Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
96
JALOLIDDIN RUMIY ASARLARIDA TARBIYA G‘OYALARINING
PEDAGOGIK TALQINI.
ALLAYAROV DONIYOR ISLOM O
‘G‘LI
.
Ajiniyoz nomidagi NDPI tayanch doktoranti
.
Annotatsiya.
Mazkur tezisda buyuk mutasavvif va adib Jaloliddin Rumiy
asarlarida ilgari surilgan
tarbiyaviy g‘oyalar pedagogik nuqtai nazardan tahlil
qilinadi. Rumiy tomonidan asoslangan ruhiy, axloqiy, estetik va ijtimoiy tarbiya
yo‘nalishlari zamonaviy ta’lim tamoyillari bilan qiyosiy o‘rganiladi. Shuningdek,
uning “komil inson” haqidagi qarashlari
hozirgi pedagogik konsepsiyalar
–
shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, emotsional rivojlanish, ma’naviy
-axloqiy kamolot
bilan qanday uyg‘unlashishi aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
Rumiy, tarbiya, axloqiy yetuklik, tasavvuf, estetik tarbiya,
zamonaviy pedagogika.
Bugungi globallashuv davrida yoshlarning ma’naviy
-axloqiy tarbiyasi
nafaqat pedagogik muammo, balki ijtimoiy zarurat sifatida ko‘rilmoqda. Shu
nuqtai nazardan, Sharq mutafakkirlarining merosini chuqur o‘rganish muhim
ahamiyat kasb etadi. Xususan, Jaloliddin Rumiy (1207
–
1273) asarlarida ilgari
surilgan tarbiyaviy g‘oyalar bugungi pedagogik jarayon uchun boy ma’naviy
manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Rumiy asarlarida tarbiya masalalari chuqur ma’naviy
-falsafiy mazmunga
ega bo‘lib, ular quyidagi yo‘nalishlarda ifoda etilgan:
•
Axloqiy tarbiya: Inson kamolotining asosi deb axloqiy poklik e’tirof etiladi.
Masnaviyda nafs ustidan g‘alaba tarbiyaning muhim bosqichi sifatida
ko‘rsatiladi.
•
Ruhiy tarbiya: Rumiy inson qalbini sabr, zikr, muhabbat orqali poklash
g‘
oyasini ilgari suradi.
Bu yo‘nalish tasavvufiy ichki kamolotga asoslangan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
97
•
Estetik tarbiya: Musiqa va raqsni ruhiy uyg‘onishga xizmat qiluvchi vosita
sifatida talqin qiladi. Bu orqali go‘zallikni anglash, did tarbiyasi muhim
sanaladi.
•
Ijtimoiy tarbiya: Odamiylik, bag‘rikenglik, empatiya kabi ijtimoiy fazilatlar
inson kamolotida asosiy rol o‘ynashi ta’kidlanadi.
Shuningdek, Rumiy ilmni qalbga joylashgan nur sifatida baholaydi va uni
faqat tashqi yodlash emas, balki qalbdan o‘zlashtirish zarurligini uqtiradi.
Tezisda
Rumiy qarashlarining zamonaviy ta’lim konsepsiyalari –
shaxsga yo‘naltirilgan
ta’lim, emotsional
-
intellektual rivojlanish, san’at orqali tarbiya, axloqiy
-falsafiy
yondashuvlar bilan o‘zaro bog‘liqligi ilk bor tahliliy yondashuv asosida ochib
berilgan. Bugungi yoshlar internet, ijtimoiy tarmoqlar va turli axborot oqimi ichida
axloqiy mezonni yo
‘
qotib qo
‘
yish xavfiga duch kelmoqda
. Rumiy g‘oyalari esa
yoshlarni:
•
o‘z ustida ishlashga (nafsni yengish),
•
sabrli, kamtar va mehribon bo‘lishga,
•
ichki uyg‘unlikka erishishga yo‘naltiradi.
Bu shaxsiy rivojlanish va ijtimoiy moslashuv uchun juda muhim.
Rumiy o‘z asarlarida aql bilan yurak uyg‘unligini targ‘ib qiladi. Bugungi
ta’limda bu:
•
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim,
•
Emotsional intellekt,
•
Axloqiy-
ruhiy barqarorlik tamoyillari bilan bevosita bog‘liq.
Demak, Rumiy qarashlari orqali tarbiyaning nafaqat nazariyasi, balki amaliy
modeli ishlab chiqilishi mumkin.
Ko‘p hollarda pedagogik tizimlar G‘arbiy modelga asoslanadi. Biroq biz o‘z
tariximiz, madaniyatimiz, tafakkurimizga mos Sharqona tarbiya maktabini
tiklashimiz kerak.
Rumiy bunga tayyor asos bo‘la oladi, chunki u:
•
Qur’onga tayangan,
•
amaliy ma’naviyatni ilgari surgan,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
98
•
ichki o‘zgarish orqali tashqi ijtimoiy xulqni shakllantirishni targ‘ib qilgan.
Rumiy qarashlarini o‘rganish:
•
pedagogika,
•
psixologiya,
•
axloqshunoslik,
•
ma’naviyat asoslari kabi fanlar uchun ilmiy
-nazariy manba yaratadi.
Tarbiyaning chuqur falsafiy ildizlarini tushunish, hozirgi ta’lim jarayonini
mazmunan boyitishga xizmat qiladi.
Annemarie Schimmel, Seyyid Hossein Nasr kabi olimlar Rumiy g‘oyalarini
G‘arb ilmiy jamoatchiligiga tanitgan. Biz esa ularni:
•
pedagogik tahlil orqali,
•
qadriyat asosidagi ta’lim modeli sifatida o‘rganib,
•
O‘zbek va musulmon olami tafakkurini dunyoga
tanitishimiz mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo
‘
lsak, Jaloliddin Rumiy asarlarida yoritilgan
tarbiya g‘oyalari nafaqat diniy
-
ma’naviy manba, balki amaliy pedagogik model
sifatida ham o‘rganilishi zarur. Bugungi ta’lim tizimida bu g‘oyalarning
qo‘llanilishi yoshlarning ma’naviy yetukligi, axloqiy pokligi va ichki uyg‘unligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Jaloliddin Rumiy.
Masnaviy Ma’naviy
(6 jildlik). Tarjimon: Sh.
Shomuhamedov.
–
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot
-matbaa,
2004.
2.
Jaloliddin Rumiy.
Fihi Ma Fihi
(“Undagi narsa –
undadir”). Tarjimon: M.
Shermuhamedov.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006.
3.
Jaloliddin Rumiy.
Divoni Kabir
(G‘azallar majmuasi). –
Tehron: Nashri
Markazi, 1999. (fors tilida)
4.
Schimmel, Annemarie.
The Triumphal Sun: A Study of the Works of
Jalaloddin Rumi.
–
Albany: SUNY Press, 1993.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
99
5.
Nasr, Seyyid Hossein.
Traditional Islam in the Modern World.
–
London:
Kegan Paul International, 1990.
6.
Bahodir Qosimov.
Tasavvuf va badiiy tafakkur.
–
Toshkent: O‘zbekiston,
1995.
7.
Muhammadyusuf Yusupov.
Tasavvuf ilmi va axloqiy qadriyatlar.
–
Samarqand: Akademnashr, 2010.
8.
Qurbonov B.
Ruhiy tarbiya: pedagogik yondashuv.
–
Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2018.
9.
Parfi, Rauf.
Ma’naviyat va irfon yo‘llari.
–
Toshkent: Adabiyot va san’at,
2005.
10.
Xaitov A.
Sharq mutafakkirlari axloqiy qarashlari tarixidan.
–
Toshkent:
Fan, 1992.
11.
Rizaiddin ibn Faxriddin.
Asrlar davomida tarbiya.
–
Toshkent: Ma’naviyat,
2000.
12.
Haqberdiyev Z.
Komil inson falsafasi.
–
Toshkent: Fan, 2014.
13.
Jabborov A.
Pedagogik tafakkur tarixidan.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2009.
14.
Sattorov A., Jo‘rayev B.
Tarbiyaning nazariy asoslari.
–
Toshkent: TDPU,
2019.
