Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
230
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA MERITOKRATIK
BOSHQARUVNI JORIY ETISHNING PEDAGOGIK AHAMIYATI
Kosimova Lobarxon Ulug'bekovna
Toshkent amaliy fanlar universitetining
"Maktabgacha ta'lim metodikasi" kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
meritokratik boshqaruv tizimini joriy etishning pedagogik jihatdan ahamiyati
yoritilgan. Maqolada meritokratiya tushunchasining mohiyati, ta’lim sifatiga
ta’siri, kasbiy kompetentlik va adolatli baholash ti
zimlari orqali pedagoglar
motivatsiyasini oshirishdagi roli tahlil qilingan. Shuningdek, meritokratik
boshqaruvning bolalar ta’lim
-
tarbiyasi, pedagogik muhit va ta’lim sifatiga ijobiy
ta’siri asoslab berilgan. Muallif maktabgacha ta’limda professional kadr
lar tanlovi
va rag‘batlantirish tizimini ilmiy asosda yo‘lga qo‘yish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar
:
meritokratiya, maktabgacha ta’lim, pedagogik boshqaruv,
kasbiy kompetentlik, adolatli baholash, motivatsiya, ta’lim sifati, pedagogik muhit.
Kirish:
Bugungi kunda ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri
—
o‘zgaruvchan jamiyat talablariga mos, raqobatbardosh, innovatsion
fikrlaydigan va kasbiy jihatdan yetuk mutaxassislarni tayyorlashdan iborat.
Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimi —
inson kapitalining shakllanishida asosiy
bosqich hisoblanadi. Ushbu sohada ta’lim sifatini oshirish, tarbiyaviy jarayonning
samaradorligini ta'minlash hamda boshqaruvni takomillashtirish zamonaviy
yondashuvlarni talab qilmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
boshqaruvning meritokratik modelini joriy etish dolzarb masalalardan biridir.
Meritokratiya prinsipi
—
bu rahbarlik lavozimlari va boshqa mas'uliyatli
pozitsiyalarga shaxsiy tanish-bilish yoki boshqa subyektiv omillarga asoslanmagan
holda, balki xodimning bilimi, malakasi, tajribasi va kasbiy yutuqlariga asoslangan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
231
holda tanlab olinishi deganidir. Bu prinsipga asoslangan boshqaruv tizimi adolatli,
shaffof, raqobatbardosh va natijaga yo‘naltirilgan muhitni shakllantiradi.
Meritokratik boshqaruv modeli maktabgacha ta’lim sohasiga quyidagi ijobiy
ta’sirlarni ko‘rsatishi mumkin:
➢
malakali kadrlar tanlovining yaxshilanishi,
➢
pedagogik faoliyatda samaradorlikning oshishi,
➢
ta’lim sifati va bolaning shaxs sifatida har tomonlama rivojlanishiga
qulay imkoniyatlar yaratilishi.
Shu sababli, bugungi kunda meritokratiyaga asoslangan boshqaruv
mexanizmlarini chuqur o‘rganish va amaliyotga joriy etish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Meritokratik boshqaruvning mohiyati va uning ilmiy-metodologik
asoslari
:
Meritokratik boshqaruv
—
bu tashkilot doirasida lavozim va
mas’uliyatlarning shaxsiy aloqalar, yoshi, jinsiy yoki boshqa subyektiv omillar
emas, balki aniq, o‘lchab bo‘ladigan me’zonlar asosida taqsimlanishiga asoslangan
boshqaruv modeli hisoblanadi. Bunda
y yondashuvda asosiy e’tibor xodimning
kasbiy salohiyati, bilim darajasi, amaliy ko‘nikmalari, malaka darajasi hamda
mehnat faoliyatida erishgan yutuqlariga qaratiladi. Aynan shu tamoyil
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida adolatli, shaffof va ijtimoiy jiha
tdan oqilona
boshqaruv muhitini shakllantirish imkonini beradi.
Meritokratiya prinsipi zamonaviy boshqaruv konsepsiyalarida samarali va
ilmiy asoslangan yondashuvlardan biri sifatida qaraladi. Mazkur model
maktabgacha ta’lim sohasida ham joriy etilishi mumkin bo‘lgan quyidagi
metodologik yo‘nalishlarga tayangan holda a
malga oshiriladi:
Kasbiy baholash tizimlarini joriy etish
—
tarbiyachilar va rahbar
xodimlarning bilim, ko‘nikma va malaka darajasini doimiy
monitoring qilishga
asoslangan sertifikatlash va attestatsiya tizimini shakllantirish orqali xodimlarning
kasbiy o‘sishi baholanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
232
Kadrlarni tanlashda ochiq tanlov (konkurs) tamoyilini qo‘llash
—
bo‘sh
ish o‘rinlariga nomzodlarni tanlashda adolatli va raqobatbardosh muhitni yaratish,
shaxsiy manfaatlardan holi qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
Faoliyat natijadorligiga asoslangan baholash tizimini (KPI
–
asosiy
ko‘rsatkichlar tizimi) joriy etish
—
pedagog va rahbarlarning faoliyat
samaradorligini o‘lchab bo‘ladigan mezonlar orqali tahlil qilish, natijalarga
yo‘naltirilgan boshqaruvni kuchaytiradi.
Rag‘batlantirish tizimida mehnat samaradorligini asosiy mezon sifatida
qo‘llash
—
moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish mexanizmlarini xodimlarning
haqiqiy natijalari asosida belgilash, ularning kasbiy faolligi va tashabbuskorligini
oshiradi.
Ushbu ilmiy-
metodologik yondashuvlar maktabgacha ta’lim tashkilotlari
faoliyatini sifatli darajada boshqarish, raqobatbardosh pedagogik muhitni
shakllantirish va kadrlar salohiyatidan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Meritokratiya orqali ta’lim sifati oshishi
.
Meritokratik boshqaruv tizimi
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida samarali faoliyat yurituvchi, yuqori malakali,
kasbiy jihatdan tayyorlangan va o‘z ishiga mas’uliyat bilan yondashuvchi
pedagoglar jamoasini shakllantirishga xizmat qiladi. Bunday boshqaruv modeli
orqali har bir tarbiyachining kasbiy salohiyati, mehnat unumdorligi va erishgan
natijalari asosida qadrlanishi ta’minlanadi. Bu esa, o‘z navbatida, ularning o‘z
ustida ishlashga, yangilikka intilishga, pedagogik faoliyatga ijodkorlik bilan
yondashishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi.
Shuningdek, meritokratik tizimda
lavozimlarni taqsimlash, rag‘batlantirish va baholash mezonlarining aniq va
shaffof bo‘lishi, ta’lim tashkilotida sog‘lom raqobat muhiti shakllanishiga olib
keladi. Natijada, tashkilot ichidagi ijtimoiy adolatga asoslangan professional muhit
pedagoglar o‘rtasida o‘zaro ishonch va hurmatni mustahkamlab, ta’lim
jarayonining samaradorligini oshiradi. Shunday qilib, meritokratiya tamoyiliga
asoslang
an boshqaruv maktabgacha ta’lim tizimida sifatli inson kapitalini
shakllantirishga va bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga xizmat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
233
qiladi.
Xulosa
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida meritokratik boshqaruv tizimini joriy
etish
–
zamonaviy ta’limni sifatli tashkil etishning muhim kafolatidir. Bunday
yondashuv orqali boshqaruv tizimi adolatli, tizimli va natijaga yo‘naltirilgan
asosda shakllanadi. Ayniq
sa, ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda kasbiy
kompetentlik, mehnat samaradorligi va innovatsion yondashuvlarni qadrlaydigan
boshqaruv modeli muhim o‘rin tutadi.
Meritokratik boshqaruvning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun birinchi
navbatda ilmiy asoslangan kasbiy baholash tizimlari, ochiq va shaffof tanlov
mexanizmlari, samarali rag‘batlantirish va malaka oshirish tizimlarini
shakllantirish zarur. Shu bilan birga, rahbarlik lavozimlariga tayinlashda
professional yondashuv, ijtimoiy adolat va natijadorlik mezonlari ustuvor bo‘lishi
lozim.
Xulosa qilib aytganda, meritokratik boshqaruv nafaqat tashkilot ichidagi
mehnat muhitini sog‘lomlashtiradi, balki ta’lim sifati, pedagoglarning kasbiy rivoji
va tarbiyalanuvchilarning har tomonlama shakllanishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bu esa, o‘z navbatida, davlat siyosatining maktabgacha ta’limga oid
ustuvor yo‘nalishlariga to‘liq mos keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–
2026 yillarda maktabgacha
va maktab taʼlimini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risidagi qarori. PQ–
4937-son,
2021-yil 28-dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi rasmiy
veb-sayti: www.maktabgacha.uz (http://www.maktabgacha.uz/)
3
Akulova, O. V
. (2016). Управление персоналом дошкольной
образовательной организации: меритократический подход.
4.
Akulova, O. V. (2020). Problemy realizatsii printsipa meritokratii v sisteme
upravleniya obrazovatel'nymi organizatsiyami. Dissertatsiya na soiskanie
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
234
uchyonoy stepeni kandidata pedagogicheskikh nauk. Автореферат диссертации
Baxter, J. (2019). Meritokratiya, tenglik va erta bolalik davridagi o'qituvchilarni
jalb qilish: xalqaro istiqbol. Journal of Educational Policy, 34(6), 839-860.
5.
Kall, E. (2019). Meritokratiya va sifat: 13 mamlakat ma'lumotlarini tahlil
qilish. Taʼlim boʻyicha tadqiqotchi, 48(7), 390
-403.
6.
Kall, E. (2019). Meritokratiya uchun barchami? Postkommunistik
jamiyatlarda elitalar harakatliligiga ta'sirlar.
7.
Kirillova, G. E. (2018). Ta’lim tashkilotlarini meritokratik boshqarish
sharoitida professor-
o‘qituvchilarning mehnatiga haq to‘lash tizimini
takomillashtirish. Iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiya.
8.
Kuznetsova, L. V. (2017). Meritokratiya tamoyilini amalga oshirish
sharoitida maktabgacha ta’lim muassasalari pedagoglarining innovatsion faoliyati.
Pedagogika fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya.
9.
Kuznetsova, L. V., Budarina, N. A. (2016). Meritokratiya tamoyilini amalga
oshirish sharoitida maktabgacha tarbiyachilarning innovatsion faoliyati.
10. Maktabgacha ta'limdagi innovatsion jarayonlar: Butunrossiya ilmiy-amaliy
konferentsiyasi materiallari to'plami. Ekaterinburg, 15-19-betlar.
