Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
138
MA’NODOSH SO‘ZLARNI O‘QITISHDA SAMARALI
USULLARDAN FOYDALANISH
Robiya G‘iyosiddin qizi Rizayeva
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
3-bosqich talabasi
Annotatsiya : Mazkur maqolada til boyligi sanalgan ma’nodosh so‘zlar
tavsifi, 10-sinf o‘quvchilari nutqida ma’nodosh so‘zlardan samarali foydalanish
ko‘nikmasini shakllantirish va uni faollashtirish bo‘yicha metodik tizimning
takomillashtirilgan yo‘llari yoritilgan. Unda ma’nodosh so‘zlarning lug‘aviy
boylik (lingvistik kompetensiya) hamda nutqiy kompetensiyani oshirishdagi
ahamiyati, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq faoliyatini rivojlantirishdagi
o‘rni va ularni o‘rgatishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiluvchi interaktiv
usullar, mashq va topshiriqlar (didaktik materiallar) keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: ma’nodoshlar, usullar, takrorlar, kompetensiya, , didaktik
materiallar, xulosalar.
Abstract: This article describes synonyms, which are considered a linguistic
asset, and describes improved methods of a methodological system for the
formation and activation of the skill of effective use of synonyms in the speech of
10th grade students. It discusses the importance of synonyms in increasing
vocabulary (linguistic competence) and speech competence, their role in the
development of oral and written speech activities of first-graders, and interactive
methods, exercises and tasks (didactic materials) that serve as effective tools for
teaching them.
Keywords: synonyms, methods, repetitions, competence, didactic materials,
conclusions.
Абстрактный: В данной статье дается характеристика синонимов,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
139
которые считаются языковым активом, а также описываются
усовершенствованные
пути
разработки
методической
системы
формирования и активизации навыка эффективного использования
синонимов в речи учащихся 10-х классов. Подчеркивается значение
синонимов в расширении словарного запаса (языковой компетенции) и
речевой компетенции, их роль в развитии устной и письменной речи
учащихся, а также интерактивные методы, упражнения и задания
(дидактические
материалы),
которые
служат
эффективными
инструментами их обучения.
Ключевые слова: синонимы, методы, повторения, компетентность,
дидактические материалы, выводы
Bugungi kunda umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma
nutqini rivojlantirish, ularning fikrini ravon, aniq va mantiqiy bayon eta olish
malakasini shakllantirish ta’lim jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, o‘quvchilar nutqida tilimizning boyligi sanalgan ma’nodosh
so‘z(sinonim)lardan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish
ularning nutq boyligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek,
maqolada ma’nodosh so‘zlardan o‘rinli foydalanish natijasida o‘quvchilarda
uchrashi mumkin bo‘lgan
‘‘o‘rinsiz
takrorlar’’
ga chek qo‘yish sabablari batafsil
yoritilgan. 10-sinf o‘quvchilari nutqida ma’nodosh so‘zlarni faollashtirish
natijasida ularning og‘zaki nutq boyligini oshirish usullari, xulosalari
ko‘rsatilgan. Ma’nodosh so‘zlar nutqning ifodaliligi va aniqligini ta’minlovchi
vositalardan biri sifatida o‘quvchilarning til madaniyatini yuksaltirishda katta rol
o‘ynaydi. Shu bois, 10-sinf o‘quvchilari nutqida ushbu so‘zlarni faollashtirishga
qaratilgan metodik tizimni shakllantirish asosiy masalalardan biridir.
Shirali, boy va to‘g‘ri nutq tuza olish uchun, avvalo, so‘zlovchining so‘z
zaxirasi boy bo‘lmog‘i lozim. Xuddi shu kabi, nutqning boyligini ta’minlashda,
ayniqsa, ma’nodoshlik (
sinonimiya
) katta ahamiyatga ega. Barchamizga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
140
ma’lumki, ma’nodoshlik hosil qilish, faqat so‘zlar doirasidagina uchramaydi, balki
morfologik, sintaktik va frazeologik birliklar doirasida ham keng tarqalgan.[5]
Ularni o‘quvchilar nutqida faollashtirish va to‘g‘ri qo‘llash bo‘yicha bir qator
olimlar o‘zlarining kitoblarida samarali usullardan foydalanish muhim ekanligini
keltirib o‘tganlar. Jumladan, o‘zbek olimlaridan
A. G‘ulomov,
B. To‘xliyev,
D.
Yuldasheva
kabi metodist olimlar ma’nodosh so‘zlarni o‘qitishda eng muhim
sanalgan interaktiv (interfaol) usullar, metodlar bo‘yicha fikr bildirishgan.
10-sinf o‘quvchilari nutqida ma’nodosh so‘zlarni faollashtirish va
ulardan o‘rinli foydalanish maqsadida quyidagi usullar yoki metodlar
samaralidir.[2]
1.
‘‘So‘zlar xazinasi’’;
2.
‘‘Transformatsiya (
so‘zlar almashinuvi
)’’usuli;
3.
Matndan ma’nodosh so‘zlarni ajratib olish usuli;
4.
Sinonim so‘zlar lug‘ati bilan ishlash;
5.
‘‘Sinonimlar zanjiri’’;
6.
Ma’nodosh so‘zlar ishtirokida hikoya tuzish;
1.
‘‘Qaysi biri ortiqcha?’’metodi.
So‘zlar
1-sinonim
2-sinonim
3-sinonim
4-sinonim
katta
ulkan
bahaybat
yirik
buyuk
kuchsiz
kabi
Kambag‘al
kasal
kam
kerak
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
141
‘‘So‘zlar xazinasi’’ metodiga asoslangan holda, ma’nodosh so‘zlarni
o‘qitish quyidagi tarzda olib boriladi:
Yuqoridagi metod o‘quvchilar uchun foydali metodlardan biri bo‘lib, bunda
o‘quvchilar o‘z bilim saviyasidan kelib chiqqan holda jadvalni tugallaydilar. Qaysi
guruh to‘g‘ri va aniq ma’nodosh so‘zlar jadvalini tugallasa, o‘sha guruh g‘olib
bo‘ladi. 10-sinf o‘quvchilarining ma’nodosh so‘zlarni o‘zlashtirishidagi eng
foydali usullardan biri bu sinonimik qatorni tuzish hisoblanadi. Bunda
o‘quvchilar yangi so‘zlarni o‘z lug‘at boyliklariga kiritadilar. Bu kabi usullarni
o‘qitishda quyidagi amallarni bajarish lozim:[1]
1. Mavjud so‘zlarga ma’nodoshlar topish;
2. 10-sinf ona tili darsligidagi ‘‘Sinonimlar uslubiyati’’ mavzusida berilgan
matndan yoki badiiy parchadan ma’nodoshlarni ajratish
;
3. Ma’nodoshlar asosida saylanma diktant yaratish;
4. Ma’nodosh so‘zlarning ma’no nozikliklarini topish.
Sinonim so‘zlardan foydalanish nutqni boy va ta’sirchan qiladi. Shuningdek,
ular
ortiqcha takroriylik (taftologiya
)dan chekinishga sabab bo‘ladi. Ma’nodosh
so‘zlardan foydalanishda o‘quvchilarda nafaqat
lingvistik kompetensiya
ko‘nikmasi rivojlanadi, balki
nutqiy kompetensiya
ko‘nikmasi ham shakllanadi.
Ma’nodosh so‘zlardan o‘rinli foydalanish og‘zaki va yozma nutqni ifodali, lo‘nda,
ravon va tiniq aks ettirishda ahamiyatlidir.
‘‘Transformatsiya’’
usuli asosida
ma’nodosh so‘zlarni o‘qitishda gapdagi bir so‘zni o‘z ma’nodoshiga almashtirib
qo‘llash orqali gapning mazmunini saqlab qolish nazarda tutiladi. Masalan:
Asl gap: U latofatli qizning maktubini kutardi.
O‘zgartirilgan holat: U suluv qizning maktubini kutardi.
O‘zgartirilgan holat: U chiroyli malakning xatini kutardi.
O‘zgartirilgan holat: U go‘zal qizning xatini kutardi.
O‘zgartirilgan holat: U maftunkor qizning xatini kutardi.
Bu metod har bir gapdagi so‘zlarni o‘z ma’nodoshlariga almashtirish orqali
amalga oshiriladi. O‘quvchilar bu gaplardagi sinonimlarni ma’no nozikliklari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
142
bo‘yicha ham ma’nodoshlik qatoriga ko‘ra guruhlaydilar.
1-guruh
Latofatli, …
2-guruh
qiz, …
3-guruh maktub, …
Gaplardagi ma’nodoshi mavjud bo‘lmagan so‘zlarni alohida guruh qiladilar.
‘‘Matndan ma’nodosh so‘zlarni ajratib yozish’’[3] usuli eng ko‘p
qo‘llanadigan usullardan biridir. Bunda tegishli mavzuga oid kichik hajmli badiiy,
ilmiy, publitsistik va rasmiy matn beriladi. O‘quvchilar matnda ajratib
ko‘rsatilgan so‘zlarni ma’nodoshlarini aniqlaydilar. Bu usul orqali o‘quvchilarda
yozma nutq ko‘nikmasi shakllanadi, so‘zlarning ma’nosidan matnda to‘g‘ri
foydalana olishadi, mantiqiy jihatdan to‘g‘ri gaplar tuzish qobiliyati rivojlanadi.
Qadimda bir podshoh katta hovuz qurdiribdi. Xalqni jamlab, e’lon
beribdi: -Men bu hovuzning sut bilan to‘ldirilishini xohlayman. Hamma kechasi
bir kosadan sut olib kelib hovuzga quysin. Ertalab hovuz bo‘yida yig‘ilamiz.
Dunyoga dong‘i ketgan hovuz bo‘lsin. Hamma uy-uyiga tarqalibdi. Voqeamiz
qahramoni ham uyga qaytibdi. U yarim tunda bir kosa sutni olib uydan chiqibdi.
Bir-ikki qadam tashlagach, xayoliga shunday fikr kelibdi: ‘‘Hozir yarim tun. Hech
kim ko‘rmayapti. Keyin hamma sut quyganda, men bir kosa suv quysam, bilinmay
ketadi. Qaytaga bir kosa sut yonimga qoladi’’. Uyga qaytib, bir kosa sut o‘rniga
bir kosa suvni olib, hovuzga quyib kelibdi. Tong otibdi. Podshoh, amaldorlar va
butun xalq sut bilan to‘ldirilgan hovuzni tomosha qilgani yetib kelishibdi. Ming
hayajon bilan ko‘rsalarki, hovuz to‘la suv ekan… Qolganlar ham bizning
qahramonimiz kabi ‘‘Men suv quysam, qolganlarniki bilan bilinmay ketadi. Sut
quyganim bilan biror narsa o‘zgarib qolarmidi?-deb o‘ylab, suv quyib ketishgan
ekan’’. O‘sha qahramon kimligini bilasizmi? Siz va men! Siz-u bizning
o‘zgarishimiz butun jamiyatni o‘zgartiradi. Odam yukini boshqalarga
tashlayvermasdan, mas’uliyatni zimmasiga olib, butun insoniyatga foyda
keltirishni maqsad qilib yashay boshlashi kerak. Afsuski, biz ko‘pincha
huquqimizni talab qilamiz-u, majburiyatlarimizni unutib qo‘yamiz. Aslida, bizning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
143
huquq va majburiyatlarimiz qaysi nuqtada birlashadi? (Internetdan)[4]
‘‘Qaysi biri ortiqcha?’’metodi asosida 10-sinf o‘quvchilarida tanqidiy
fikrlash ko‘nikmasi rivojlanadi. Ma’nodosh so‘zlar qatorida qaysi so‘z mazmun
jihatdan ma’nodoshlik hosil qila olmasligini topadilar. Ma’nodoshlik qatoridagi
so‘zlarni ma’no darajalariga ko‘ra ijobiy yoki salbiy ekanligini muhokama
qiladilar.
gulshan
guliston
gulzor
bog‘
bo‘ston
gulbog‘
chaman
gapirmoq demoq
javramoq valdiramoq bobillamoq vaysamoq sayramoq
avzo
angor
turq
tal’at
diydor
qiyofa
atvor
tabassum jilmaymoq irshayish kulmoq
tirjaymoq
iljaymoq
ishshaymoq
hamdam
yor
o‘rtoq
oshno
birodar
do‘st
rafiq
Yuqorida metodlar asosida 10-sinf o‘quvchilariga ma’nodosh so‘zlarni
qay tartibda o‘qitish kerakligi yoritib o‘tildi. Bundan tashqari, ma’nodosh
so‘zlarni o‘rgatishda yana bir necha usullardan foydalanish mumkin. Masalan,
‘‘Klaster’’ metodi (bosh so‘z asosiy doirada beriladi), ijodiy topshiriq ( sinonimlar
asosida minihikoya tuzish), sinonim juftliklarni topish (test shaklida) va boshqalar.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, 10-sinf o‘quvchilariga ma’nodosh
so‘zlarni o‘qitish ularning so‘z boyligini oshirish, nutq madaniyatini shakllantirish
va fikrni ravon ifodalash ko‘nikmasini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Maqolada ko‘rib chiqilgan samarali metodlar - klaster metodi, muqobil so‘z
tanlash, matn asosida tahlil qilish kabi usullar – dars jarayonini jonlantirib,
o‘quvchilarni faol fikrlashga undaydi. Bu kabi topshiriqlar orqali o‘quvchilar
ma’nodosh so‘zlarning nozik ma’no tafovutlarini anglab, ularni kontekstga mos
holda ishlatish malakasiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, bunday usullar darslarni
qiziqarli va samarali o‘tkazishga, o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini
oshirishga xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
144
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A. G‘ulomov va boshqalar. Ona tili o‘qitish metodikasi.
Toshkent – ‘‘Fan va texnologiya’’-2012.
2.
B.To‘xliyev, M. Shamsiyeva, T. Ziyodova.O‘zbek tili o‘qitish
metodikasi. O‘quv qo‘llanma. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, T.: 2006. 192 b.
3.
D.N. Yuldasheva. “O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi”. –
Buxoro: “Sadriddin Salim Buxoriy” Durdona nashriyoti, 2021. – 424 b.
4.
Ona tili 10 [Matn]: 10-sinf uchun darslik / B. Mengliyev. –
Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. –224 b.
5.
11-sinf uchun darslik. ‘‘O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi’’.
Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent-2018.
