini ijobiy baholash
mashqlari o‘tkazish
O‘smir o‘z qobiliyatiga
ishonch hosil qiladi, o‘zini
erkin his qiladi
Tengdoshlar bilan
muloqot muammosi
Ijtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirish uchun guruh
mashqlari va rolli o‘yinlar
O‘smirlar muloqotda
faolroq bo‘ladi, ijtimoiy
qobiliyatlari oshadi
Ruhiy bosim va
stress
Stressni kamaytirish uchun
nafas olish mashqlari,
meditatsiya, san’at
terapiyasi
Stress kamayadi, ruhiy holat
yaxshilanadi
Oilaviy nizolar
Ota-ona bilan
maslahatlashuv, oilaviy
psixoterapiya sessiyalari
tashkil etish
Oila aʼzolari o‘rtasidagi
tushunmovchiliklar
kamayadi
Ichki tortinchoqlik
Suhbatlar, yozma fikrlar
qutisi orqali fikrlarni
ifodalash imkonini berish
O‘smir o‘z his-tuyg‘ularini
ifoda etishni o‘rganadi
O‘quv
Maqsad qo‘yish va
O‘quvchi o‘z oldiga aniq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
148
Muammo
Maktab psixologining
amaliy yondashuvi
Natija va foydasi
motivatsiyasining
pasayishi
rejalashtirish bo‘yicha
treninglar o‘tkazish
maqsad qo‘yib, ularni
amalga oshiradi
Qarama-qarshi
hissiyotlar
Emotsional intellektni
rivojlantirish mashqlari,
san’at terapiyasi
O‘smir hissiyotlarini
boshqarishni o‘rganadi
O‘zgarishlarni qabul
qilish qiyinligi
Ochiq guruh suhbatlari,
oʻzgarishlarga moslashish
bo‘yicha maslahatlar
O‘smir yangi holatlarga
moslashishda
qiyinchiliklarni kamaytiradi
XULOSA
Oʻsmirlik davri — inson hayotidagi eng nozik va murakkab bosqichlardan
biri boʻlib, bu davrda yuzaga keladigan muammolar nafaqat oʻsmirning shaxsiy
rivojlanishiga, balki uning kelajakdagi hayotiga ham katta ta’sir koʻrsatadi. Shu
sababli, ushbu muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va ularni bartaraf etishda maktab
psixologining oʻrni nihoyatda muhimdir. Maktab psixologi nafaqat oʻquvchilarni
tinglab, ularning ruhiy holatini tushunishda, balki ijodiy, individual va guruh
yondashuvlari orqali ularga yordam berishda ham faol ishtirok etishi zarur.
Bunday yondashuvlar oʻsmirlarning ichki muvozanatini saqlash, ijtimoiy
moslashuvini oshirish va ruhiy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, maktab psixologining ota-ona va oʻqituvchilar bilan hamkorligi ham
muammolarni samarali hal qilishda muhim omildir. Shu tariqa, maktab
psixologining faol ishtiroki oʻsmirlarning sog‘lom va barkamol shaxs sifatida
yetishishiga muhim hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Axmedov, S. (2018). Oʻsmirlik psixologiyasi: nazariya va amaliyot. Toshkent:
“Ilm-Ziyo” nashriyoti.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
149
2.
Rasulova, M. (2020). Maktab psixologiyasi va oʻsmirlar bilan ishlash metodikalari.
Toshkent: “Fan va ta’lim” nashriyoti.
3.
Toʻraqulov, D. (2019). Oʻsmirlarning ijtimoiy-psixologik muammolari va ularni
bartaraf etish yo‘llari. Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti.
4.
Yoʻldoshev, N. (2021). Psixologik yordam va maslahat: maktab sharoitida.
Toshkent: “Ziyo” nashriyoti.
