Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
213
VOYAGA YETMAGANLARNING XULQ-ATVORIDAGI
NUQSONLARNI TUZATISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Imomova Zuxra Choriyevna
Qashqadaryo viloyati Qamashi tumani 1-sonli maktab II-toifali amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya:
Bola dunyoga, jamiyatga, ijtimoiy me’yorlar va xulq
-atvor
qoidalariga munosabatining birinchi na’munasi ota
-onalardir. ``Bola
huquqlari`` to’g’risidagi konvensiyada ``shaxsning to’liq va uyg’un rivojlanishi
uchun bola oilaviy muhitda, baxt, muhabbat va farovon hayot tarzida yashashi
zarur hisoblanadi``.Jamiyatimiz taraqqiyoti munosabati bilan oila, uning barcha
hayotiy bosqichlari jiddiy o’zgarishlarga uchramoqda.
Kalit so’zlar:
Oila, xulq-atvor, tarbiya, bola, ota-
onalar, g’amxo’rlik,
nizolar, huquqbuzarliklar, oilaviytarbiya, himoya, o’smirlar, muammolar, oilaviy
munosabatlar, ruhiy holat , tushkunlik, psixik jarayonlar, muloqot, ong, tafakkur,
mulohaza,ruhiyat
KIRISH
Voyaga yetmagan shaxslarning jinoyatchilikka qo’l urishi jamiyat uchun
katta fojea hisoblanadi. Voyaga yetmganlar orasida jinoyatchilar, ichlilikbozlar,
giyohvandlar, hullas deviant xulq atvorga ega shaxslar, reabilitatsiya
markazlariga joylashtiriladi. U yerda psixik, tibbiy, ijtimoiy yordam chora
tadbirlari o’tkaziladi. Ichkilikbozlar bilan ko’proq tibbiy realibitatsiya o’tkazilib
sog’lig’i tiklanadi, keyin psikasi bilan shug’ullaniladi.Ijtiimoiy reabilitatsiya
asosan jamiyatga moslasha olmay qolgan voyaga yetmagan bolalar ularning ota-
onasi bilan olib boriladi. Bolani terzoq ijtimoiylashtirishning turli usullaridan
foydalaniladi.Reabilitatsiya markazlari yurtimizda keng tarqalgan va jamoatni
ko’plab vaziyatlardan chiqarishga harakat qiladi. Muqarrar ravishda ota
-ona
qaramog`isiz qolgan bolalar, yetimlar sonining ko`payishi bilan bog`liq bo`lgan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
214
ota-onadan mahrum bo`lish XX asr oxiridagi maxsus ijtimoiy hodisa, ya`ni
ijtimoiy yetimlik yoki tirik ota-onalar bilan yetimlik sabab bo`ldi. Bu bolalarning
ota-ona qaramog`isiz, doimiy yashash joyisiz, haqiqiy do`stlarsiz, jamiyat
yordamisiz, hayot istiqbolidan mahrum bo`lishi kabi salbiy jarayonlardan dalolat
beradi va bolada turli xil deviantlikka moyil xususiyatlar shakllana boshlaydi.
Ular jamiyat uchun zarar keltiradi, turli xil g`arazli ishlarni qila boshlaydi.
Shu sababli hozirgi Rossiyada davlat siyosati qiyin hayotiy vaziyatga
tushib qolgan oilalar va voyaga yetmagan bolalarga ijtimoiy-pedagogik yordam
tizimini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan.Shu munosabat bilan yangi
turdagi
ixtisoslashtirilgan
ijtimoiy-pedagogik
muassasalar
–
voyaga
yetmaganlarni ijtimoiy reabilitatsiya markazlarida kam ta`minlangan oilalar
farzandlarini ijtimoiy-pedagogik qo`llabquvvatlash texnologiyalarini nazriy va
amaliy jihatdan ishlab chiqish zarurati paydo bo`ldi.
Bugungi kunda voyaga yetmaganlar bilan ishlashda ``qiyin``bolalikning
halokatli omillari orasida e`tiborsizlik ,uyqusizlik, shaxsiyatsizlik ustunlik qiladi.
Bu bolaning rivojlanishiga salbiy ta`sir ko`rsatadi. Eng yomoni, oiladagi
kattalarning hayoti; bolalarga qanchalik yomon ta`sir qiladi. Jaholat,
shafqatsizlik, hurmatsizlik,madaniyatsizlik,ichkilikbozlik hukm surayotgan joyda
oddiy inson bo`lib yetishish qiyin. Bola ongi atrofdagi voqea hodisalarga juda
etiborli bo`lib ularning barchasini xis qilib tasavvur qiladi va fikrlaydi. Kattalar
hayotining qiyinchiliklari, bolalikni bosib oladi,uni yo`q qiladi, uy va oila
farovonlik va quvonch manbai bo`lishni to`xtatadigan vaqt keladi.Bolaning xulqi
ham shunga qarab o`zgaradi.Bunday oilalardan chiqqan bolalar va o`smirlar
maktabga ``sig`ilmaydi`` va bolalar jamoasining ijtimoiy hayoti, o`z kuchlari va
qobiliyatlariga ishonchni yo`qotadi, balog`at yoshiga muvaffaqiyatli kirish uchun
asos bo`lgan me`yor va qoidalarni qat`iy o`zlashtirib xulqdan og`ish holatlari
kuzatiladi. Voyaga yetmaganlar vaziyatning rahmshavqatiga noto`g`ri tushunish,
kattalar dunyosiga ishonchsizlik tufayli o`rnatilgan hayot me`yorlarini buzadilar
va ko`pincha ko`chada, o`zlariga xos bo`lgan jamiyatda o`sib-ulg`ayishning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
215
boshqa yo`llarini izlaydilar. Voyaga yetmaganlarni ixtisoslashtirilgan o`quv-
tarbiya muassasalariga joylashtirishda oiladagi ijtimoiy muhitning yomonligi,
ota-
ona o`rnini bosuvchi shaxslarning farzand tarbiyasiga be`etibor bo’lishi sabab
bo`layapti.
Voyaga yetmaganlarga o`z hayot yo`lini va kasb-hunar tanlashida ularning
qobiliyati, qiziqishi, moyilligi hamda sog`lig`ining holatiga muvofiq psixologik
yordam ko`rsatiladi. Bu asaosan reabilitatsiya markazlarida amalga oshiriladi.
Vaholanki, BMTning voyaga yetmaganlar orasida jinoyatning oldini olish
uchun boshqaruv prinsiplarining 12-bandida oila bolalarni jamiyatdagi hayotga
tayyorlash uchun ma`sul bo`lgan asosiy birlik bo`lgani uchun, hukumat va jamoat
institutlari oilaning, butunligini saqlashga harakat qilishlari kerakligi, ularning
jismoniy va ruhiy salomatligini yaxshilashga yordam berishga qaratilgan.
Rivojlanish muammolarini bartaraf etish va muammoli vaziyatdan chiqish yo`lini
o`smirning o`zi tomonidan topish, mantiqiy fikrlash ongini shakllantirish lozim.
O`smirning hayotini yaxshi tomonga shakllantirish uni reabilitatsiya markazlarida
turli xizmatlar ko`rsatib hayotini yaxshilash zarur.
Yoshlarda deviant xulq va tarbiya buzulishini oldini olish vositalaridan
asosiy o`rinlarda turuvchi oilaviy tarbuya muhitiga e`tibor berish lozim. Ota-
onalar farzandlari bilan ularning yosh davri xususiyatlarini hisobga olgan holda
ko`proq muloqot qilishlari, ularni qiziqtirayotgan voqea-hodisalari bilan
suhbatlashishlari tavsiya etiladi. Oilaviy tarbiyada yetakchi profilaktika sifatida
farzandlarga diniy tarbiya berish, e`tiqodini mustahkam qilish, ularda har qanday
xulq og`ishi ko`rinishi diniy tarafdan ham, dunyoviy tarafdan ham ijobiy xal
qilish uchun zarurdir. Har bir inson hayotida komil shaxsni shakllantirishda
huquqiy tarbiya alohida o’rin tutadi.Ta’limning ko’p jihatlarini hisobga olsak
ham, huquqiy ta’lim va huquqiy savodxonlik birinchi qadam bo’ladi. Bolalar va
o’smirlar o’rtasida jinoyatchilikning oldini olish, voyaga yetmaganlar o’rtasida
jinoyatchilikning ko’payishiga yo’l qo’ymaslik zamonaviy jamiyat oldida turgan
asosiy vazifalardan biridir. Bu masala bugungi kunda eng dolzarb masalalardan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
216
biriga aylanib bormoqda. Yoshlar tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlar tanish
ko`rinishga aylanib,mamlakatni larzaga solmoqda. Xulq-atvori og`ir bola
ulg`aygan sari og`ir jinoyatlarga moyil bo`lishini hisobga olsak, bu juda o`tkir
muammo ekanini tan olishimiz kerak.
O’smirlarning jinoyat sodir etish sabablarini hisobga oladigan bo’lsak,
ayrim otaonalarning farzandlari taqdiri haqida qayg’urmasligi, ularni o’z holiga
tashlab
qo’yishi,
maktabdan
tashqari, bo’sh
vaqtida
nima bilan
shug’ullanayotganini nazorat qilmasliklari sabab bo’lmoqda. Bizning nazarimizda
har bir ota-
ona farzandining intizomi , ta’lim
-
tarbiyasigs ko’proq e’tibor qaratib,
bo’sh vaqtida nimalar bilan mashg’ul bo’lishini qat’iy nazorat qilsa, o’smirlar
o’rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikni kamaytirishga katta hissa qo’shgan
bo’ladi.
Bola tarbiyasida, ijtimoiy me’yorlar talabi asosida tarbiyalashning eng
muhim, eng birinchi ijtimoiy nazorat instituti bu oiladir. ``Yoshlarimiz tarbiyasi
qanchalik mukammal bo’lsa, xalq shuncha baxtli yashaydi``. Chunki farzand
tarbiyasi beshikdan boshlab, barkamol komil inson bo’lib shakllanishida nikohli
sog’lom oila muhitining o’rni benihoya katta va salohiyati cheksizdir.Har bir
farzand inson bo’lib,shxsga aylanishining dastlabki manbai ota
-onaga, oilaga
bevosita bog’liqdir. Insondagi xulqatvor, axloq
-odobning dastlabki normalari
oilada shakllanib, maktab, mahallada, jamoatchilik o’rtasida ta’lim
-tarbiya tizimi
faoliyati jarayonida takomillashadi. Insoniy fazilatlar shakllanib takomillashib
komil insoniylik darajasigacha ko’tarilib boradi,aksincha oilada noto’g’ri tarbiya
shakllansa buzg’unchi, tajavuskor shaxsga aylanib qoladi
Ma’lumki har bir oilada bolalarni muayyan tarbiyalash usullarining o’ziga
xosligi mavjud. Ushbu holatlarda ota-onalarning xulq-
atvori alohida o’rin tutadi
va bu bolaning ijtimoiylashuviga ta’sir etadi.Deviant va tajovuskor xulqli
farzandlari bor oilalardagi tarbiya usullari o’rganilganda, ota
-onaning
kayfiyatigako’ra, ko’p hollarda qattiqqo’llik, jazolash, ota
-onalik mehrining
``tanqis``ligini namoyon qilish kabilar qayt qilingan. Deviant xulqli va ijobiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
217
xulqli o’quvchilarning oila sharoiti o’rganilganda, deviantlilarning nomaqbul
oilada tarbiyalanganliklari tasdiqlangan. Xulq og’ishini kelib chiqishiga aloqador
oilaviy va ijtimoiy omillar muammosiga bag’ishlangan tadqiqotlarning tahlili
ko’rsatishicha, ikki o’zaro bog’liq omil orasidagi;
-funksional yoki xulq-
atvorga to’g’ridan
-
to’g’ri ta’sir qiluvchi shaxslararo
jarayonlar.
-
bevosita ta’sir qiluvchi, o’zida oila tarkibi hamda hajmini
mujassamlashtirishga tizimli jarayonlarga ajratish mumkin.
Bola dunyoga, jamiyatga, ijtimoiy me’yorlar va xulq
-atvor qoidalariga
munosabatining birinchi na’munasi ota
-
onalardir. ``Bola huquqlari`` to’g’risidagi
konvensiyada ``shaxsning to’liq va uyg’un rivojlanishi uchun bola oilaviy
muhitda, baxt, muhabbat va farovon hayot tarzida yashashi zarur
hisoblanadi``.Jamiyatimiz taraqqiyoti munosabati bilan oila, uning barcha hayotiy
bosqichlari jiddiy o’zgarishlarga uchramoqda. Xususan noto’g’ri shakllangan
oilalarda ya’ni deviant xulqatvorga ega bo’lgan oilalarda xususan voyaga
yetmagan bolalarning katta bo’lishi, tarbiyaning buzulishiga, xulq
-atvorning
og’irlashishiga, deviantlikning ularda ham shakllanishiga sabab bo’ladi. Noto’g’ri
oilada xususan bolalarning psixikasi buzuladi. Buni psixologlar oilaviy nizolarda
bolalarning xulq-atvorining asosiy modellarini aniqladilar. Ular bolalar ongsiz
ravishda yoki ongli ravishda barcha qo’pol qirralarini tekislashga yoki ota
-
onalarni yarashtirishga harakat qiladilar, bunda ota-onaning birbiriga
munosabatida bolaning psixikasida o’zgacha fikrlar, g’oyalar, qayg’urish kabilar
paydo bo’ladi.
Agar oilada ko’pincha janjal va nizolar bo’lib tursa va bu xatti
-harakatlar
bolalar ko’z oldida sodir bo’lsa, kelajakda u shaxsiy hayotida doimiy
muvaffaqiyatsizliklarga va ota-
onalikning noto’g’ri qiyofasini shakllantirilishiga
olib keladi.Bola nizoli vaziyatlarda ba’zan o’zini
-
o’ziga jalb qiladi. Bunda bola
oilaviy nizolarda neytral pozitsiyani egallaydi, ularda qatnashmaslikka harakat
qiladi. U bu nizolarni hal qila olmaslikdan juda xavotirga tushishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
218
Tashqi tomondan xech qanday histuyg’ularni namoyon qilmasa ham, oilasidan
tobora uzoqlashib boradi. Oilasida bo’lishni ular bilan gaplashishni xohlamay
qoladi, yolg’izlikka berilib, hech kimni ichki dunyosiga kirishiga yo’l
qo’ymasligi mumkin. Bunday bola har qanday jamoada maslashishi qiyin bo’ladi.
Ular tez-
tezdepressiyaga tushadi. Doimiy ishonchsizlik va qo’rquv kuzatiladi,
o’zi past baholaydigan shaxs bo’lib qoladi. O’smirlik davrida bu bolalar his
-
tuyg’ularga berilib ketishida va ko’pincha taqiqlangan narsalarda taskin topadilar
-
chekish, ichish, giyohvand moddalar, uydan chiqish va boshqalar uchraydi.
Chezare
Lombrozoning ``Tug’ma individual omillar
- jinoiy xulqning
asosiy sabablaridir. Tug’ma jinoyatchilarni boshqa shaxslardan ularning tashqi
belgilariga qarab osongina farqlash mumkin. Uning burni yalpoq, soqoli siyrak,
peshonasi tor, jag’ suyaklari katta, yanoq suyaklari bo’rtib chiqqan, peshonasi
qosh usti suyaklari do’ng, quloq solinchoqlari osilgan vaa hokazo bo’ladi.
Bunday belgilar yovvoyi odamlar va maymunlarda hamda jinoyatchilarda
bo’ladi`` deb tariflaydi. Lombrozo bu orqali ko’proq deviantlikni tug’ma
ekanligini va deviantlikdagi ko’rinishlarni yovvoyi hayvonlarning xatti
-
harakatiga qiyoslaydi. Deviant shaxsni tariflash tashqi tomondan aniqlashni
ko’rsatadi. Lombrozo nazariyasida jinoyatchilik klassifikatsiyasi:
•
Tug’ma jinoyatchilik
•
Ruhiy kasal jinoyatchilik
•
E’tiqodiga ko’ra jinoyatchilik(Siyosiy jinoyatchilik ham shular
jumlasidan)
•
Tasodifiy jinoyatchilik
Tug’ma jinoyatchilik
- nasldan-
naslga o’tuvchi hisoblanadi. Bu ota
-onada
yoki qaysidir avlodidan ham o’tishi mumkin. Lombrozo ko’proq deviantlikni
tug’ma deb hisoblaydi. Ruhiy jinoyatchilik
-
sog’lig’ida turli xil o’zgarishlar
sababli, kasallik oqibatida, psixikaning buzilishi oqibatida ham jinoyatchilik yuz
berishi mumkin. Bunda shaxs o’zining jinoyatchilik qilganini ham ko’pincha
anglamaydi. E’tiqodiga ko’ra jinoyatchilik
- turli din vakillari orasida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
219
jinoyatchilik, dini ularni targ’ib e’tish, bir
-
biridan ustun qo’yish, targ’ib etish
orqali sodir bo’lishi mumkin.
Tasodifiy jinoyatchilik-
biron-bir kutilmagan vaziyatda,
tasodifiy jinoyatchilik,urush-janjal, huquqbuzarlikka duch kelgan vaqtda
inson o’zi bilmagan holda jinoyatchilikka aralashib qolishi mumkin.
Robert Mertonning anomiya nazariyasida: ``Deviant xulq-
atvor jamiyatda e’lon
qilingan qadriyatlar va rasmiy xulq-atvor standartlari bilan aholi xulq-atvor
motivlari hamda mavjud imkoniyatlarining birbiriga mos kelmay qolishi
natijasidir`` deb tariflaydi. Deviant shaxs jamiyatdagi qonunqoidalar,
qadriyatlarga
mos
kelmaydigan
turli
xil
huquqbuzarliklar,
jinoyatchiliklar,ziddiyatlarni yuzaga keltiradi. Bu jamiyat uchun juda katta
muammo hisoblanadi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish joizki o`smir, voyaga yetmagan bolalar bular
uchun oila, undagi muhit eng muhimi sanaladi. Uning rivojlanishi, kasb egallashi,
hayotda o`zining yo`lini topishi, atrof bilan moslashishi uchun oila juda muhim
sanaladi. Bolaga oiladagi tarbiya uning birinchi qadami bo`ladi. Bu qadamdagi
izlar unga kelajakda juda foyda keltiradi. Boshlang`ich poydevor, ko`nikma
hisoblanadi.Voyaga yetmagan bolalarda deviantlik ham oilada yaxshi muhit
bo`lmasligi, urush, ichkilikbozlik natijalarida va boshqa turli xil vaziyatlarda
vujudga keladi. Ularni tuzatish, to`g`ri yo`lga boshqarish uchun yurtimizda
reabilitatsiya markazlari faoliyat yuritmoqva samara bermoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ROʻYXATI:
1.O`zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari to`plami.
2.Chezare Lombrozo asari.
3.G`oziyeva E.G` ``Psixologiya``.T.2008 yil
4.Abdurasulova.Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi va uning oldini olish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
220
muammolari.
5. Ziyo.net
