Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
340
YOSHLAR ORASIDA GIYOHVANDLIK HOLATLARINI OLDINI
OLISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Abdiraximova Dana Joldasovna
Toshkent viloyati Bo'stonliq tuman MMTBga qarashli 29-maktab psixologi
Nasirova Sultanay Talgatovna
Toshkent viloyati Bo'stonliq tuman MMTBga qarashli 28-maktab psixologi
Annotatsiya:
Mamlakatning har bir ongli fuqarosi giyohvandlikka qarshi
kurashni shaxsiy va fuqarolik burchi deb bilishi lozim. Bu jarayon keng
jamoatchilikni jalb qilgan holda, umummilliy miqyosdagi harakatga aylanishi
zarur. Aks holda, kelajak avlod salomatligi, oilalar barqarorligi va jamiyat
taraqqiyoti jiddiy xavf ostida qoladi. Zamonaviy taraqqiyot bosqichida giyohvand
moddalar iste’moli dinamikasining ortib borishi, ayniqsa, yoshlar orasida, jiddiy
ijtimoiy muammoga aylanmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri mavjud
profilaktika va rehabilitatsiya tizimlarining real holatga mos kelmasligi va ularning
yetarli darajada barqaror emasligidir. Giyohvandlik yosh avlodning
psixofiziologik, axloqiy va sotsial rivo
jlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi kuchli
xavf omiliga aylanmoqda. Ushbu maqolada giyohvandlik muammosining yoshlar
orasida tarqalish sabablari, uning deviant xulq-
atvor shakllariga ta’siri va
sotsiologik-diagnostik yondashuvlar tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
giyohvandlik, yoshlar, deviant xulq-atvor, diagnostika, zaharli
modda, sotsiologik tadqiqot, jinoyatchilik
Giyohvandlik
–
bu shaxsning giyohvand yoki unga tenglashtirilgan
vositalarga muntazam ravishda ruju qo‘yishi va ularni tibbiy ko‘rsatmasiz iste’mol
qilishi bilan tavsiflanadigan og‘ir ijtimoiy
-
psixologik muammo bo‘lib, deviant
xulq-
atvorning aniq bir ko‘ri
nishidir. Bu holat nafaqat individual salomatlik, balki
jamiyat barqarorligi uchun ham xavfli omil hisoblanadi. Aholi orasida ayniqsa,
yoshlar qatlamida giyohvandlik holatlarining keskin ortishi, uni chuqur ijtimoiy,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
341
psixologik, iqtisodiy va madaniy omillar bilan bog‘lash zaruratini tug‘dirmoqda.
Sotsiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yoshlar ko‘pincha o‘tkir his
-
tuyg‘ularni
boshdan kechirish, stressdan qochish, yoki "rohatlanish" maqsadida giyohvand
moddalarni iste’mol qilishga moyil bo‘lishadi. Bunda atrof
-
muhit, do‘stlar bosimi,
oiladagi zi
ddiyatlar, va ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlashning yo‘qligi muhim rol
o‘ynaydi. Tadqiqot davomida ilmiy bilishning obyektivlikka asoslangan
metodlaridan foydalanilib, yoshlar orasida giyohvandlikning tarqalish sabablari va
uning profilaktikasi masalalari chuqur tahlil qilindi.
Giyohvandlikning keng tarqalishida psixologik omillar muhim rol o‘ynaydi.
Ko‘pchilik hollarda yoshlar do‘stlarining yoki yaqin tanishlarining bosimi ta’sirida
giyohvand moddalarga qiziqish bildiradi. Narkotik moddalarni qabul qilishning ilk
bosqichida odam
o‘zida salbiy ta’sirni sezmaydi, aksincha, ruhiy ko‘tarinkilik,
yengillik, hatto xavfsizlik hissini boshdan kechiradi. Bu holat psixik va fiziologik
bog‘liqlikni kuchaytiradi. Aynan shu yengil, ammo soxta hissiyotlar odamni bu
illat domiga tortadi. Ayniqs
a, spirtli ichimliklarga qaramlik bilan bog‘liq
holatlarda, shaxsda tajovuzkorlik, boshqalarga nisbatan befarqlik, o‘zini va
atrofdagilarni qadrlamaslik, jiddiy axloqiy inqirozlar yuzaga keladi.
Deviant xulq-
atvorni tashxislash ko‘pincha insonning o‘zini tutishi,
atrofdagilarga bo‘lgan munosabati, ijtimoiy me'yorlarga nisbatan munosabati
orqali aniqlanadi. Odamlarning zaharli moddalarga ruju qo‘yishi ko‘pincha
ularning jamiyatda o‘z o‘rnini topolmasligi, salohiyatini to‘liq ro‘yobga
chiqarolmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday shaxslar ijtimoiy real hayotdan
chetlashadi, ruhiy beqarorlikka, noan’anaviy xatti
-
harakatlarga moyil bo‘lib
qolishadi.
Alkogolizm va narkomaniyaga chalingan shaxslarning ruhiy va intellektual
holati keskin o‘zgaradi: fikrlash darajasi pasayadi, axloqiy me’yorlar buziladi,
diqqat-
e’tibor zaiflashadi, eslab qolish va xulqni nazorat qilish funksiyalari
sustlashadi. Bu holat, ayniqsa, voyaga yetmaganlar orasida nihoyatda xavflidir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
342
Ularning hali shakllanmagan psixikasi, o‘z
-
o‘zini anglash darajasi pastligi, hayotiy
qarorlar qabul qilishdagi noyetuklik bu illatga tezda tushib qolishlariga sabab
bo‘ladi.
Ilmiy manbalarda alkogolizm va giyohvandlikning nasldan-
naslga o‘tuvchi
oqibatlari haqida ham ma’lumotlar keltiriladi. Masalan, frantsuz olimi Morel olib
borgan kuzatuvlarda spirtli ichimliklarga ruju qo‘ygan shaxsning to‘rtta avlodidagi
o‘zgarishlar aniql
angan. Birinchi avlodda axloqiy buzilishlar, ikkinchi avlodda
alkogolizmga chalinish, uchinchi avlodda psixik buzilishlar, jinoyatchilik va o‘z
joniga qasd qilish holatlari, to‘rtinchi avlodda esa jiddiy aqliy zaiflik va bepushtlik
kuzatilgan. Bu tajriba alkogolizm va narkomaniyaning nafaqat individual, balki
genetik va ijtimoiy fojia ekanligini ko‘rsatadi.
Eng xavflisi, giyohvand moddalarni
surunkali iste’mol qiluvchi shaxslar orasida OITS va boshqa infeksion
kasalliklarga chalinish xavfi juda yuqori. Bu esa faqat bitta odam hayotini emas,
balki butun jamiyat salomatligini xavf ostiga qo‘yadi. Shuningdek, vo
yaga
yetmaganlar tomonidan jinoyat sodir etish holatlarining ortib borishi ham
giyohvandlik bilan bevosita bog‘liq.
Shunday ekan, giyohvandlikka qarshi kurash
nafaqat huquqiy va tibbiy choralarni, balki chuqur ijtimoiy-psixologik
yondashuvni ham talab etadi. Oila, maktab, jamiyat va davlat institutlari
hamkorligida ushbu illatga qarshi samarali kurash olib borilishi shart. Ayniqsa,
yoshlarga ijtimoiy-
psixologik yordam ko‘rsatish, ularning bo‘sh vaqtini mazmunli
tashkil etish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qi
lish profilaktikaning eng muhim
omillaridandir.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining ma
ʼ
lumotlariga ko
ʼ
ra dunyoda 500
milliondan ortiq odam giyohvandlik dardiga yo
ʼ
liqqan. Uning aksariyat qismini 30
yoshgacha boʼlganlar tashkil etadi. Buning oqibatida har yili 200 mingdan ortiq
kishi hayotdan koʼz yumadi. Shu bilan birga, jahonda sodir etilayotgan
jinoyatlarning 57 foizi giyohvandlar hissasiga toʼgʼri keladi. Oʼzbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 96-moddasiga muvofiq, alkogolizm,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
343
giyohvandlikka yoʼliqqan shaxslar tomonidan jinoyat sodir etilgan taqdirda, agar
tibbiy xulosa mavjud boʼlsa, sud jazo chorasi bilan birga ularga tibbiy yoʼsindagi
majburlov choralarini ham tayinlashi mumkin. Jamiyatda, oilada voyaga
yetmaganlarning spirtli ichimliklarga, giyohvandlik vositalariga nisbatan salbiy
qarashlari uchun vaziyat yaratilishi lozim, bunday yashash sharoitini umuman
qabul qilmaslik, ularda ixtiyoriy davolanishga imkoniyat tugʼdirish va kelajakda
spirtli ichimliklar va giyohvandlik vositalaridan umuman voz kechishiga erishish
lozim. Shunindek, narkotik moddalarining noqonuniy tarqalishining oldini olish va
ularning mahfiy bozori bilan qattiq va qatʼiyat bilan kurashish, giyohvandlik yoki
alkogolizm kasalligidan azoblanayotgan shaxslarga insonparvarcha munosabatda
boʼlish lozim. Narkotik moddalari tarqalishinining oldini olishda koʼproq ularning
ziyonligi haqida aholini, asosan voyaga yetmagan shaxslarni ogohlandirish katta
ahamiyatga ega. Voyaga yetmagan shaxsni jazolashdan koʼra, uni da
volash
maqsadga muvofiq boʼlar edi. Masalan, alkogolizm yoki giyohvandlik kasalligiga
chalingan, jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarga majburiy ambulatoriya
kuzatuvida boʼlish yoki narkolog mutaxassisida davolash chorasini qoʼllash
mumkin va ushbu majburlov chorasi jinoiy jazoga nisbatan yaxshi samara beradi,
deb oʼylayman. Giyohvandlik moddalariga ruju qoʼygan voyaga yetmaganlarni
jazolashdan tashqari ommaviy axborot vositalari yordamida tarbiyaviy ishlarni olib
borish muhim ahamiyatga ega. Deviant xatti-harakatlarning diagnostikasi
mutaxassislar tomonidan olib borilishi kerak bo'lgan juda murakkab va ko'p vaqt
talab qiladigan jarayondir. Ularning orzularini buzmaslik, o'zlariga va o'zlarining
istiqbollariga bo'lgan ishonchni buzmaslik uchun siz bolalar va o'smirlar bilan juda
ehtiyot bo'lishingiz kerak.
Zamonaviy psixologiya va sotsiologiya fanlarida deviant xatti-harakatlar
jamiyatdagi muayyan ijtimoiy, psixologik yoki madaniy omillarning natijasi
sifatida talqin qilinadi. Bunday og‘ishlar –
ya’ni ijtimoiy normalarga zid, norasmiy,
salbiy baholanuvchi harakatlar
–
ko‘pincha o‘spirinlik va yoshlik davrida yuzaga
chiqadi. Ularning sabablari esa murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, individual (shaxsiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
344
psixologik holat), oilaviy (konfliktli yoki befarq muhit), maktabdagi ijtimoiy
munosabatlar, hamda ommaviy madaniyat va raqamli axborot muhitining bevosita
ta’siri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, deviant xatti
-
harakatlar kechikkan psixologik va ijtimoiy moslashuv natijasi bo‘lib, ularga
nisbatan faqat jazoga asoslangan repressiv yondashuv emas, balki ijtimoiy-
pedagogik va tibbiy-
psixologik yondashuvlar uyg‘unligida s
amarali choralar
ko‘rilishi lozim. Chunki deviant harakatlarni to‘g‘rilashdan ko‘ra, ularni erta
bosqichda aniqlab, rivojlanishining oldini olish ko‘proq ijobiy samara beradi.
Deviant xulq-atvorning erta diagnostikasi
–
bu patologik belgilarni aniqlash,
ularga sabab bo‘lgan muhitni tahlil qilish va rivojlanishining oldini olish
choralarini ko‘rishni o‘z ichiga oladi. Psixologik tahlillar orqali bolaning stressga
chidamliligi, ij
timoiy ko‘nikmalari, emotsional barqarorligi va ijtimoiy normalarga
munosabati aniqlanadi. Ushbu yondashuv orqali og‘ish ehtimoli yuqori bo‘lgan
shaxslar bilan maqsadli ishlash imkoniyati yaratiladi.
O‘spirinlar orasida
huquqbuzarliklar, tajovuzkorlik, psi
xoaktiv moddalarni iste’mol qilish, axloqiy
buzilishlar kabi salbiy ko‘rinishlarga qarshi kurashish –
faqatgina huquqni
muhofaza qiluvchi idoralar emas, balki boshqa davlat va jamoat tashkilotlarining
ham asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, ijtimoiy xizmatlar, maktab
psixologlari, voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi ijtimoiy pedagoglar va mahalla
tizimi vakillari bu jarayonda faol ishtirok etishi lozim.
Deviant xatti-harakatlarning oldini olishda faoliyat yurituvchi maxsus
markazlar quyidagi asosiy tamoyillarga tayangan holda ish yuritishi lozim:
1.
Kompleks yondashuv
–
tibbiy-psixologik, pedagogik va
ijtimoiy reabilitatsiya usullarini uyg‘unlashtirish.
2.
Huquqbuzarlikning oldini olish
–
og‘ish xavfi mavjud
o‘smirlar bilan profilaktik ishlash, huquqiy savodxonlikni oshirish.
3.
Repressiyadan moslashuvga o‘tish
–
jazolashdan ko‘ra,
o‘spirinlarning ijtimoiy
-
psixologik muhitga integratsiyasini ta’minlash.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
345
4.
Aloqa muhitini shakllantirish
–
yashash joyida yoshlar uchun
aloqa klublari va ijtimoiy integratsiya guruhlarini tashkil etish orqali
sog‘lom muloqot va psixologik yordam maydonini yaratish.
Ushbu tamoyillarning amaliyotda tatbiq etilishi o‘spirinlar orasida deviant
xulq-atvorning tarqalishiga qarshi samarali kurashish imkonini beradi.
Shuningdek, bu yondashuv jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashda
muhim omil bo‘
lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Jinoyatchilik va huquqbuzarlikka moyil o‘quvchilarni aniqlash va ularni
tarbiyalash. T.: “Kamalak” .2017. 128 b
2. Xolmatova M., Muravyev N. Yoshlar oilaviy hayot bo‘sag‘asida.
-T.:
O‘zbekiston, 2000
3. Социальные причины девиантного поведения девочек
-
подростков в
условиях трансформации российского обществатема диссертации и
автореферата по ВАК РФ 22.00.04, кандидат социологических наук
Мухамадеева, Зинфира
4. Sulaymonov J.B., Karimov N. Contribution of Abu Isa Tirmidhi to the
Science of Hadith //International Journal of Innovative Technology and Exploring
Engineering 6. (IJITEE) ISSN: 2278-3075, Volume-9 Issue-1, November, 2019. P.
593-599 7. www. pedagog. Uz
