Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
100
BOLA TARBIYASIDA “MAS’ULIYAT”NI OSHIRISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Otaboyeva Kamola Botirjon qizi
Toshkent shahar Sergeli tumani 264-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
: Hozirda mamlakatimizda oilaning mahalla hamda
ta’lim
muassasalari bilan hamkorlikdagi faoliyatini yanada takomillashtirish va
mazmunan yangilash, pedagogik hamkorlikning faoliyatini kuchli nazoratga olish,
ota-
onalarni farzand tarbiyasida mas’uliyatini yanada kuchaytirish, ta’lim
-tarbiya
maskanlarida oʻqitishning sifati va samaradorligini yaxshilash va
mahalla koʻy,
jamoatchiligining daxldorligini va javobgarligini kengaytirishga muhim huquqiy
asos boʻlib xizmat qilmoqda.
Kalit soʻzlar:
oila,jamiyat, tarbiya, ruhiy rivojlanish, psixik jarayonlar,
muloqot, ong,oila instituti, hamkorlik
KIRISH
Tarbiya bizdan koʻp narsalarni talab qiladi.
Masalan, oila
muqaddasligini
chuqur anglash kerak. Avlodlar oʻzgarishi mumkin, yillar bir
-
biriga oʻxshamasligi mumkin. Ammo yurakdagi mehr
-muhabbat hech qachon
oʻzgarmaydi. Muhabbat bu
-
avvalo inson oʻziga ishonishi, oʻzini hurmat qilish
uchun ham jasorat talab qiladi. Farzandlar oʻzidan oʻzi katta boʻlib qolmaydi ularga
kiyim, oziq-ovqat, uy-joy zarur. Shuningdek, albatta
taʼlim olishi uchun sharoit
kerak. Afsuski, hozirgi kunda ular uchun qoʻl telefoni zaru
r deb hisoblashadi.
Biroq farzandlar tarbiyasi uchun eng muhimi insoniy samimiyat va ota-onaning
eʼtibori va mehr
-
muhabbatidir. Shunaqangi meʼyorlar mavjudki ularni oʻzgartirish
mumkin emas. Bu insonnig biologik xususiyatlari hisoblanadi.
Har bir bola oʻzi bir moʻjiza! Har bir oila oʻzi bir saltanat! Shuning uchun
oʻzaro
munosabatda juda ehtiyotkorlik darkor.
Donishmandlarning taʼkidlashicha:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
101
•
Agar bola tanqidiy ruhda yashasa, u ayblashni oʻrganadi.
•
Agar bola adovat bilan yashasa, u urishishni oʻrganadi.
•
Agar bola qoʻrquvda yashasa, u qoʻrqoqlikni oʻrganadi.
•
Agar bola afsusda yashasa, u afsuslanishni oʻrganadi.
•
Agar bolaning ustidan koʻp kulishsa, uyatchan boʻlishni oʻrganadi.
•
Agar bola qiziqish bilan yashasa, u havas qilishni oʻrganadi.
•
Agar bola uyat bilan yashasa, u aybdorlik hissini oʻrganadi.
•
Agar bola
qoʻllab
-
quvvatlash bilan yashasa, u oʻziga ishonishni
oʻrganadi.
•
Agar bola bagʻrikenglikda yashasa, u sabrli boʻlishni oʻrganadi.
•
Agar bola maqtov bilan yashasa, u qadrlashni oʻrganadi.
•
Agar bola
tan olish bilan yashasa, sevishni oʻrganadi.
•
Agar bola rostgoʻylik va adolatda yashasa, u haqiqat va adolat
nimaligini
oʻrganadi.
•
Agar bola xavfsizlikda yashasa, u oʻziga va atrofidagilarga
ishonadi.
•
Agar bola
doʻstlik bilan yashasa, u yer yuzi
yashash uchun ajoyib
joy ekanligini anglaydi.
•
Agar siz osoyishtalik bilan yashasangiz, sizning farzandingiz ham
osoyishtalikda yashaydi.
Bola oilada shakllanadi,ravnaq topadi.Shu sababdan oila bola uchun tarbiya
oʻchogʻi
dir.
Oila institutini yanada mustahkamlash va rivojlantirish, yurtimizda
oilalarni, ayniqsa, yosh oilalarning huquqiy va ijtimoiy
–
iqtisodiy manfaatlarini
himoya qilish, jismonan sogʻlom, maʼnan yetuk va har tomonlama rivojlangan
barkamol avlodni tarbiyalashda o
ilaning rolini mustahkamlash, sogʻlom oilani
shakllantirish, mahalalar mavqeini mustahkamlash va rolini kuchaytirish, borasida
olib borilayotgan islohatlarni yanada rivojlantirishga doir keng koʻlamli chora
-
tadbirlar tashkil etilmoqda. Aynan shu maqsada Oʻ
zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “Barkamol avlodni tarbiyalashda oila instituti va fuqarolarning
oʻzini oʻzi boshqarish organlarining taʼlim muassasalari bilan oʻzaro hamkorligini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
102
yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi 2012
- yil 19- iyundagi 175-
sonli qarori bilan 4 ta yoʻnalish, 25 ta banddan iborat “Oila
-mahalla-
taʼlim
muassasasi” hamkorlik mexanizmini kuchaytirish boʻyicha chora
-tadbirlar
majmuasi tasdiqlangan.
Sogʻlom bola tarbiyasida mahallaning rolini kuchaytirish boʻyicha kompleks
chora-
tadbirlarni ishlab chiqilmoqda. Sogʻlom bolaning shakllanishida taʼlim va
sportning rolini kuchaytirish, ularni zamon talablariga muvofiq jihozlash, yuqori
malakali pedagog va
mutaxassislar bilan taʼminlash, bolalarni maktabga tayyorlash
darajasini tubdan yaxshilash, boshlangʻich taʼlim sifatini yuksaltirish, ilgʻor
pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini amaliyotga keng joriy
etish, sogʻlom turmush tarzini faol targʻib etish, bolalar, ayniqsa, qizlar oʻrtasida
jismoniy tarbiya va sportga mehr uygʻotish boʻyicha aniq choratadbirlarni amalga
oshirish hamda Kam taʼminlangan oilalarda voyaga yetayotgan ukuvchilarni sport
turlari va jismoniy tarbiya bilan shugʻullanish
ga keng jalb qilish. Iqtidorli
bolalarning intellektual salohiyatini qoʻllab
-quvvatlash va rivojlantirish uchun
shart-sharoitlarni yanada yaxshilash maqsadida iqtidorli bolalarning individual
salohiyatini rivojlantirish va roʻyobga chiqarish maqsadida ular
ning xalqaro fan
olimpiadalarida ishtirokini taʼminlash umumtaʼlim maktab oʻquvchilari oʻrtasida
qarovsizlik, huquqbuzarlik, jinoyatchilik va giyohvandlikning oldini olish boʻyicha
profilaktik tadbirlar majmuini oʻz ichiga oladi.
Bola tarbiyasida uning maʼnaviyatini shakllantirish va yuksaltirishda
oilaning oʻrni va taʼsiri beqiyosdir. Aynan oilada milliy iftihor tuygʻusi
shakllanadi. Milliy iftihor esa insondagi yuksak maʼnaviy fazilatlarni hosil qiladi.
Ushbu insoniy fazilatlar esa Vatan, uning istiqboli, milliy manfaatlari bilan uzviy
bogʻliqdir. Kattalarga izzat
-ikrom, kichiklarga mehr, ota-
onalarga eʼzoz,
farzandlarga mehrmuhabbat kabi insonni inson sifatida ulugʻlaydigan, maʼnaviy
-
axloqiy jihatdan goʻ
zal va barkamol qiladigan qadriyatlarimiz har bir fuqaro,
ayniqsa, yoshlar qalbidan mustahkam oʻrin olishi lozim.
Maʼlumki, xalqimiz azal
-
azaldan oʻzining bolajonligi, oilaparvarligi bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
103
ajralib turadi. Albatta, farzandga mehr qoʻyish, uning qornini toʻq, ustini but qilish
bilan bir qatorda, ularni yoshlik chogʻidan boshlab tarbiya, axloq
-odob, yuksak
maʼnaviyat, oʻz yurtiga sadoqat kabi tuygʻularni shakllantirish asosida voyaga
yetkazish
doimo dolzarb ahamiyat kasb etib kelgan. Bu masalaga eʼtibor bermaslik
nafaqat oila, mahallasi uchun, balki butun jamiyat rivojiga toʻsqinlik qilishi va
salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ham koʻpgina hayotiy misollarda
kuzatilgan. Zero, kishinin
g kundalik hayoti va faoliyatida moddiy va maʼnaviy
asoslar har doim bir-
biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan.
Oila va nikohning muqaddasligini anglash, oilani huquqiy asosda qurish,
turli yot gʻoyalarga berilib ketmaslik
-
dan ogoh boʻlish, ota
-onaning bolalar
oldidagi, farzandlarning ota-ona oldidagi burch va vazifalarini singdirishda
huquqiy tarbiyaning ahamiyati
katta. Oʻzbekiston Respublikasi Oila Kodeksining
73moddasida quyidagi qoidalar belgilab qoʻyilgan:
Ota-
ona oʻz bolalarini tarbiyalash huquqiga ega va tarbiyalashi shart. Ota
-
ona oʻz bolalarining tarbiyasi va kamoloti uchun javobgardir. Ular oʻz bolalarining
sogʻligʻi, jismoniy, ruhiy, maʼnaviy va axloqiy kamoloti haqida gʻamxoʻrlik
qilishlari shart. Ota-
ona oʻz bolalarini tarbiyalashda boshqa barcha shaxslarga
nisbatan ustun huquqqa ega. Ota-ona bolalarining qonun hujjatlarida belgilangan
zarur darajada taʼlim olishini taʼmin
-lashi shart.
Har bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, oʻz ota
-onasini bilish, ularning
gʻamxoʻrligidan foyda
-lanish, ular bilan birga yashash huquqiga ega, bola
manfaatlariga zid boʻlgan holatlar bundan mustasnodir.
Binobarin, jismonan sogʻlom, maʼnaviy yetuk va har tomonlama rivojlangan
barkamol avlodni tarbiyalashda oilaning roli muhim hisoblanadi.
Yoshlarni “intellektual nuqtai nazardan barkamol, yoshlari bilimli, or
-
nomusli, vatanparvar” qilib voyaga yetkazish uchun esa taʼlim bilan tarbiyani bir
-
biriga uzviy tarzda olib borish kerak. Taʼlim
-tarbiya tizimining bugungi kundagi
asosiy vazifasi oʻsib kelayotgan yoshlarni vatanparvar, zamonaviy bilim, koʻnikma
va malakalarni oʻzlashtirgan hamda jamiyatda oʻz munosib oʻrnini egallashga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
104
qodir boʻlgan
- komillikka intiladigan barkamol avlodni voyaga yetkazishdir.
Insonni shaxs boʻlib shakllanishida, hayotda oʻz oʻrnini topishi, el
-yurt
ichida izzat-
hurmatga ega boʻlishi, yuksak axloq
-
odob qoidalarini oʻzida mujassam
etishida u yashab turgan oila va mahala asosiy poydevordir. Bu poydevorning
mustahkamligi oilaviy an
ʼanalarning bardavomligi, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarning uygʻunligini taʼminlashi ota
-onalar va keksa avlodning jamiyatdagi
halol mehnati, oila va turmush doirasidagi shaxsiy oʻrnagi, ajdodlari beradigan
oqilona oʻgitlari, cheksiz va samimiy gʻamxoʻrligiga koʻp jihatdan bogʻliq.
XULOSA
Xalqimizning shunday ezgu maqsadlarini roʻyobga chiqarish yoʻlida
mustaqillik yillarida Yurtboshimiz rahnamoligida taʼlim
-tarbiya sifati va
samaradorligini zamon talablari darajasiga koʻtarish davlat siyosatining ustuvor
yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Bo
lalarni maktabga tayyorlash darajasini tubdan
yaxshilash, boshlangʻich taʼlim sifatini yuksaltirish, ilgʻor pedagogik va axborot
-
kommunikatsiya texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish, iqtidorli
bolalarning intellektual salohiyatini qoʻllab
-quvvatlash va rivojlantirish uchun
shart-sharoitlarni yanada yaxshilash maqsadida iqtidorli bolalarning individual
salohiyatini rivojlantirish va roʻyobga chiqarish maqsadida umumtaʼlim
maktablarida oʻquvchilarning iqtidori va isteʼdodiga koʻra variativ sinflar,
ix
tisoslashtirilgan davlat umumtaʼlim maktablari, ijod va Prezident maktablari
tashkil etildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasining “Uzluksiz ma’naviy
tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida” 2019 yil 31
-dekabrdagi 1050-sonli qarori.
2.
Abdulla Sher. Axloqshunoslik. Darslik.
–T.: «Oʻzbekiston faylasuflari
milliy jamiyati»nashriyoti, 2010.
3.
Alimova G., J. Kamolov, Sh. Abdullaeva. “Oila –
mahalla
–ta’lim
muassasasi” hamkorligi.
T., 2014.
–
64 b.
4.
Ziyo.net
