Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
352
PAXTA TOLASIGA QISMAN POLIEFIR TOLASINI ARALASHTIRIB,
YUQORI SIFATLI YIGIRILGAN IP ISHLAB CHIQARISH
TEXNOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
To
‘
ychiyev.I.I
O’zTTITI katta ilmiy xodim, T.f.f.d (+998902303701)
Esonzoda.R.S
NamDTU tayanch doktoranti (+998902919594,
sardoresonzoda9595@gmail.com)
Annotatsiya:
Maqolada paxta va poliefir tolalarini muayyan nisbatda
aralashtirib, yuqori sifatli yigirilgan ip ishlab chiqarish texnologiyasi tahlil qilinadi.
Aralash tolalarning fizik-mexanik xossalari, texnologik jarayonlar ketma-ketligi,
mavjud uskunalar imkoniyatlari, mahsulot sifatiga ta’sir qiluvchi omillar, iqtisodiy
samaradorlik
va
istiqbolli
rivojlanish
yo‘nalishlari
o‘rganiladi
.
Kalit so’zlar:
Yigirish, tolalar, aralash iplar, gigroskopiklik,poliefir.
Kirish:
So‘nggi yillarda to‘qimachilik sanoatida xomashyo sifati va ishlab
chiqarish samaradorligiga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Xususan, tabiiy paxta
tolalariga sintetik poliefir tolalarini aralashtirish orqali ishlab chiqariladigan iplar
kombinatsiyasi mahsulot sifatini oshirish, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish
va qo‘shimcha funksional xususiyatlarga ega matolar yaratishda muhim omil
bo‘lmoqda. Paxta va PES tolalarini aralashtirish asosida yangi texnologik
yech
imlar ishlab chiqish to‘qimachilikda innovatsion yondashuv sanaladi.
Asosiy qism:
1. Paxta va poliefir tolalarining fizik-mexanik xossalari
Paxta tolasi
—
tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lib, yuqori gigroskopiklik, yumshoqlik
va ekologik tozaligi bilan ajralib turadi. Biroq u nisbatan tez yirtiluvchi va
qisqaruvchan bo‘lishi mumkin. Poliefir (PES) tolasi esa yuqori mustahkamlik,
elastiklik va namlikka chidamlilikka ega. U kam ajraladi, uzilishga bardoshli va
tez quriydi.
Aralashma nisbatlari bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar natijasida quyidagi
nisbatlar optimal deb topilgan:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
353
- 65% paxta / 35% PES
—
gigroskopiklik va mustahkamlik balanslangan
- 50% paxta / 50% PES
—
universal foydalanish uchun
- 35% paxta / 65% PES
—
texnik va sport matolar uchun
Tolalarning xossalari aralashganda bir-
birining kamchiliklarini qoplaydi va o‘zaro
sinergiya hosil qiladi.
2. Texnologik jarayon bosqichlari
2.1. Aralash tolalarni tayyorlash.
Avvalo, paxta va PES tolalari alohida-alohida tozalanadi, zarraviy, changli va
qisqa tolalardan ajratiladi. So‘ngra avtomatlashtirilgan mikserlar yordamida aniq
nisbatda aralashtiriladi. Bu jarayonda homogenlikni ta'minlash muhimdir, chunki
u yakuniy ip si
fati va bir jinslilik darajasiga bevosita ta’sir qiladi.
2.2. Tarash va birlamchi yigirish.
Aralash tolalar taraladi, zarralar yo‘qotiladi va tolalar chiziqli holga keltiriladi. Bu
jarayon "kard" va "komber" mashinalarida amalga oshiriladi. Keyingi bosqichda
roving (chigitli ip) olinadi.
2.3.Yakuniy yigirish.
Yigirishda zamonaviy texnologiyalar
—
“ring spinning”, “compact spinning” va
“open
-
end” usullari qo‘llaniladi. “Compact spinning” eng silliq va mustahkam ip
beradi. Bu bosqichda ip diametri, burama soni, zichlik kabi parametrlar nazorat
qilinadi.
2.4. Sifat nazorati va o‘ram.
Tayyor iplar maxsus laboratoriyalarda sinovdan o‘tkaziladi: uzilish kuchi,
namlikka chidamlilik, silliqlik darajasi, qoldiq tolalar miqdori baholanadi. Talabga
javob bergan iplar o‘ramlarga o‘raladi va keyingi bosqichlarga yuboriladi.
3. Aralash iplarning afzalliklari.
Fizik xususiyatlar: Mustahkamlik 20% gacha ortadi, elastiklik oshadi, mato ustida
kamroq tukchalanish kuzatiladi.
- Namlik nazorati: Paxtaning gigroskopikligi saqlanadi, ammo PES tufayli tez
qurish xossasi paydo bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
354
- Estetik va amaliy xossalar: Matolar shaklini saqlaydi, kam burushadi, silliq yuzali
bo‘ladi.
-
Iqtisodiy samaradorlik: PES paxtaga nisbatan arzon bo‘lgani sababli, aralash
ipning umumiy tannarxi past bo‘ladi. Bu esa mahsulot raqobatbardoshligini
oshiradi.
4. Innovatsion yondashuvlar va istiqbollar.
Bugungi kunda ilg‘or korxonalar aralash tolalarni avtomatik nazorat qiluvchi
sun’iy intellektli tizimlardan foydalanmoqda. Shuningdek, ekologik PES tolalari
(masalan, qayta ishlangan plastik butilkalardan) bilan paxtani aralashtirish orqali
yashil texnologiyalar joriy etilmoqda.
Kelajakda paxta-PES aralash iplar asosida antibakterial, UV nuriga chidamli,
yong‘inga qarshi xususiyatlarga ega texnik matolar ishlab chiqarish imkoniyatlari
kengayadi.
Xulosa:
Paxta va poliefir tolalarini aralashtirib ip ishlab chiqarish
—
yuqori sifat, past tannarx va keng foydalanish imkoniyatlarini ta’minlovchi
zamonaviy texnologiyalardan biridir. Bu usul orqali to‘qimachilik sanoatida
innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish, eksport salohiyatini oshirish va
ekologik barqarorlikka erishish mumkin. Texnologiyaning takomillashuvi bilan
birga, sifat nazorati va ilmiy yondashuvlar asosida samaradorlik yanada ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov B. “Yigirish texnologiyasi va mexanizatsiyasi”, Toshkent, 2021.
2. O‘zbekiston To‘qimachilik va Tikuvchilik Sanoati Assotsiatsiyasi
ma’lumotlari.
3. ISO 13934-1: Textiles
—
Tensile properties of fabrics.
4. Sattarov J. “Paxta va sintetik tolalarning aralash xossalari”, Innovatsiya jurnali,
2022.
5. Textile Research Journal, “Blended yarn performance: cotton
-
polyester”, 2023.
