Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
364
QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI SHORAITIDA
OLMANING KECHPISHAR NAVLARINI SAQLASH USULLARINI
TADQIQ QILISH.
Ismetova Gulnora Sirg'abaevna
Qoraqalpog'iston qishloq xo'jaligi va agrotexnologiyalar instituti:
Qishloq xo'jaligi mahsuotini saqlash va qayta
ishlash ixtisosligi bo'yicha tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining
agroiqlimiy sharoitida olmaning kechpishar navlarini saqlash usullari ilmiy asosda
tahlil qilinadi. Mevalarning sifatini yoʻqotmasdan uzoq muddat saqlash, ularning
isteʼmol va eksport salohiyatini oshirishda
muhim omil hisoblanadi. Tadqiqot
davomida sovitkichli omborlarda, modifikatsiyalangan atmosfera sharoitida va
biologik faol moddalar bilan ishlov berilgan holatda saqlash usullari taqqoslab
oʻrganildi. Maqolada saqlash samaradorligini oshirishga qaratilga
n tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar
:
Olma, kechpishar navlar, saqlash usullari, Qoraqalpogʻiston,
modifikatsiyalangan atmosfera, biologik ishlov, sifat tahlili.
Olma oʻzining oziqaviy qiymati, shirin taʼmi va foydali xususiyatlari bilan
dunyo boʻylab keng isteʼmol qilinadigan mevalardan biridir. Ayniqsa, kechpishar
navlarining saqlashga chidamliligi ularni qish mavsumida isteʼmol qilish imkonini
beradi. Qoraqalpog
ʻiston Respublikasi hududining iqlimiy va tuproq sharoitlari
kechpishar navlarni yetishtirish uchun maʼlum darajada qulay boʻlsa
-da, ularni
saqlashdagi muammolar hal etilmagan. Shuning uchun hudud sharoitida optimal
saqlash usullarini aniqlash dolzarb hisoblanadi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida olmaning kechpishar navlarini
saqlash usullarini tadqiq qilish uchun mintaqaning iqlimiy va iqtisodiy
xususiyatlari, shuningdek, olmaning biologik xususiyatlarini hisobga olish zarur.
Quyida ushbu masalaga oid umumiy ma’lumot va tavsiyalar keltiriladi:
Qoraqalpog‘iston sharoitining xususiyatlari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
365
-
Iqlim: Qoraqalpog‘istonning iqlimi keskin kontinental bo‘lib, yozda issiq va
quruq, qishda esa sovuq bo‘ladi. Havo namligi past, bu meva saqlashda qo‘shimcha
muammolar keltirib chiqarishi mumkin.
- Ekologik omillar: Orol dengizi inqirozi tufayli tuproq va suv sifati pasaygan,
bu mevalarning sifatiga ta’sir qilishi mumkin.
- Infrastruktura: Mintaqada zamonaviy sovuq omborlar va saqlash
texnologiyalari cheklangan bo‘lishi mumkin, bu esa saqlash usullarini
optimallashtirishni talab qiladi.
Kechpishar olma navlari
Kechpishar olma navlari (masalan, Granny Smith, Fuji, Golden Delicious)
uzoq muddat saqlashga mos keladi. Qoraqalpog‘istonda yetishtiriladigan navlar
orasida “Renet Simirenko”, “Antonovka” yoki mahalliy navlar ham uzoq saqlash
uchun mos bo‘lishi mumkin. Bu
navlar qattiq tuzilishi va kislotalilik darajasining
yuqoriligi tufayli saqlashda bardoshli.
Saqlash usullari
Olmani uzoq muddat saqlash uchun quyidagi usullar tavsiya etiladi:
Sovuq saqlash (Cold Storage)
-
Harorat: 0°C dan +2°C gacha bo‘lgan harorat olmaning nafas olish
jarayonini sekinlashtiradi va chirishni oldini oladi.
-
Nisbiy
namlik:
90-95%
namlik
saqlanishi
kerak,
chunki
Qoraqalpog‘istonning quruq iqlimi tufayli olma suvsizlanishi mumkin.
-
Ventilyatsiya: Omborlarda doimiy havo aylanishi bo‘lishi kerak, bu etilen
gazi to‘planishini oldini oladi.
-
Infrastruktura masalasi: Agar zamonaviy sovuq omborlar mavjud bo‘lmasa,
mahalliy sharoitda yer osti omborlari yoki ventilyatsiyasi yaxshi tashkil etilgan
omborlardan foydalanish mumkin.
Boshqariladigan atmosfera (Controlled Atmosphere Storage)
- Ushbu usulda omborda kislorod darajasi pasaytiriladi (2-3%) va karbonat
angidrid darajasi oshiriladi (3-5%). Bu olma nafas olishini yanada sekinlashtiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
366
-
Qoraqalpog‘istonda bu texnologiya qimmat bo‘lishi mumkin, ammo katta
hajmdagi eksport uchun foydali.
Tabiiy saqlash usullari
- Yer omborlari: Qishda sovuq saqlash uchun yer osti omborlari ishlatilishi
mumkin. Ombor devorlari namlikni saqlash uchun loy yoki somon bilan qoplanadi.
-
Qadoqlash: Olmalar yog‘och yoki plastik qutilarga joylashtiriladi, har bir
qatlam orasiga quruq somon yoki qog‘oz qo‘yiladi. Bu namlikni tartibga soladi va
mevalarni bir-biriga ishqalanishdan himoya qiladi.
- Etilen nazorati: Olmalar etilen gazi chiqaradi, bu boshqa mevalarni tez
pishishiga olib keladi. Shu sababli, olmalarni boshqa mevalardan alohida saqlash
kerak.
Kimyoviy ishlov berish
- Saqlashdan oldin olmalarni chirishdan himoya qilish uchun fungitsidlar
(masalan, tiabendazol) bilan ishlov berish mumkin. Ammo bu usul
Qoraqalpog‘istonda ekologik va iqtisodiy jihatdan sinchkovlik bilan ko‘rib
chiqilishi kerak.
- 1-MCP (1-metilsiklopropen) kabi moddalar etilen ishlab chiqarishni
bloklaydi va saqlash muddatini uzaytiradi.
Tadqiqot yo‘nalishlari
Qoraqalpog‘iston sharoitida olmani saqlash bo‘yicha tadqiqot o‘tkazish
uchun quyidagi masalalarga e’tibor qaratish lozim:
-
Mahalliy navlarning saqlashga chidamliligi: Qoraqalpog‘istonda
yetishtiriladigan olma navlarining biologik xususiyatlarini o‘rganish.
-
Iqlimiy omillarning ta’siri: Past namlik va keskin harorat o‘zgarishi
saqlashga qanday ta’sir qilishini aniqlash.
-
Tejamkor texnologiyalar: Zamonaviy sovuq omborlar o‘rniga mahalliy
materiallardan foydalangan holda arzon saqlash usullarini ishlab chiqish.
- Ekologik jihatlar: Kimyoviy ishlov berishning atrof-
muhitga ta’sirini
baholash va organik saqlash usullarini rivojlantirish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
367
-
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi: Ushbu
muassasa bilan hamkorlikda tajriba o‘tkazish mumkin, chunki u yerda
bioekologiya va tabiiy fanlar bo‘yicha institutlar mavjud
.
Amaliy tavsiyalar
- Ombor sharoitini optimallashtirish: Mavjud omborlarda namlikni saqlash
uchun suv idishlari qo‘yish yoki devorlarni nam materiallar bilan qoplash.
-
Mahalliy tajriba: Qoraqalpog‘iston fermerlari bilan hamkorlikda an’anaviy
saqlash usullarini o‘rganish va ularni zamonaviy usullar bilan birlashtirish.
- Sifat nazorati: Saqlashdan oldin olmalarni sinchkovlik bilan saralash,
shikastlangan mevalarni olib tashlash.
Qoraqalpog‘iston sharoitida olmaning kechpishar navlarini saqlashda sovuq
saqlash va tabiiy usullar kombinatsiyasi eng maqbuldir. Mahalliy iqlim va
infratuzilma cheklovlarini hisobga olgan holda, arzon va ekologik jihatdan xavfsiz
usullarni ishlab chiqish muhimdir. Tadqiqotlar mahalliy navlarning xususiyatlari
va tejamkor texnologiyalarga qaratilishi kerak.
Natijalar shuni koʻrsatdiki, Qoraqalpogʻistonning quruq va issiq iqlim
sharoitida olma mevasining sifatli saqlanishi faqatgina anʼanaviy usullar bilan
taʼminlanmaydi. Ayniqsa, modifikatsiyalangan atmosfera va b
iologik ishlov
usullari orqali meva sifati va miqdorini saqlab qolish imkoniyati ortadi. 1-MCP
moddasi bilan ishlov berish pishish jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi, bu
esa transportirovka va savdo muddatini uzaytiradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsa
tadiki,
mahalliy agroiqlimga moslashtirilgan texnologiyalar nafaqat saqlash muddatini
uzaytiradi, balki iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi.
Xulosa
Qoraqalpogʻiston Respublikasi sharoitida olmaning kechpishar navlarini
sifatli saqlash uchun anʼanaviy usullarga qoʻshimcha ravishda modifikatsiyalangan
atmosfera va biologik ishlov texnologiyalarini qoʻllash maqsadga muvofiqdir.
Ayniqsa, 1-MCP bilan ishlo
v berish samaradorligi yuqori boʻlib, mahsulotni 5–
6
oy saqlashga imkon beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
368
Taqdim etilayotgan takliflar:
Qoraqalpogʻiston hududida meva saqlash omborlarini modifikatsiyalangan
atmosfera texnologiyasi bilan jihozlash.
Bog‘bonlar va fermer xo‘jaliklariga 1
-MCP moddasi bilan ishlov berish
bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar ishlab chiqish.
Saqlash texnologiyalarini mahalliy sharoitga moslashtirishga qaratilgan ilmiy
tadqiqotlarni kengaytirish.
Eksport salohiyatini oshirish uchun sertifikatlangan saqlash tizimlarini joriy
etish.
Adabiyotlar.
1.
Shaumarov X.B. Islamov S.Ya. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini
saqlash va birlamchi qayta ishlash texnologiyasi. Toshkent, 2011.
2.
Tursunxo’jaev T.L. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini saqlash va qayta
ishlash texnologiyasi. - T., 2006.
3.
Xaitov R.A., Zuparov R.I., Radjabova V.E., Shukurov Z.Z. Don va
don maxsulotlarining sifatini baxolash xamda nazorat qilish. T, Universitet,
2000 y.
4.
Xaitov R.A., Radjabova V.E. "Don va don maxsulotlarini saqlash
texnologiyasi" kursidan tajriba ishlarini bajarish uchun uslubiy kullanma.
Buxoro, Muallif, 2001. (13-14)
5.
Bo‘riyev X.CH., Jo‘rayev R., Alimov O.
- Dala ekinlari
mahsulotlarini saqlash va ularga dastlabki ishlov berish. UzME., T, 2004 y
