Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
80
O‘ZBEKISTONDA OQOVA SUVLARNI TOZALASHNING HOZIRGI
HOLATI VA YECHIMLAR
Shonazarov Z
O‘zbekistonda markazlashtirilgan va markazlashmagan bir nechta oqova suv
tozalash inshootlari (OSTI) mavjud bo‘lib, ularning ayrimlari Sovet davrida
qurilgan. Bu inshootlar texnologiyasi, quvvati va samaradorligi jihatidan farq
qiladi. Yirik OSTIlar Toshkent, Buxoro va Farg‘onada joylashgan bo‘lib, ular
maishiy va sanoat oqova suvlarini qayta ishlaydi.
Asosiy tozalash bosqichlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1.
Dastlabki tozalash
– yirik chiqindilarni va qumni mexanik yo‘l bilan
ajratish.
2.
Birlamchi tozalash
– cho‘kindi moddalarni cho‘ktirib, organik yuklamani
kamaytirish.
3.
Ikkinchi (biologik) tozalash
– mikroorganizmlar yordamida organik
moddalarning parchalanishi (aktiv loy jarayoni).
4.
Uchinchi bosqich (cheklangan qo‘llaniladi)
– qo‘shimcha filtrlash va
dezinfeksiya, asosan yangi yoki yangilangan inshootlarda.
Shunga qaramay, ko‘plab eskirgan tozalash inshootlari hali ham ilg‘or
texnologiyalardan mahrum bo‘lib, oqova suvlar to‘liq tozalanmasdan Amudaryo
yoki Sirdaryo kabi tabiiy suv havzalariga chiqarilmoqda.
Loy hosil bo‘lishi va boshqaruvi
Oqova suvlarni tozalash jarayonida quyidagi turdagi loylar hosil bo‘ladi:
•
Birlamchi loy
– birlamchi cho‘kindi bosqichida cho‘kkan moddalardan
iborat.
•
Ikkinchi darajali loy
– biologik tozalashdan ortiqcha mikroorganizmlar.
•
Aralash loy
– yuqoridagi ikkala turdagi loyning kombinatsiyasi.
O‘zbekistonda hosil bo‘ladigan loy tarkibida organik moddalar, og‘ir metallar,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
81
patogenlar va oziq moddalari (azot, fosfor) mavjud. Agar u to‘g‘ri boshqarilmasa,
bu moddalar inson salomatligi va atrof-muhit uchun xavf tug‘diradi.
Hozirgi paytda O‘zbekistonda loyni boshqarish bo‘yicha eng ko‘p qo‘llaniladigan
usullar quyidagilar:
•
Qalinlashtirish va suvsizlantirish
– markazdan qochma qurilmalar va
quritish maydonlari yordamida namlikni kamaytirish.
•
Anaerob parchalanish
– ayrim inshootlarda biogaz olish maqsadida
qo‘llaniladi.
•
Kompostlash
– organik loyni qishloq xo‘jaligida ishlatish uchun
kompostlash; bu usul hali keng tarqalmagan.
•
Poligonga tashlash
– hozircha eng keng tarqalgan usul bo‘lib,
tozalanmagan yoki yarim tozalangan loyni chiqindixonaga yuborishdir.
Atrof-muhitga zarar yetkazmaslik va iqtisodiy jihatdan maqbul bo‘lgan alternativ
usullar – masalan, issiqlik bilan qayta ishlash, qishloq xo‘jaligida qayta foydalanish
yoki energiya olish – tobora dolzarb bo‘lib bormoqda.
Hukumat siyosati va strategik islohotlar
O‘zbekiston hukumati Jahon banki, Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi (JICA)
va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD) kabi xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda suv ta’minoti va oqova suv infratuzilmasini modernizatsiya qilish
bo‘yicha bir qator loyihalarni boshlagan.
Asosiy siyosatlar va islohotlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
2021–2030 yillarga mo‘ljallangan Suv sektorini rivojlantirish
strategiyasi
ni qabul qilish.
•
OSTIlarni zamonaviy texnologiyalar bilan yangilashga sarmoya
kiritish
.
•
Loyni barqaror tarzda qayta ishlash uchun “chiqindidan energiya”
(waste-to-energy) tashabbuslarini ilgari surish
.
•
Suv sifati va chiqindilarni tartibga soluvchi qonuniy bazani
takomillashtirish
.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
82
Shuningdek, suv xo‘jaligi tashkilotlari xodimlari uchun malaka oshirish dasturlari
va aholining xabardorligini oshirish bo‘yicha kampaniyalar ham olib borilmoqda.
Ekologik va iqtisodiy ahamiyati
Oqova suv va loyni samarali boshqarish quyidagi foydalarni beradi:
•
Yuzaki va yer osti suvlari ifloslanishdan himoyalanadi
.
•
Aholi salomatligi va sanitariya sharoitlari yaxshilanadi
.
•
Energiya va o‘g‘it kabi resurslarni qayta tiklash imkoniyati paydo
bo‘ladi
.
•
Barqaror rivojlanish maqsadlari (xususan, SDG 6 – toza suv va
sanitariya)ga erishishga ko‘maklashadi
.
Iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sharoitida O‘zbekiston suv infratuzilmasi va
loyni qayta ishlash tizimlarining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashi
muhimdir.
Xulosa
O‘zbekiston oqova suvlarni tozalash va loyni boshqarish tizimlarini
modernizatsiya qilish yo‘lida muhim bosqichda turibdi. Har qanday taraqqiyotga
qaramay, eskirgan inshootlar, moliyaviy cheklovlar va texnologik muammolar hali
ham mavjud. Biroq hukumatning islohotlarga sodiqligi va xalqaro hamkorlik bilan
olib borilayotgan tashabbuslar bu sohada ijobiy o‘zgarishlarga zamin yaratmoqda.
Barqaror va integratsiyalashgan yondashuvlarni kuchaytirish nafaqat atrof-muhitni
himoya qiladi, balki mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va aholining
salomatligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
