Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
125
KUZATISH METODI UNING TURLARI VA PROTSEDURASI
Ilmiy rahbar: Xujanov Zafar Bektemirovich
Samarqand Davlat Universiteti Kattaqo`rg`on filiali o`qituvchisi
Suyarova Dilfuza Sa`dullo qizi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali,
Aniq va tabbiy fanlar fakulteti “Ijtimoiy ish” yo’nalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu matnda psixologiyada kuzatish metodining mohiyati,
turlari va qo‘llanilish sohalari yoritib berilgan. Kuzatish — voqelikdagi
hodisalarni rejali, tizimli va mukammal tarzda idrok qilish orqali psixik holatlarni
o‘rganishga xizmat qiluvchi asosiy ilmiy metodlardan biridir. Metodning obyektiv
(tashqi) va subyektiv (o‘zini-o‘zi) turlari mavjud bo‘lib, ular insonning xatti-
harakati, his-tuyg‘ulari, nutqi va faoliyatini o‘rganishda qo‘llaniladi. Kuzatish
jarayonida ilmiy xulosalar chiqariladi, farazlar ilgari suriladi va psixik holatlar
tahlil qilinadi. Matnda kuzatish metodining tarixiy rivoji, uni qo‘llash shartlari va
bosqichlari ham ko’rsatib o’tilgan
Аннотация: В тексте рассматриваются сущность, виды и области
применения метода наблюдения в психологии. Наблюдение — один из
основных научных методов изучения психических состояний посредством
планомерного, систематического и тщательного восприятия событий
реального мира. Различают объективный (внешний) и субъективный
(самостоятельный) виды метода, которые применяются при изучении
поведения человека, его эмоций, речи и деятельности. В процессе
наблюдения делаются научные выводы, выдвигаются гипотезы,
анализируются психические состояния. В тексте также описывается
историческое развитие метода наблюдения, условия и этапы его
применения.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
126
Abstract: This text covers the essence, types and areas of application of the
observation method in psychology. Observation is one of the main scientific
methods that serves to study mental states through a planned, systematic and
thorough perception of real-life phenomena. There are objective (external) and
subjective (self-) types of the method, which are used to study human behavior,
emotions, speech and activity. In the process of observation, scientific conclusions
are drawn, hypotheses are put forward and mental states are analyzed. The text
also shows the historical development of the observation method, the conditions
and stages of its application
Kalit so‘zlar: Kuzatish metod, idrok, diqqat, xulq-atvor, o’z-o’zini, tashqi
kuzatish, ichki kuzatish, tafakkur, tabiiy metod
Ключевые слова: Метод наблюдения, восприятие, внимание, поведение,
Я, внешнее наблюдение, внутреннее наблюдение, мышление, естественный
метод
Key words: Observation method, perception, attention, behavior, I, external
observation, internal observation, thinking, natural method
Kuzatish — voqelikdagi narsa va hodisalarni rejali, uzluksiz, mukammal
idrok qilish; voqelikni hissiy bilish uslubi. Kuzatish qadimdan hozirgi davrgacha
kuzatuvchilarning asosiy tadqiqot vositalaridan biri sanaladi. U hissiy bilishning
omillari, xususiyatlari, qonuniyatlari toʻgʻrisida dastlabki tasavvurlar hosil qilishga
qaratilgan inson faoliyati shaklidir. Kuzatishning qay darajada boʻlishi qoʻyilgan
maqsadning aniqligiga, kuzatilayotgan narsa va voqealar haqida oldindan bilimga
ega boʻlishga, kuchli, barqaror diqqat bilan faol fikrlash kuzatishga bogʻliq.
Kuzatishda idrok va tafakkur uzviy bogʻlanadi. Kuzatishda tegishli xulosalar
chiqariladi, fakt, voqealar nazariy tahlil etiladi, farazlar olgʻa suriladi.
Kuzatishning obʼyektiv (tashqi kuzatish) va subʼyektiv (ichki, oʻzini oʻzi kuzatish
) turlari mavjud. Kuzatish orqali odamlarning diqqati, his-tuygʻulari, imoishoralari,
sezgirligi, xulq-atvori, nutqi, faoliyati, muomala maromi va boshqa oʻrganiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
127
Oʻzini-oʻzi kuzatish (introspeksiya)dan foydalangan psixolog oʻzining xulqi,
muomalasi toʻgʻrisida ilmiy, haqqoniy xulosa chiqara biladi. Vyursburg
psixologiya maktabi (Germaniya) namoyandalari kuzatish Byuler (1879— 1922),
A. Messer (1867-1937), O. Kyulpe (1862—1915) psixologik tajribalarni dastavval
oʻzini-oʻzi kuzatish metodi yordamida oʻzlari ustida oʻtkazganlar.Kuzatishning
asosiy xususiyati shundaki, bu metod yordami bilan psixik hayotni sezgi
organlarimiz bevosita seza oladigan, o‘zimiz bevosita idrok qila oladigan faktlari
aniqlanadi va tasvirlanadi. Kishining psixik hayotida: mimika, imo-ishora, nutq,
turli harakatlar va umuman kishining butun xatti-harakati va faoliyatini bevosita
kuzatish mumkin.
Psixologiya vujudga kela boshlagan V asrdan tortib to bizning eramizgacha
va XIX asrning deyarli oxirigacha o‘z-o‘zini kuzatish metodi yoki introspektiv
metod ruhiy hayot hodisalarini bilishning birdan-bir metodi bo‘lib keldi, desa
bo‘ladi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘z-o‘zini kuzatish metodiga
tanqidiy ko‘z bilan qaraladigan bo‘lib qoldi. Bu metodning bir qancha
kamchiliklari borligi ma’lum bo‘ldi. O‘z-o‘zini kuzatishda tadqiqotchi ham,
tekshiriladigan ham tekshiruvchi obyektga bo‘linib qolishi bu metodning eng
muhim kamchiligi ekanligi ko‘rsatildi.
Kuzatish metodi tabiiy metodlar jumlasiga kiradi. Tashqi kuzatuv mohiyatan
kuzatiluvchi xulqatvorini bevosita tashqaridan turib, kuzatish orqali ma’lumotlar
to’plash usulidir. O’z – o’zini kuzatish esa odam o’zida kechayotgan biror
o’zgarish yoki hodisani o’zi o’rganish maqsadida ma’lumotlar to’plash va qayd
etish usulidir. Erkin kuzatuv ko’pincha biror ijtimoiy hodisa yoki jarayonni
o’rganish maqsad qilib qo’yilganda qo’llaniladi. Psixologiya fanida bu metodning
obyektiv (tashqi) va subyektiv (ozini ozi) kuzatish turlari mavjud. Inson
psixikasidagi ozgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshiriladi:
1.Kuzatishning maqsadi, vazifasi belgilanadi;
2.Kuzatiladigan obyekt tanlanadi;
3.Sinaluvchining yoshi, jinsi, kasbi aniklanadi;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
128
4.Tadqiqot otkazish vaqti rejalashtiriladi;
5.Kuzatish qancha davom etishi qatiylashtiriladi;
6.Kuzatish insonning qaysi faoliyatida (oyin, oqish, mehnat va sportda)
amalga oshirilishi tavsiya qilinadi;
7.Kuzatishning shakli (yakka, guruh, jamoa bilan otkazilishi) ta-yinlanadi;
8.Kuzatilganlarni qayd qilib berish vositalari (kundalik, suhbat daftari, kuzatish
varaqasi, magnitafon, videomagnitafon, videoapparat, fotoapparat va boshqalar)
taxt qilinadi.
Kuzatish orqali odamlarning diqqati, his-tuyg’ulari, nerv sistemasining tashqi
ifodalari, temperament xususiyatlari, imo-ishoralari, sezgirligi, harakatchanligi,
ishchanligi, xulq-atvori, nutq faoliyati va xokazolari o’rganiladi.
Kuzatish
orqali odamlarning diqqati, his-tuyg`ulari, nerv sis-temasiningtashqi ifodalari,
temperament xususiyatlari, imo-isho-ralari, sezgirligi, harakatchanligi, ishchanligi,
xulq-atvori, nutq faoliyati va hokazolari o`rganiladi. Ammo o`ta murakkab ichki
psixo-logik kechinmalar, yuksak hissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql-
zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni yetishmaydi. Ma-salan, go`dak
bolani kuzatishda uning harakatlari, o`yinchoqlarga mu-nosabati, his-tuyg`usi,
talpinishi, mayli, xohishi aniqlanadi. O`quv-chining darsdagi holatini kuzatishda
esa diqqatining xususiyati, tashqi qo`zg`atuvchi bilan ta`sirlanishi, temperamenti,
xatti-haraka-tining sur`ati, emotsional kechinmasining o`zgarishi to`g`risida ma`-
lumotlar to`plashga imkoniyati tug`iladi. O`spirin yoshlarning sport faoliyatini
kuzatish orqali ularning irodasi, ishchanligi, his-tuy-g`usiningo`zgarish
xususiyatlari, g`alabaga intilishi, o`ziningharaka-tini idora qila olishi yuzasidan
materiallar yig`ish mumkin. Ish-chining dastgoh yonidagi faoliyatini kuzatish
natijasida uning o`z diqqatini taqsimlashi, qiyin damlarda o`zini tutishi, imo-
ishora-lari, tashqi qo`zg`atuvchidan ta`sirlanish darajasi haqida keng ma`-lumotlar
yig`iladi. Keksalarning muloqot jarayonini kuzatish ularning xarakteri, nutq
faoliyati, his-tuyg`usi, ekstravertivligi yoki intravertivligi, qiziquvchanligi va
ruhiyatining boshqa xususiyat-larini aniqlash demakdir.Tashqi kuzatishda ba`zan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
129
tafakkur bo`yicha ham ma`lumotlar olish: ish ustidagi kayfiyatini, fikrning
muayyan
obyektga
yo`naltirilga-nini,
tashqi
qo`zg`atuvchilarta`siriga
berilmaslikni, chehradagi tash-vish va iztirobni, ko`zdagi g`ayritabiiylikni
shuningdek, sinchkovlik, teranlik, termulish kabi ruhiy holatlarni kuzatib,
tafakkur-ning kechishidagi o`zgarishlarni aniqpash mumkin. Bulardan tashqa-ri,
qo`lning titrashi, asabiylashish, nutqning buzilishi, hissiyot-ning beqarorlashuvi
ham inson ruhiyatidagi o`zgarishlar bo`yicha ma`-lumot beradi.Psixologiya fanida
o`zini o`zi kuzatishdan (introspeksiyadan) ham foydalaniladi. Ko`pincha tajribali
psixolog yoki malakali mohir o`qituvchi, salohiyatli rahbar o`zini o`zi kuzatish
orqali ilmiy xulosa chiqara biladi. Masalan, o`z tafakkurini kuzatib o`zidagi
emotsional o`zgarish haqida, shuningdek, tafakkurning ichki mexanizmlari vu-
judga kelishi va kechishi to`g`risida ma`lumot oladi. Natijada tafakkurning sifati,
mazmuni, mohiyati va qay tarzda, qanday tezlik-da, qay shaklda ro`y berishini
kuzatadi.Chet el psixologiyasida o`zini o`zi kuzatishning inson ruhiyati-ni
o`rganishdagi rolini ifodalovchi ilmiy-amaliy materiallar to`plangan. Introspeksiya
yo`nalishining yirik namoyandalari o`zla-rini o`zlari kuzatganlar va to`plagan
materiallarini tahlil qilib, umumiy psixologik qonuniyatlarni yaratishga harakat
qilganlar. Lekin inson turli vaziyatlarda o`zini bir xil boshqara olmaydi va shuning
uchun bu metodning ilmiy ahamiyati unchalik katta emas.
Kuzatish
usulining
afzalliklari
va
kamchiliklari
1. O'rganilayotgan hodisaning tafsilotlarini, uning ko'p qirraliligini tasvirlash
imkonini beradi.
2. Respondentlarning dastlabki yoki retrospektiv mulohazalari asosida tuzilgan
birlamchi sotsiologik ma’lumotlarni yig‘ishning boshqa usullaridan farqli o‘laroq,
hodisa va inson xatti-harakatlarining elementlarini ular sodir bo‘lish vaqtida qayd
etish imkonini beradi.
3. Vositachi aloqalar mavjud emas, tadqiqotchi va o'rganilayotgan ob'ekt o'rtasida
to'g'ridan-to'g'ri aloqa mavjud bo'lib, bu muayyan ijtimoiy vaziyatlarda
odamlarning harakatlari, ya'ni ijtimoiy faktlar haqida ishonchli, ob'ektiv va tezkor
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
130
ma'lumot olish imkonini beradi.
4. Muayyan vaziyatlarda kuzatilgan xulq-atvor yoki har qanday harakatning
ma'nosini to'liqroq va to'g'ri tushunishga, ularning sodir bo'layotgan voqealarga
munosabati mohiyatini tushunishga yordam beradi.
5. Tadqiqotchi ma'lum darajada tadqiqot ob'ektiga bog'liq emas, ya'ni u
, balki gapirish istagidan qat'iy nazar faktlarni
to'plashi mumkin.
Umuman, kuzatish metodining ijtimoiy hayot, professional ko’rsatkichlarni
qayd qilishda so’zsiz afzalliklari bor, lekin shu bilan birga kuzatuvchining
professional mahorati, kuzatuvchanligi, sabrqanoatiga bog’liq bo’lgan jihatlar,
yana to’plangan ma’lumotlarni sub’ektiv ravishda tahlil qilish xavfi bo’lgani uchun
ham biroz noqulayliklari ham bor, shuning uchun ham u boshqa metodlar bilan
birgalikda ishlatiladi. Kuzatish metodida kuzatilganlarni qayd qilib berish
vositalari
(kundalik,
suhbat
daftari,
kuzatish
varaqasi,
magnitafon,
videomagnitafaon, fideoapparat, fotoapparat va boshqalar) taxt qilinadi. Kuzatish
orqali odamlarning diqqati, his-tuyg’ulari, nerv
sistemasining tashqi ifodalari
temperament xususiyatlari, imo-ishoralari, sezgirligi, harakatchanligi, ishchanligi,
xulq-atvori, nutq faoliyati va xokazolari o’rganiladi. Ammo o’ta murakkab ichki
psixologik kechinmalar, yuksak hissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql
zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni etishmaydi. Masalan, go’dag bolani
kuzatishda uning harakatlari, o’yinchoqlarga munosabati, his-tuyg’usi, talpinishi,
maylli, hoxishi aniqlanadi.
Kuzatish sizga xatti-harakatlarni to'g'ridan-to'g'ri qo'lga kiritish va qayd etish
imkonini beradi.
Kuzatish bir vaqtning o'zida bir nechta odamlarning bir-biriga yoki muayyan
vazifalarga, ob'ektlarga va boshqalarga nisbatan xatti-harakatlarini suratga olish
imkonini beradi.
Psixologiyaning asosiy usullarini kompleks tarzda qo'llash va har bir aniq
holat uchun "o'tkirlash" juda muhimdir. Avvalo, muammoni aniqlab olishingiz va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
131
javob olmoqchi bo'lgan savolni aniqlashingiz kerak, ya'ni. aniq maqsad bo'lishi
kerak. Va shundan keyingina siz usulni tanlashingiz kerak. Demak, nazariy
psixologiyaning
metodlari.
KUZATUV
Psixologiyada
ostida
kuzatuv
o'rganilayotgan ob'ektning xatti-harakatlarini maqsadli idrok etish va ro'yxatga
olishni anglatadi. Bundan tashqari, ushbu usul yordamida barcha hodisalar ob'ekt
uchun normal sharoitda o'rganiladi. Bu usul eng qadimiylardan biri hisoblanadi.
Ammo ilmiy kuzatish faqat 19-asrning oxirida keng qo'llanila boshlandi. Dastlab
u rivojlanish psixologiyasida, shuningdek, ta'lim, ijtimoiy va klinik psixologiyada
qo'llanilgan. Keyinchalik u mehnat psixologiyasida qo'llanila boshlandi. Kuzatish
odatda hodisalarning tabiiy jarayoniga aralashish tavsiya etilmaydigan yoki
imkonsiz hollarda qo'llaniladi. Kuzatuvning bir necha turlari mavjud: Dala - oddiy
hayotda; Laboratoriya - maxsus sharoitlarda;
; Darhol; Kiritilgan;
Kirilmagan; To'g'ridan-to'g'ri; bilvosita; qattiq; Tanlangan; tizimli; Tizimsiz.
Yuqorida aytib o'tilganidek, kuzatuv tadqiqotchining aralashuvi insonning tashqi
dunyo bilan o'zaro ta'sirining tabiiy jarayonini buzishi mumkin bo'lgan hollarda
qo'llanilishi kerak. Ushbu usul sodir bo'layotgan voqealarning uch o'lchovli
rasmini olish va odam odamlarning xatti-harakatlarini to'liq tasvirlash uchun kerak
bo'lganda kerak. Kuzatishning muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat: Qayta
kuzatishning mumkin emasligi yoki qiyinligi; Kuzatishning hissiy ranglanishi;
Kuzatilgan ob'ekt va kuzatuvchining aloqasi. Xulq-atvorning turli xususiyatlarini
aniqlash uchun kuzatish amalga oshiriladi - bu mavzu. Ob'ektlar, o'z navbatida,
quyidagilar bo'lishi mumkin: Og'zaki xatti-harakatlar: nutqning mazmuni,
davomiyligi, intensivligi va boshqalar. Og'zaki bo'lmagan xatti-harakatlar: yuz
ifodasi, ko'z ifodasi, tana holati, harakat ifodasi va boshqalar. Odamlarning
harakati: masofa, uslub, xususiyatlar va boshqalar. Ya'ni, kuzatish ob'ekti vizual
tarzda o'rnatilishi mumkin bo'lgan narsadir. Tadqiqotchi bu holda aqliy
xususiyatlarni emas, balki ob'ektning aniq ko'rinishlarini qayd qiladi. Olingan
ma'lumotlar va ular qanday ruhiy xususiyatlarning namoyon bo'lishi haqidagi
taxminlarga asoslanib, olim shaxsning ruhiy xususiyatlari haqida ma'lum xulosalar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
132
chiqarishi mumkin.
Kuzatish usulining afzalliklari:
1.
O'rganilayotgan hodisaning tafsilotlarini, uning ko'p qirraliligini tasvirlash
imkonini beradi.
2.
Respondentlarning dastlabki yoki retrospektiv mulohazalari asosida
tuzilgan birlamchi sotsiologik ma’lumotlarni yig‘ishning boshqa usullaridan
farqli o‘laroq, hodisa va inson xatti-harakatlarining elementlarini ular sodir
bo‘lish vaqtida qayd etish imkonini beradi.
3.
Vositachi aloqalar mavjud emas, tadqiqotchi va o'rganilayotgan ob'ekt
o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri aloqa mavjud bo'lib, bu muayyan ijtimoiy vaziyatlarda
odamlarning harakatlari, ya'ni ijtimoiy faktlar haqida ishonchli, ob'ektiv va tezkor
ma'lumot olish imkonini beradi.
4.
Muayyan vaziyatlarda kuzatilgan xulq-atvor yoki har qanday harakatning
ma'nosini to'liqroq va to'g'ri tushunishga, ularning sodir bo'layotgan voqealarga
munosabati mohiyatini tushunishga yordam beradi.
5.
Tadqiqotchi ma'lum darajada tadqiqot ob'ektiga bog'liq emas, ya'ni u
kuzatilayotganning nafaqat qobiliyati, balki gapirish istagidan qat'iy nazar
faktlarni to'plashi mumkin. Kamchiliklar Kuzatish usullarini ikki guruhga bo'lish
mumkin: ob'ektiv (kuzatuvchidan mustaqil) va sub'ektiv (kuzatuvchining shaxsiy,
kasbiy xususiyatlari va kuzatuvchi va kuzatilganlarning munosabati bilan
bog'liq). Usulning ob'ektiv kamchiliklari:
1. Katta populyatsiyalarni kuzatishda kamdan-kam foydalanish mumkin.
2. Kuzatishning murakkabligi, ba'zan esa takrorlashning mumkin emasligi
. 3. Ko'pincha o'rganilayotgan hodisalarni aniqlash va tavsiflashda qiyinchiliklar,
kuzatishdan
keyin
bu
ishni
bajarish
zarurati
paydo
bo'ladi.
4. Xulq-atvorning maqsad va motivlari haqida ma'lumot olish imkoniyati
cheklangan.
5. Faqat tadbir vaqtida o'tkazish imkoniyati. O'tmishni o'rganish uchun, masalan,
20-yillardagi ijtimoiy ishtiyoqning mohiyatini aniqlash uchun boshqa usullardan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
133
foydalanish kerak bo'ladi: hujjatlarni tahlil qilish, guvohlarning hikoyalari,
kinoxronika, badiiy adabiyot. Shunday qilib, bu holda bilvosita kuzatish tahlil
qilinadi. O'tmishdagi kuzatish tajribasi boshqa sotsiologik usullar yordamida
tadqiqot ob'ektiga aylanadi.
6.
Kuzatuvchini qiziqtirgan voqea sodir bo'lgan vaqtga ko'ra kuzatishni
cheklash. 7. Yuqori mehnat intensivligi. Ko'pincha, birlamchi ma'lumotlarni
to'plashda etarlicha yuqori malakaga ega bo'lgan ko'plab odamlar jalb qilinadi.
8. Kino-fototexnika, ovoz va videoyozuv vositalaridan foydalangan holda
ommaviy kuzatish birlamchi sotsiologik ma’lumotlarni yig‘ishning eng qimmat
usullaridan biridir.
9. Barcha ijtimoiy faktlar bevosita kuzatishga to‘g‘ri kelavermaydi, bir qator
sohalar kuzatish yordamida o‘rganish uchun deyarli yoki to‘liq imkonsiz bo‘lib
chiqadi (masalan, oilaviy va jinsiy munosabatlar, tanqidiy vaziyatlarda
odamlarning xatti-harakati va boshqalar). Usulning sub'ektiv kamchiliklari:
1. Voqealarning tabiiy rivojiga tadqiqotchining beixtiyor aralashuvi mumkin.
2. Hodisalarni talqin qilishda "sub'ektivlik to'sig'i" paydo bo'lishi sababli
xatolarning sezilarli ehtimoli. Kuzatish natijasi shunchaki faktning, o'z-o'zidan
faktning bayoni emas, balki tadqiqotchi tomonidan kuzatilgan faktning u yoki bu
talqinining bayoni hamdir. Va talqin noto'g'ri bo'lishi mumkinligi sababli, kuzatish
natijalari va haqiqat o'rtasida nomuvofiqlik ehtimoli mavjud. Zero, tadqiqotchi
shunchaki kuzatmaydi, mushohada qilib, o‘ziga xos tarzda tushunadi va shuning
uchun ham, odatda, o‘ziga sezilmas tarzda, ko‘rganini o‘zining nazariy g‘oyalari,
oldingi tajribasi, emotsional holati asosida o‘ziga xos tarzda izohlaydi. Shunday
qilib, u kuzatilayotgan narsaning ob'ektiv rasmiga ma'lum bir sub'ektiv elementni
kiritadi va u bilan sub'ektiv buzilishlar ehtimoli.
3.
Qabul
qilingan
ma'lumotlarning
sifatiga
kuzatuvchi
va
, qiymat yo'nalishlarining o'xshashligi,
xatti-harakatlarning stereotiplari, qiziqishlar va boshqalar sezilarli darajada ta'sir
qilishi mumkin.Masalan, ko'pincha ishchilar jamoasida. bir-biriga "siz" bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
134
murojaat qilish uning barcha a'zolari uchun norma hisoblanadi. O‘z muhitida
bunday muomala shakliga o‘rganmagan tadqiqotchi esa buni yosh ishchilarning
yoshi kattalarga nisbatan hurmatsiz, tanish munosabati sifatida baholashi mumkin.
Vaziyatni to'liq va tezkor yoritish, uni to'g'ri baholash, qayd etilgan va boshqa
xatolarga yo'l qo'ymaslik, kuzatuvchi va kuzatilganlarning ijtimoiy pozitsiyasini
yaqinlashtirishga imkon beradi.
4. Kuzatuvchining shaxsiy xususiyatlari uning taassurotlariga, demak, qayd
etilgan ko'rsatkichlarning sifatiga ma'lum darajada ta'sir qiladi. Kuzatuvchining
kuzatilganga nisbatan "indulgentsiya" ta'siri mumkin bo'lib, bu o'z ifodasini
vaziyatni bo'rttirib ijobiy baholash tendentsiyasida topadi. Agar kuzatuvchi
kuzatuvning salbiy natijasi unga muammo keltirishi mumkinligiga ishonsa, bu
sodir bo'ladi. Ba'zi hollarda "indulgentsiya" ta'sirining sababi bo'lishi mumkin:
tadqiqotchining o'z obro'si haqida qayg'urishi, u bilan kuzatilgan yoki shaxsiy
aloqalarga hamdardlik namoyon bo'lishi, tadqiqotning yuzaki bajarilishi. Ba'zida
"kontrast" xatosi mumkin. Bu kuzatuvchilarning, ko'pincha ongsiz ravishda,
boshqa odamlarga baho berishda, ularda o'ziga xos bo'lgan xarakter xususiyatlarini
e'tiborsiz qoldirish yoki inkor etishga moyilligiga asoslanadi, bu esa faqat o'zlariga
qarama-qarshi bo'lgan xususiyatlarni ta'kidlashga olib keladi. Masalan,
temperamentli odam, boshqa odamlar, aksincha, juda letargik, oqilona va juda
ifodali emas deb hisoblaydi.
5. Qo'shilgan kuzatuvchi ob'ektivlikni yo'qotishi, u muhitda harakat
qiladiganlarning pozitsiyasini egallashi mumkin. Kuzatuvchi va kuzatish ob'ekti
o'rtasidagi uzviy bog'liqlik kuzatuvchining ijtimoiy voqelikni idrok etishida va
kuzatilayotgan hodisalarning mohiyatini tushunishda, ularni izohlashda ma'lum iz
qoldiradi.
6. Kuzatilgan tomondan sodir bo'layotgan voqeani baholash xarakterini
o'zgartirish. Demak, masalan, ba'zida kuzatilganlar o'zlarining o'rganish ob'ekti
ekanligini bilib, ularning fikricha, kuzatuvchi nimani ko'rishni xohlashini
moslashtirish uchun o'z harakatlarining xarakterini sun'iy ravishda o'zgartiradilar.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
135
7. Ijtimoiy hodisalarning tadqiqotchi tomonidan idrok etilishi va ularning talqini
doimo emotsional bo‘lib, tadqiqotchi bilan kuzatilayotgan (kuzatilgan) o‘rtasidagi
bog‘liqlik qanchalik mustahkam bo‘ladi. Kuzatuvchida kuzatilayotgan shaxsning
xatti-harakati bo'yicha ma'lum bir kutishning mavjudligi ko'pincha sodir
bo'layotgan narsaga o'ziga xos nuqtai nazarni shakllantirishga olib keladi. Agar
kuzatuvchi va kuzatuvchi kuzatishdan oldin aloqada bo'lgan bo'lsa, bunday kutish
paydo bo'lishi mumkin. Masalan, "birinchi taassurot" yoki bir qator uchrashuvlar
kuzatuv rasmidagi urg'uning ma'lum bir o'zgarishiga olib kelishi mumkin. Agar
kuzatilayotgan narsa haqida ijobiy taassurotlar paydo bo'lsa, kuzatuvchi ularni o'zi
kuzatayotgan vaziyatga o'tkazadi va sodir bo'lgan hodisalarni tahlil qilganda ularni
asossiz ravishda ijobiy baholaydi. Va agar, aksincha, dastlabki aloqalardan so'ng,
salbiy kutish (skeptitsizm, ishonchsizlik, noto'g'ri qarash) paydo bo'lgan bo'lsa, bu
kuzatilganlarning faoliyatiga haddan
, sodir
bo'layotgan narsalarni baholashda qat'iylikning kuchayishiga olib kelishi mumkin.
"Halo effekti" (prestij halo) deb ataladigan narsa mavjud. U kuzatuvchining
kuzatuvchida qoldiradigan umumiy taassurotiga asoslanadi va idrok etish va
tasniflashda yuzaki umumlashmalarga olib keladi. Masalan: kuzatuvchi kuzatilgan
bir qator ijobiy xulq-atvor harakatlarini qayd etadi, uning fikricha, ular ayniqsa
ahamiyatlidir. Va bu unga boshqa yaxshi xususiyatlarni kiritish uchun asos bo'lib,
aslida ularga rioya qilmaslikdir. Ko'pincha kuzatuvchi, turli sabablarga ko'ra,
kuzatilayotgan shaxsning bir xil shaxsiy atributiga qayta-qayta ta'sir qilishi
mumkin va bu ko'pincha uning mulohazalari ob'ektivligining yanada pasayishiga
yordam beradi. Qoidaga ko'ra, uzoq vaqt tanishish bilan halo effekti yanada
kuchliroq bo'ladi.
8. "Modellash xatosi" (yoki boshqa mantiqiy, nazariy xatolik) mumkin. Bu
tadqiqotchi kuzatish o'rniga, shaxsiy xususiyatlarning o'xshashligi yoki o'zaro
bog'liqligi (yoki bir-biriga zid) bo'lishi kerak degan deduktiv xulosadan
foydalanganda sodir bo'ladi. Masalan, xushomadgo‘y kishilar xushmuomala va
xushmuomala odamlarga ishonadi, yoki so‘zgo‘ylar madaniyatli, madaniyatli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
136
kishilar so‘zli bo‘ladi, degan “mantiqiy” xulosa chiqarish mumkin. Shlyapa
kiyganlarni aql-zakovatga, to'la-to'kislarni esa yaxshi tabiatga bog'lash mumkin.
10. Kuzatuvchining kuzatish vaqtidagi kayfiyatining ta’siri. Kayfiyat hodisalarni
idrok etish tabiatiga ham, kuzatish natijalarini baholashga ham salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin, ayniqsa tadqiqotchining o'rganish ob'ektini kuzatish istagi
bo'lmasa. Kuzatish natijalariga salbiy omillarning ta'sirini bartaraf etishning asosiy
usuli - kuzatuvchini puxta tayyorlash, o'rganilayotgan ijtimoiy ob'ektni takroriy
kuzatish (ham bir kuzatuvchi, ham turli tadqiqotchilar tomonidan) va uni ma'lumot
to'plashning boshqa usullari bilan uyg'unlashtirish. (masalan, , so'rov, hujjatlar
tahlili, eksperiment).
Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy o‘zbek tilidagi adabiyotlar:
1. Toir Sodiqov – Sotsiologiya: Nazariya va amaliyot – Toshkent, 2015.
Unda sotsiologik tadqiqotlarda kuzatish metodining turlari, afzalliklari va
cheklovlari haqida batafsil yoritilgan.
2. J. To‘laganova, N. Norqulova – Ijtimoiy ishda tadqiqot metodlari,
Toshkent: Ijtimoiy fikr, 2020.
Ushbu kitob ijtimoiy ish kontekstida kuzatish metodining qo‘llanish usullari
va real misollar bilan boyitilgan.
3. X. Xudoyqulov – Pedagogik tadqiqot metodlari, Toshkent, 2018.
Pedagogik jarayonlarda kuzatishdan foydalanish tartibi va ilmiy izlanishdagi
o‘rni ko‘rsatilgan.
4. S. Isroilov – Psixologik tadqiqot metodlari, Toshkent, 2017.
Psixologik kuzatuv turlari (natural va laboratoriya kuzatuvi) haqida
tushunchalar berilgan.
(Rus tilidagi)
1. Ю. А. Левада – Методология социологических исследований,
Москва, 2001.
Sotsiologik kuzatuvning ilmiy asoslari va metodologik yondashuvlari bayon
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
137
qilingan.
2. Бабосов Е.М. – Методы социологических исследований, Минск, 2004.
Kuzatishning strukturaviy va strukturaviy bo‘lmagan shakllari tafsilot bilan
yoritilgan.
3. Андреева Г.М. – Социальная психология, Москва, 2001.
Ijtimoiy psixologiyada kuzatishning interaktiv tahliliga urg‘u berilgan.
Ingliz tilidagi zamonaviy
1. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. – Research Methods in Education
(8th ed.), Routledge, 2018.
Ta’lim sohasida kuzatish metodidan foydalanish bo‘yicha boy tajriba va
takliflar.
2. Robert K. Yin – Case Study Research and Applications: Design and
Methods, SAGE Publications, 2018.
Tadqiqot metodikasida kuzatuv vositalarini case study orqali qanday qo‘llash
tushuntiril
adi.
