Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
74
ONA TILI DARSLARIDA UNLI VA UNDOSH TOVUSHLARNI
O‘QITISHDA SAMARALI USULLARDAN FOYDALANISH
Dilshoda Olimjon qizi Homidova
TOSHDO‘TAU 3-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi unlilar tizimi, unli
tovushlarning to‘g‘ri talaffuz me’yorlari, mashq turlari, talaffuzdagi fonetik
mashqlarning ahamiyati ochib berilgan. O‘quvchilarda unli va undosh
tovushlarning talaffuzi va imlosini farqlolmaslik yoki chalkashtirish kabi
muammolar va ularni o‘qitishdagi samarali usullar berib o‘tilgan. O‘quvchilarda
ba’zi unli va undosh tovushlarning talaffuzidagi tafovutlarni farqlash va ularni
turli xildagi topshiriqlar orqali yechish yo‘llari ko‘rsatilgan.
KALIT SO‘ZLAR fonetika, unlilar, undoshlar, talaffuz, me’yor, usullar,
mashq, topshiriq.
Abstract : This article reveals the Uzbek vowel system, the correct
pronunciation of vowels, types of exercises, and the importance of phonetic
exercises in pronunciation. Problems such as not distinguishing or confusing the
pronunciation and spelling of vowels and consonants in students and effective
methods of teaching them are given. Students are shown the ability to distinguish
the differences in the pronunciation of some vowels and consonants and solve them
through various tasks.
Keywords: phonetics, vowels, consonants, pronunciation, standard, methods,
exercise, task.
АННОТАЦИЯ: В данной статье раскрывается система узбекских
гласных, правильное произношение гласных, виды упражнений, а также
значение фонетических упражнений в произношении. Студентам были
поставлены такие проблемы, как неразличение или путаница в
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
75
произношении и написании гласных и согласных, а также эффективные
методы их обучения. Учащимся демонстрируется умение различать
различия в произношении некоторых гласных и согласных и решать их
посредством различных заданий.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА фонетика, гласные, согласные, произношение,
норма, приемы, упражнения, задание.
Til o‘rganish jarayonida fonetika — ya’ni tovushlar tizimi va ularning
talaffuzi — asosiy va muhim tarkibiy qismlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
og‘zaki nutqni to‘g‘ri shakllantirishda unli va undosh tovushlarning aniq, tabiiy va
adabiy talaffuz qilinishi o‘quvchining fonetik kompetensiyasini rivojlantirishda
beqiyos ahamiyatga ega. Unli va undosh tovushlar, til tizimida eng muhim fonetik
birliklar bo‘lib, ular nutqning melodikasi, ohangdorligi va tushunarli bo‘lishiga
xizmat qiladi. Shuning uchun ularning to‘g‘ri talaffuzi til o‘rganuvchining nutq
madaniyatini shakllantiradi, so‘zlarni to‘g‘ri o‘qib eshitishda va aytishda asosiy rol
o‘ynaydi.Unli va undosh tovushlar talaffuzini o‘rganishda mashqlarning o‘rni
muhimdir. Bu mashqlar nafaqat talaffuzni yaxshilaydi, balki nutq a’zolari
faoliyatini muvofiqlashtirish, eshitish differensiasiyasini rivojlantirish va
artikulyatsiyani mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Mashqlar yordamida
o‘quvchilar tovushlarning joylashuvi, cho‘zilishi, og‘iz ochilishi darajasi, lablar
ishtiroki kabi xususiyatlarni ongli ravishda anglaydilar hamda ularni to‘g‘ri
ifodalashga o‘rganadilar. Bu, o‘z navbatida, noto‘g‘ri talaffuzning kamayishiga,
aniq talaffuz va nutq ohangining rivojlanishiga olib keladi. Fonetikani metodik
jihatdan o‘rgangan olimlar A.G‘ulomov, B.To‘xliyev, Yuldosheva Dilorom va
boshqalar.
Har bir unli va undosh tovushning talaffuzi va xususiyatlari o‘rganilgach,
talaffuzdosh ( bir-biridan bir tovush bilan farqlanuvchi, turli xil ma’nolarga ega
bo‘lgan so‘zlar tushuniladi) so‘zlar hosil qilishga oid o‘quv topshiriqlaridan
unumli foydalansa bo‘ladi. Chunonchi, 5-sinfda unli tovushlarning talaffuzi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
76
o‘rganilgach, o‘quvchilardan faqat bir unli bilan farqlanuvchi (masalan, ber-bor,
bur, bo‘r, bir) so‘zlar hosil qilish, undosh tovushlar talaffuzi o‘rganilgandan keyin
bir undosh tovush bilan farqlanuvchi so‘zlar qatorini hosil qilish, ularning
ma’nosini izohlashni talab etadigan topshiriqlardan samarali foydalanish
mumkin.[6]
Fonetika bo‘limini o‘rganishda topshiriqlarning katta qismi adabiy talaffuz
me’yorini shakllantirish va imlo savodxonligini oshirishga qaratiladi. Og‘zaki nutq
ham, yozma nutq ham o‘z me’yorlariga ega. Og‘zaki nutqning me’yorlari
(orfoepiya) bilan belgilansa, yozma nutq me’yori imlo (orfografiya) bilan
belgilanadi. Adabiy talaffuz kishi madaniyatining birinchi belgisidir.
Talaffuz me’yorlarida bosh asos talaffuzning belgiga mumkin qadar
yaqinligidir. Masalan: biz boryapmiz deb yozsak, bu so‘zni shunga yaqin talaffuz
etishimiz ham kerak. Bu so‘zni
boropti, borotti, borvotti, borutti
deb aytish
noto‘g‘ri talaffuz sanaladi. Ona tili darslarida adabiy talaffuz, imlo, unli va undosh
tovushlarni o‘qitishga oid ko‘plab mashqlarni qo‘llash foydalidir. Quyidagi
topshiriq va usullar
Topshiriq.
Berilgan so‘zlar tarkibidagi qaysi tovushlar talaffuz va imloda moslashmasligini
aniqlang.
1.
Do‘s
5. Go‘sh
9. Urushmoq
13. Yomma- yon
2.
Istambul
6. Milyon
10. Tovlamoq
14. Reyting
3.
Boqqa
7. Gram
11. Istirob
15. Masxaraboz
4.
Maktap
8. Burin
12. Yombosh
16. Darvozavon
Bu metod orqali o‘quvchi talaffuzdagi va yozuvdagi tovushlar o‘rtasida
tafovutlarni aniqlay oladi. Har bir so‘zning og‘zaki va yozma shaklini fonetik
jihatdan taqqoslashni o‘rganadi. Berilgan topshiriq orqali o‘quvchilar og‘zaki va
yozma nutq orasidagi fonetik-grafik tafovutni tahlil qilish, talaffuz va imlo
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
77
o‘rtasidagi nomuvofiqlikni ilmiy asosda izohlash ko‘nikmalarini egallaydi. Shu
orqali o‘quvchilarda fonetik tahlil madaniyati, imlo va talaffuzni farqlash malakasi
shakllanadi.[3]
Topshiriq.
Quyidagi so‘zlarni jadvalga imlosi va talaffuziga ko‘ra joylashtiring.[2]
Oila, traktor, direktor, noyabr, muomala, okean, daraxt, ketyapti, o‘sdi, urush,
avtomat, amir, harf, ufq, ilm.
Imloda
Talaffuzda
Oila, …
Oyila, …
Ona tili darsliklaridagi orfoepiyaga doir o‘quv materiallarini berishda muallif
aholi hududiy talaffuzining (sheva) tilga ta’sirini inobatga olishlari kerak.
Talaffuzning imloga va aksincha yozuvning og‘zaki nutqqa ta’siri bo‘lishi
tabiiy. Talaffuzdagi har xillikka sabab sheva bo‘lsa, adabiy talaffuzni
shakllantirishning samarali usuli – fonetik mashqlar ustida ishlash. Talaffuz va
imloda ko‘pchilik o‘quvchilar bo‘g‘iz undoshi ‘‘h’’ tovushini chalkashtiradilar.
Bu uchun ko‘pgina fonetik mashqlar ustida ishlash kerak.
Topshiriq.
‘‘X mi yoki H’’
1.
…ammom 5. …isob 9. …arakat
2.
…alol 6. …ayol 10. …iyla
3.
…onadon 7. …izmat 11. …avotir
4.
…avf 8. …omashyo 12. …atti-
…arakat
13. …aspo‘sh 15. …ilvat 17. …irmon
14. …asharot 16. …arsang 18. …ususiyat
‘‘Xatoni top’’ metodi
. Bu metodda o‘quvchilar so‘zlar juftligida to‘g‘ri
yozilgan so‘zni belgilaydilar [1]va uning imlosiga diqqat qiladilar. "Xatoni top"
metodi – bu didaktik o‘yin asosida shakllangan ta’limiy texnologiyalardan biri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
78
bo‘lib, u o‘quvchilarning yozma nutq madaniyatini rivojlantirishda, xususan,
orfografik ko‘nikmalarni mustahkamlashda samarali vositadir. Bu metod kognitiv
yondashuvga asoslanadi. Kognitiv yondashuvga ko‘ra, o‘quvchilar bilimni faollik
orqali o‘zlashtiradi. Xatoni topish, taqqoslash, tahlil qilish, aniqlash kabi aqliy
faoliyatlar o‘quvchilarning e’tibor, xotira va analitik fikrlash qobiliyatlarini
faollashtiradi.
Mikrob - mikro‘b Me’zon – mezon
Mikrasko‘p – mikroskop Kerotin - keratin
Million – milyon Morfalogiya - morfologiya
Biotin – biyotin Tonna – to‘nna
Diolog – dialog Qand - qant
Sabzavod – sabzavot Muallim - malim
Daromad – daromat Bahor – bohor
Bundan tashqari unli va undosh tovushlarni o‘qitishda quyidagi didaktik o‘yinlar
va metodlar foydalidir. O‘yinli metodlar (kartochkalar, rolli o‘yinlar, tovushli
jumboqlar ) multimedia vositalari( audiomatnlar, interaktiv doska, videodarslar)
orqali ham unli va undosh tovushlarni o‘qitish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, Unli va undosh tovushlarni o‘qitishda samarali usullarni
qo‘llash til o‘rganish jarayonining muvaffaqiyat kalitidir. Talaffuzning to‘g‘ri
shakllanishi nafaqat tovushlarning aniq artikulyatsiyasiga, balki ularni tinglash va
farqlash qobiliyatiga ham bog‘liq. Shu bois, fonetik mashqlarni audio vositalar
bilan uyg‘unlashtirish o‘quvchining tovushlarga bo‘lgan sezgirligini oshiradi va
nutqini yanada tabiiy qiladi. Minimal juftliklar va interaktiv o‘yinlar orqali olingan
tajriba talaffuzdagi xatolarni kamaytirib, o‘rganilayotgan tilga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlaydi. Shuningdek, har bir o‘quvchining ona tilidan kelib chiqadigan
fonetik qiyinchiliklarni inobatga olgan holda individual yondashuv qo‘llash
natijani sezilarli darajada yaxshilaydi. Eng muhimi, muntazamlik va sabr-toqat
fonetikani mukammal o‘zlashtirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
79
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A. G‘ulomov va boshqalar. Ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent –
‘‘Fan va texnologiya’’-2012.
2.
B. To‘xliyev, M. Shamsiyeva, T. Ziyodova. O‘zbek tili o‘qitish
metodikasi. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi
nashriyoti. Toshkent-2006
3.
D.
Yuldasheva.
O‘zbek
tilini
o‘qitish
metodikasi.
‘‘Durdona’’nashriyoti. Buxoro-2021.
4.
5-sinf uchun darslik. I qism. Ona tili. Toshkent -2024.
5.
11-sinf uchun darslik. ‘‘O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi’’. Davlat
ilmiy nashriyoti. Toshkent-2018.
6.
K. Qosimova, S. Matchonov, X. G‘ulomova, Sh. Yuldosheva, Sh
.Sariyev. Ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent- ‘‘Nosir’’nashriyoti. 2009.
