Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
330
SHAXSLARDA STRESSNI BARTARAF ETISHNING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK
OʻRGANILISHI
Alimardonov Urol Qoraboyevich
Oltinsoy tumani 23-sonli umumta'lim maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Stressni metaforik tarzda po'latdagi zang sifatida tasvirlash
mumkin. U ko'pincha sezilmaydi, lekin tizimli ravishda organizmni buzadi. Uyqu
buzilishlari miya va tananing to'liq dam olish va tiklanish imkoniyatlaridan
mahrum qiladi. Stress va uyqusizlik hozirgi vaqtda noqulaylik tug'diradi,
shuningdek kelajakda jiddiy sog'liq muammolariga sabab bo'lishi mumkin.
Kalit so
ʻ
zlar:
stress, emotsional holat, qayg
ʻ
u,psixologik stress, ruhiy
rivojlanish, psixik jarayonlar, muloqot, depressiv xulq, agressiya
KIRISH
Organizmning stress holatining katalizatori stress gormoni
–
kortizoldir. U
buyrak ustidagi bezlar
–
kichik juft organlar tomonidan ishlab chiqariladi, bu bezlar
buyraklar ustida joylashgan (bu ularning nomini tushuntiradi). Odamlar stressni
boshdan kechirganda:
•
Gipotalamus (miyaning gormonlarni tartibga soluvchi bo'limi)
gipofizga signal yuboradi.
•
Gipofiz buyrak ustidagi bezlarni rag'batlantiradi.
•
Buyrak ustidagi bezlar intensiv ravishda kortizol ishlab
chiqaradi.
Bu jarayon gipotalamus-gipofiz-buyrak ustidagi bezlar o'qi (HPA o'qi)
sifatida tanilgan. Kortizol bir qator muhim funksiyalarni bajaradi, organizmni
stressga javob berishga moslashtiradi. U qon shakar darajasini oshirishga
(hujayralar va to'qimalarga qo'shimcha energiya ta'minlash uchun), adrenalinga
sezgirlikni oshirishga yordam beradi, bu xavfga tezroq javob berishga yordam
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
331
beradi, inqirozli vaziyatlarda immunitet tizimini qisman bostiradi.Umuman
olganda, stress gormoni foydali va zarurdir. Ammo agar qonning kortizol darajasi
uzoq vaqt davomida yuqori bo'lib qolsa (doimiy yoki tez-tez stress tufayli), bu
organizmning holatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Uni ta'siri ostida immunitet
zaiflashishi mumkin, markaziy asab, endokrin, yurak-qon tomir, oshqozon-ichak
va boshqa tizimlarning ishlashida buzilishlar, shuningdek kognitiv, psixo-
emotsional va boshqa buzilishlar yuz berishi mumkin.
Stressning asosiy sabablari:
•
Shaxsiy, oilaviy va ijtimoiy muammolar (yaqin odamlar,
qo'shnilar bilan munosabatlarning yomonlashishi).
•
Oshirilgan ish yuki (juda zich, intensiv, me'yorlashmagan
jadval, ko'plab vazifalar, "yong'in" muddatlari).
•
Moliyaviy qiyinchiliklar (mablag'larning yetishmasligi,
kreditlarning og'ir qabul qilinishi, soliq xizmatlari bilan muammolar).
•
Hayotdagi jiddiy o'zgarishlar (kun tartibining tubdan qayta
tuzilishi, faoliyat yo'nalishlarining o'zgarishi, yashash joyini
o'zgartirish).
•
Sog'liq bilan bog'liq muammolar, asoratlar xavfi (jiddiy
kasalliklar, ularning kuchayishi ehtimoli, qimmat davolash yoki
operatsiya zarurati).
•
Travmatik voqealar (fiziologik muammolar tufayli azoblar:
suyaklarning sinishi, chiqishlari, mushaklarning cho'zilishi, migran).
•
Psixologik omillar (tashvishli buzilish, hissiy zo'riqish, yaqin
kishini yo'qotishdan kelib chiqqan og'riq, depressiya, inqiroz holatlari).
•
Organizmning ishlashida fiziologik buzilishlar (ayniqsa,
markaziy asab va endokrin tizimlari).
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
332
Stress - bu turli xil noqulay omillarga (sovuqlik, ochlik, jismoniy va ruhiy
jarohatlar va boshqalar) mudofaa reaktsiyasi sifatida inson yoki hayvon tanasining
kuchlanish holati. Asosiysi, stress inson tanasining haddan tashqari zo
ʻ
riqish,
salbiy va ijobiy his-tuyg
ʻ
ularga javobidir. Stress davrida inson tanasi adrenalin
gormonini ishlab chiqaradi, bu bizni chiqish yo
ʻ
lini izlashga majbur qiladi. Har bir
insonga oz miqdorda stress kerak, chunki u sizni o
ʻ
ylashga, muammodan chiqish
yo
ʻlini izlashga majbur qiladi va bu holda u ijobiy ma’noga ega. Ammo boshqa
tomondan, agar juda ko
ʻ
p stress bo
ʻ
lsa, tana zaiflashadi, kuchini yo
ʻ
qotadi,
muammolarni hal qilish qobiliyati va jiddiy kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy tezlashtirilgan hayot sur'ati insonda jismoniy, aqliy va hissiy
stressning kuchayishiga olib keladi. Bu kundalik muammolar, shaxslararo
munosabatlar, professional ortiqcha yuk va odamlarning ruhiyatiga doimiy ta’sir
qilish bilan bog
ʻ
liq. Yuqoridagilarning barchasi odamda stressga olib keladi.
Insonning vazifasi, tashqi sharoitlar va muammolarning doimiy bosimi fonida,
stressli vaziyatlarni hal qilishni o
ʻ
rganish, ulardan g
ʻ
olib bo
ʻ
lmasa, hech
bo
ʻ
lmaganda sog
ʻ
lig
ʻ
iga kamroq zarar etkazishdir. Stress organizm tizimlarida
taranglikni keltirib chiqaradi, bu turli ruhiy va jismoniy kasalliklarga olib kelishi
mumkin. Xorijiy va mahalliy psixologlar stress muammolari bilan
shug
ʻ
ullanishgan. Stress tushunchasini fiziologiyaga kanadalik olim G. Selye 1936
yilda kiritgan. U stressni jismoniy, kimyoviy va organik stimullarga reaksiyalar
nuqtayi nazaridan qaradi. Boshqa olimlar va psixologlar ham stress masalalari bilan
shug
ʻ
ullangan: Yu.S.Savenko, R.Lazarus, S.Folkman, E.Fromm, L.V.Kulikov va
boshqalar. Zamonaviy dunyoda stress muammosi ham o
ʻ
tkir emas va o
ʻ
z
dolzarbligini yo
ʻ
qotmagan. Har bir insonning stressga chidamliligini oshirish,
ruhiy va jismoniy salomatligini saqlab qolish uchun stressli vaziyatlarni qanday
engish kerakligini bilish muhimdir. Zamonaviy hayotdan stressni yo
ʻ
q qilish
umuman mumkin emas, ya’ni siz oʻ
z-o
ʻ
zini tartibga solishni o
ʻ
rganishingiz va
stressni minimallashtiradigan yoki hatto foydali bo
ʻ
ladigan tarzda tashkil
qilishingiz kerak. Amaliy psixologning lug
ʻ
ati stressning quyidagi tushunchasini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
333
beradi. Stress -
bu turli xil ekstremal ta’sirlar
- stress omillariga javoban yuzaga
keladigan keng ko
ʻ
lamli shartlar uchun atama. Quyidagi stress omillari ajratiladi:
1) fiziologik stress omillari - haddan tashqari fiziologik stress, yuqori va past
harorat, og
ʻ
riqli stimullar;
2) psixologik stress omillari - signalizatsiya qiymatiga ega bo
ʻ
lgan omillar:
tahdid, xavf, norozilik, axborotning haddan tashqari yuklanishi va boshqalar.
Stressorning turiga va uning ta’sir qilish xususiyatiga qarab, stressning har xil
turlari ajratiladi; eng umumiy tasnifda - fiziologik va psixologik stress. Ikkinchisi
axborot va hissiy stressga bo
ʻ
linadi. Axborot stressi axborotning haddan tashqari
yuklanishi sharoitida, odam biron bir vazifani bajara olmaydigan, kerakli tezlikda
to
ʻ
g
ʻ
ri qaror qabul qilishga vaqt topa olmaganida - qarorlarning oqibatlari uchun
yuqori mas'uliyat bilan yuzaga keladi. Hissiy stress tahdid, xavf va norozilik
holatlarida paydo bo
ʻ
ladi. Shu bilan birga, uning turli shakllari - impulsiv, inhibitiv,
umumlashtirilgan - aqliy jarayonlarning o
ʻ
zgarishiga, hissiy siljishlarga,
faoliyatning motivatsion tuzilishining o
ʻ
zgarishiga, vosita va nutq
xattiharakatlarining buzilishiga olib keladi.
Inson hissiy stressni axborotdan ko
ʻ
ra keskinroq boshdan kechiradi, chunki
bu uning chuqur munosabati va qadriyatlarini, nimaga ishonganini va nima uchun
yashaganligini yo
ʻ
q qiladi. Hissiy stress haqiqiy yoki sezilgan tahdid, xavf-xatarni
boshdan kechirish, kamsitish, aybdorlik, g
ʻ
azab va xafagarchilik, qarama-qarshilik
yoki muhim odamlar bilan munosabatlarni uzish, do
ʻ
stlarga xiyonat qilish,
yaqinlarini yo
ʻ
qotish holatlarida yuzaga keladi. Har bir inson uchun stress
tushunchasi turlicha ta’riflanadi. Bir kishi uchun stress boʻ
lgan narsa, boshqasi
uchun stress sifatida qabul qilinmaydigan oddiy kundalik hayot holati bo
ʻ
lishi
mumkin. Shuning uchun insonning xatti-harakatini, uning xattiharakatlarining
sabablarini, uning hissiy farovonligini tushunish uchun uning hayotining obyektiv
holatlari va omillarini bilish yetarli emas, ularni shaxsning o
ʻ
zi tomonidan idrok
etish va talqin qilishni bilish muhimdir. Turli odamlar bir xil stressga turli yo
ʻ
llar
bilan munosabatda bo
ʻlishadi. Ba’zilar faol reaktsiyaga ega
- stress ostida ularning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
334
faoliyati samaradorligi ma’lum chegaragacha oʻ
sishda davom etadi, boshqalari esa
passiv reaktsiyaga ega, ularning faoliyati samaradorligi darhol tushadi.
Stress ta’limotining asoschisi Gans Selye shunday deb yozgan edi: “Stressdan
qo
ʻ
rqmaslik kerak. Bu faqat o
ʻ
liklarda yo
ʻ
q. Stressni boshqarish kerak.
Boshqariladigan stress hayotning xushbo
ʻyligi va ta’mini olib keladi!”.
O
ʻ
rganilgan adabiyotlardan xulosa qilishimiz mumkinki, stress nafaqat salbiy
ta’sirga ega (qaygʻ
u), balki ijobiy (austres) ham bor va har bir shaxsning shaxsiy
rivojlanishi aynan shu ta’sir tufayli yuzaga keladi. Shunga qaramay, u tanaga
ko
ʻproq salbiy ta’sir koʻ
rsatadi. Ko
ʻ
pgina psixologik va jismoniy kasalliklar stress
ta’sirida rivojlanadi. Shuning uchun har bir inson stressning fiziologik
xususiyatlari, uning belgilari va uni engish usullari haqida bilishi kerak. Stress
bilan kurashishning asosiy usuli - bu faollik. Stressdan qochib qutula
olmasligingizni bilishingiz kerak. Stressga qarshi kurashish usullari orasida asosiy
o
ʻ
rinni to
ʻ
g
ʻ
ri ovqatlanish, jismoniy faollik, diqqatni o
ʻ
zgartirish, toza havoda sayr
qilish va yaxshi uyqu egallaydi. Va, albatta, optimizm va ijobiy fikrlash!
XULOSA
Zamonaviy hayot ritmining tezlashishi kundalik muammolar, shaxslararo
munosabatlar, kasbiy faoliyat mazmuni va axborotning haddan tashqari yuklanishi
natijasida yuzaga keladigan jismoniy, aqliy va hissiy stressning sezilarli darajada
oshishiga olib keldi. Ko
ʻ
pincha odam hissiy stress holatida bo
ʻ
lishi, tashvish,
bezovtalik, o
ʻziga ishonchsizlik hissini boshdan kechirishi kerak, ya’ni STRESS
deb ataladigan holatni boshdan kechirish. Bunday sharoitlar ko
ʻ
pincha nafaqat
aqliy muvozanat, balki inson organizmidagi fiziologik mexanizmlarning ishlashida
bir qator salbiy o
ʻ
zgarishlar bilan hamroh bo
ʻladi. JSST ma’lumotlariga koʻ
ra,
dunyo aholisining 40 foizi tibbiy mutaxassislar yordamiga muhtoj. Ma’lumki,
temperament - bu shaxsning eng muhim xususiyati. Bu asab tizimining tug
ʻ
ma turi
bo
ʻ
lib, asab jarayonlarining kuchini, muvozanatini va harakatchanligini belgilaydi.
Temperamentning to
ʻ
rt turi mavjud: xolerik, sanguine, flegmatik, melanxolik.
Temperament insonning xulq-
atvoriga katta ta’sir qiladi. Stress hissiy odam
larni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
335
eng ko
ʻ
p bezovta qiladi. Shuning uchun melankolik va xolerik odamlar o
ʻ
rtacha
darajadan yuqori zaiflik darajasiga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
ʻ
YXATI:
1. 3.
Доскин
В
.
А
.
Профилактика
экзаменационного
стресса
.
Школа и
психическое здоровье учащихся. М.: Медицина, 1988. С.147
-160.
2.
Психоэмоциональный стресс. Под ред. К. В. Судакова. М.: НИИ им. П.
К. Анохина РАМН, 1992.
3.
Такман Б.В. Педагогическая психология. М.: Прогресс, 2004.
-
602 с.
4.Ziyo.net
