Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
68
BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA OZIQ-OVQAT ISHLAB
CHIQARUVCHI KORXONALARNING TAHLILI
Kudratova Iroda Turdibayevna
- assistent
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Annotatsiya
: Ushbu maqolada bozor iqtisodiyoti sharoitida oziq-ovqat
ishlab chiqaruvchi korxonalar milliy iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri
sifatida alohida ahamiyat kasb etishi. Ular nafaqat aholining oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash, balki bandlikni oshirish, eksport salohiyatini kuchaytirish
va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim rol
o‘
ynashi borasida fikr
mulohazalar bayon qilingan.
Kalit
so‘
zlar:
Bozor iqtisodiyoti, oziq-ovqat sanoati, ishlab chiqarish,
eksport, innovatsiya, logistika, mahsulot sifati, iqtisodiy barqarorlik, bandlik.
Abstract:
This article discusses the special importance of food production
enterprises as one of the strategic sectors of the national economy in a market
economy. They play an important role not only in ensuring food security for the
population, but also in increasing employment, strengthening export potential and
strengthening economic stability.
Keywords:
Market economy, food industry, production, export, innovation,
logistics, product quality, economic stability, employment.
Аннотация:
В статье рассматривается особое значение предприятий
пищевой промышленности как одной из стратегических отраслей народного
хозяйства в условиях рыночной экономики. Высказывались мнения о важной
роли, которую они играют не только в обеспечении продовольственной
безопасности населения, но и в повышении занятости, укреплении
экспортного потенциала, укреплении экономической стабильности.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
69
Ключевые слова:
Рыночная экономика, пищевая промышленность,
производство, экспорт, инновации, логистика, качество продукции,
экономическая стабильность, занятость.
Kirish va mavzuning dolzarbligi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida oziq-ovqat
ishlab chiqaruvchi korxonalar mamlakat iqtisodiyotining ajralmas qismi bo
‘
lib,
ularning faoliyati nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta
’
minlash, balki aholining oziq-
ovqat xavfsizligini, bandlikni oshirish va eksport salohiyatini kuchaytirishda ham
muhim rol o
‘
ynaydi.
O‘
zbekiston Respublikasida oziq-ovqat sanoati s
o‘
nggi
yillarda jadal rivojlanib, 3200 dan ortiq korxonalar orqali 200 dan ortiq mahsulot
turlari ishlab chiqarilmoqda. Bu sanoat tarmo
g‘
i asosan mahalliy xom ashyoni
qayta ishlashga asoslangan b
o‘
lib, mamlakatni oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, oziq-ovqat sanoatining
rivojlanishida bir qator muammolar mavjud. Xususan, ishlab chiqarish
jarayonlarining samaradorligi, mahsulot sifatining barqarorligi, raqobatbardoshlik
darajasi va eksport salohiyati kabi masalalar dolzarb hisoblanadi. Bu muammolarni
bartaraf etish uchun zamonaviy boshqaruv mexanizmlarini joriy etish, innovatsion
texnologiyalarni q
o‘
llash va klaster tizimini rivojlantirish zarur.Maqolada
O‘
zbekiston Respublikasida oziq-ovqat sanoatining hozirgi holati, rivojlanish
tendensiyalari, mavjud muammolar va ularni hal etish y
o‘
llari tahlil qilinadi.
Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida oziq-ovqat sanoati korxonalari
faoliyatini tashkil etishda zamonaviy boshqaruv mexanizmlaridan foydalanish,
klaster tizimini joriy etish va mahsulot raqobatbardoshligini oshirish b
o‘
yicha
takliflar ishlab chiqiladi.
Ilmiy tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda
O‘
zbekiston
Respublikasida oziq-ovqat ishlab chiqaruvchi korxonalarning bozor iqtisodiyoti
sharoitidagi faoliyati
o‘
rganilgan. Tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar
q
o‘
llanilgan: 1.
Statistik tahlil : Oziq-ovqat sanoatining ishlab chiqarish hajmi,
eksport-import k
o‘rsatkichlari, bandlik darajasi kabi statistik ma’lumotlar tahlil
qilindi.
Bu ma’lumotlar O‘
zbekiston Respublikasi Davlat statistika q
o‘
mitasi va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
70
boshqa rasmiy manbalardan olingan.2. Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish: Oziq-
ovqat sanoatining rivojlanish tendensiyalari, mavjud muammolar va ularni hal
etish y
o‘
llari b
o‘
yicha mavjud ilmiy adabiyotlar
o‘
rganildi. Bu adabiyotlar ichida
xalqaro va mahalliy ilmiy jurnallar, maqolalar va kitoblar mavjud.3.
Empirik
tadqiqot: Oziq-ovqat ishlab chiqaruvchi korxonalarning faoliyati
o‘
rganildi. Bu
o‘
rganish jarayonida korxonalarning ishlab chiqarish jarayonlari, mahsulot turlari,
ishlab chiqarish samaradorligi va boshqa k
o‘
rsatkichlar tahlil qilindi.4.
S
o‘
rovnoma va intervyu: Oziq-ovqat sanoatida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar
bilan s
o‘
rovnoma va intervyular
o‘
tkazildi. Bu usul orqali sanoatdagi muammolar,
innovatsion texnologiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini oshirish va boshqa
masalalar b
o‘
yicha fikrlar yi
g‘
ildi.5.
Kvantitativ va sifatli tahlil : Yi
g‘
ilgan
ma’lumotlar kvantitativ va sifatli tahlil usullari yordamida tahlil qilindi.
Kvantitativ tahlil uchun statistik usullar, sifatli tahlil uchun esa kontent tahlili va
tematik tahlil usullari q
o‘
llanildi.6.
Model yaratish: Oziq-ovqat sanoatining
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash uchun model yaratildi.
Ushbu
modelda iqtisodiy, ijtimoiy, texnologik va ekologik omillar hisobga olindi.7
.
Tavsiya va takliflar ishlab chiqish: Tadqiqot natijalari asosida oziq-ovqat sanoatini
rivojlantirish b
o‘
yicha tavsiya va takliflar ishlab chiqildi. Bu takliflar innovatsion
texnologiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini oshirish, logistika tizimini
takomillashtirish va boshqa sohalarni
o‘
z ichiga oladi.
Natijalar va muhokama. Oziq-ovqat sanoatining hozirgi holati -
O‘
zbekiston
Respublikasida oziq-ovqat sanoati milliy iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. 2024-yilning yanvar-fevral oylarida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab
chiqarish sanoatida 1,1 trillion s
o‘
m asosiy kapitalga investitsiyalar
o‘
zlashtirildi.
Bu jami investitsiyalardagi ulushning 2,4 % ini tashkil Shuningdek, 2024-yilning
yanvar-aprel oylarida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 4,9 % ni
tashkil etdi,
o‘
tgan yilga nisbatan fizik hajm indeksi esa 12,1 % ga oshdi va ishlab
chiqarish hajmi 1 163,2 milliard s
o‘
mni tashkil etdi .Bu k
o‘
rsatkichlar oziq-ovqat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
71
sanoatining barqaror rivojlanayotganini k
o‘
rsatadi. Ammo, sohada hali ham
yechimini kutayotgan muammolar mavjud.
Eksport va import k
o‘
rsatkichlari -
2024-yil yanvar-noyabr oylarida oziq-
ovqat mahsulotlari importi 147,4 million AQSh dollarini tashkil etib,
o‘
tgan
yilning shu davriga nisbatan 25,4 % ga kamaydi va importning umumiy hajmidagi
ulushi 11,9 % ga yetdi . Eksportga kelsak, 2024-yil yanvar-aprel oylarida oziq-
ovqat mahsulotlarining asosiy qismi b
o‘
lgan 298,5 million AQSh dollari
qiymatidagi meva-sabzavot eksport qilindi Bu raqamlar eksport salohiyatining
oshayotganini k
o‘
rsatadi. Biroq, eksport hajmini yanada oshirish uchun mahsulot
sifatini yaxshilash, logistika tizimini takomillashtirish va xalqaro standartlarga
moslashish zarur.
Mavjud muammolar -
Oziq-ovqat sanoatida quyidagi muammolar mavjud:
Texnologik eskirganlik
: K
o‘
plab korxonalarda ishlab chiqarish texnologiyalari
eskirgan b
o‘lib, bu mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko‘
rsatadi.
Moliyaviy resurslarning yetishmasligi
: Ayrim korxonalar aylanma
mabla
g‘
lar yetishmasligi sababli ishlab chiqarish hajmini oshira olmayapti .
Kadrlar malakasi:
Yuqori malakali mutaxassislarning yetishmasligi
innovatsion texnologiyalarni joriy etishda t
o‘
siq b
o‘
lmoqda.
Logistika tizimining zaifligi
: Mahsulotlarni ichki va tashqi bozorlarga
yetkazib berishda logistika tizimining zaifligi muhim muammo hisoblanadi.
Yechimlar va takliflar -
Yuqoridagi muammolarni hal etish uchun quyidagi
choralarni k
o‘
rish zarur:
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish:
Korxonalarda zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish orqali mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqarish
samaradorligini yaxshilash mumkin.
Moliyaviy q
o‘
llab-quvvatlash:
Davlat
tomonidan korxonalarga imtiyozli kreditlar ajratish, subsidiyalar berish orqali
moliyaviy resurslar bilan ta’minlash zarur.
Kadrlar tayyorlash:
Oliy
o‘
quv
yurtlarida oziq-
ovqat sanoati uchun malakali mutaxassislar tayyorlashga e’tibor
qaratish lozim.
Logistika tizimini rivojlantirish:
Mahsulotlarni tez va sifatli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
72
yetkazib berish uchun logistika infratuzilmasini rivojlantirish muhim.
Raqobatbardoshlikni oshirish -
Oziq-ovqat sanoati korxonalarining
raqobatbardoshligini oshirish uchun quyidagi choralar k
o‘
rilishi lozim:
Mahsulot diversifikatsiyasi
: Yangi mahsulot turlarini ishlab chiqarish
orqali bozor talabiga moslashish.
Sertifikatlash va standartlashtirish
:
Mahsulotlarni xalqaro standartlarga moslashtirish orqali eksport imkoniyatlarini
kengaytirish.
Marketing strategiyalarini ishlab chiqish
: Mahsulotlarni ichki va
tashqi bozorlarda tar
g‘
ib qilish uchun samarali marketing strategiyalarini ishlab
chiqish.
Oziq-ovqat xavfsizligi -
Oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash mamlakatning
strategik vazifalaridan biridir. Bu borada quyidagi choralar k
o‘
rilmoqda:
Mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish:
Importga qaramlikni
kamaytirish uchun mahalliy ishlab chiqarishni q
o‘
llab-quvvatlash.
Zaxira
fondlarini yaratish:
Favqulodda vaziyatlarda oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlash uchun zaxira fondlarini shakllantirish.
Sifat nazorati tizimini
kuchaytirish:
Mahsulot sifatini nazorat qilish tizimini kuchaytirish orqali
iste’molchilarni sifatli mahsulotlar bilan ta’minlash
O‘
zbekiston Respublikasida oziq-ovqat sanoati milliy iqtisodiyotning
muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. 2024-yilning yanvar-fevral oylarida oziq-
ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish sanoatida 1,1 trillion s
o‘
m asosiy kapitalga
investitsiyalar
o‘
zlashtirildi. Bu jami investitsiyalardagi ulushning 2,4 % ini tashkil
etdi. Shuningdek, 2024-yilning yanvar-aprel oylarida oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab chiqarishning ulushi 4,9 % ni tashkil etdi,
o‘
tgan yilga nisbatan fizik hajm
indeksi esa 12,1 % ga oshdi va ishlab chiqarish hajmi 1 163,2 milliard s
o‘
mni
tashkil etdi. Bu k
o‘
rsatkichlar oziq-ovqat sanoatining barqaror rivojlanayotganini
k
o‘
rsatadi. Ammo, sohada hali ham yechimini kutayotgan muammolar mavjud.
2024-yil yanvar-noyabr oylarida oziq-ovqat mahsulotlari importi 147,4 million
AQSh dollarini tashkil etib,
o‘
tgan yilning shu davriga nisbatan 25,4 % ga kamaydi
va importning umumiy hajmidagi ulushi 11,9 % ga yetdi. Eksportga kelsak, 2024-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
73
yil yanvar-aprel oylarida oziq-ovqat mahsulotlarining asosiy qismi b
o‘
lgan 298,5
million AQSh dollari qiymatidagi meva-sabzavot eksport qilindi. Bu raqamlar
eksport salohiyatining oshayotganini k
o‘
rsatadi. Biroq, eksport hajmini yanada
oshirish uchun mahsulot sifatini yaxshilash, logistika tizimini takomillashtirish va
xalqaro standartlarga moslashish zarur.
Oziq-ovqat sanoatida quyidagi muammolar mavjud:
Texnologik eskirganlik: K
o‘
plab korxonalarda ishlab chiqarish
texnologiyalari eskirgan b
o‘lib, bu mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko‘
rsatadi.
Moliyaviy resurslarning yetishmasligi: Ayrim korxonalar aylanma mabla
g‘
lar
yetishmasligi sababli ishlab chiqarish hajmini oshira olmayapti. Kadrlar malakasi:
Yuqori malakali mutaxassislarning yetishmasligi innovatsion texnologiyalarni
joriy etishda t
o‘
siq b
o‘
lmoqda.Logistika tizimining zaifligi: Mahsulotlarni ichki va
tashqi bozorlarga yetkazib berishda logistika tizimining zaifligi muhim muammo
hisoblanadi.
Yuqoridagi muammolarni hal etish uchun quyidagi choralarni k
o‘
rish zarur:
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Korxonalarda zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish orqali mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqarish
samaradorligini yaxshilash mumkin.Moliyaviy q
o‘
llab-quvvatlash: Davlat
tomonidan korxonalarga imtiyozli kreditlar ajratish, subsidiyalar berish orqali
moliyaviy resurslar bilan ta’minlash zarur.
Kadrlar tayyorlash: Oliy
o‘
quv
yurtlarida oziq-
ovqat sanoati uchun malakali mutaxassislar tayyorlashga e’tibor
qaratish lozim.Logistika tizimini rivojlantirish: Mahsulotlarni tez va sifatli
yetkazib berish uchun logistika infratuzilmasini rivojlantirish muhim.
Oziq-ovqat sanoati korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish uchun
quyidagi choralar k
o‘
rilishi lozim:
Mahsulot diversifikatsiyasi: Yangi mahsulot turlarini ishlab chiqarish orqali
bozor talabiga moslashish.Sertifikatlash va standartlashtirish: Mahsulotlarni
xalqaro standartlarga moslashtirish orqali eksport imkoniyatlarini kengaytirish.
Marketing strategiyalarini ishlab chiqish: Mahsulotlarni ichki va tashqi bozorlarda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
74
tar
g‘
ib qilish uchun samarali marketing strategiyalarini ishlab chiqish.
Oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash mamlakatning strategik vazifalaridan
biridir. Bu borada quyidagi choralar k
o‘
rilmoqda:
Mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish: Importga qaramlikni kamaytirish
uchun mahalliy ishlab chiqarishni q
o‘
llab-quvvatlash.Zaxira fondlarini yaratish:
Favqulodda vaziyatlarda oziq-
ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash uchun zaxira
fondlarini shakllantirish.Sifat nazorati tizimini kuchaytirish: Mahsulot sifatini
nazorat qilish tizimini kuchaytirish orqali iste’molchilarni sifatli mahsulotlar bilan
ta’minlash.
Xulosalar.
O‘
zbekiston Respublikasida oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish
uchun quyidagi y
o‘nalishlarga e’tibor qaratish zarur:
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Mahsulot sifatini oshirish va ishlab
chiqarish samaradorligini yaxshilash uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish.
Moliyaviy q
o‘
llab-quvvatlash: Korxonalarga imtiyozli kreditlar ajratish,
subsidiyalar berish orqali moliyaviy resurslar bilan ta’minlash.
Kadrlar tayyorlash: Malakali mutaxassislar tayyorlash uchun oliy
o‘
quv
yurtlarida maxsus dasturlarni ishlab chiqish.
Logistika tizimini rivojlantirish: Mahsulotlarni tez va sifatli yetkazib berish
uchun logistika infratuzilmasini rivojlantirish.
Raqobatbardoshlikni oshirish: Mahsulot diversifikatsiyasi, sertifikatlash va
standartlashtirish orqali korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish.
Oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash
: Mahalliy ishlab chiqarishni
rivojlantirish, zaxira fondlarini yaratish va sifat nazorati tizimini kuchaytirish
orqali oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash.
Ushbu choralarni amalga oshirish orqali
O‘
zbekiston Respublikasida oziq-
ovqat sanoatini yanada rivojlantirish, aholining oziq-ovqat mahsulotlariga b
o‘
lgan
ehtiyojini t
o‘liq qondirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash mumkin bo‘
ladi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
75
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Sabirov, K. N. (2021). Evaluation of the structural changes in
production in the food industry. ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH
JOURNAL,
11(1),
1727-1737.
2.
Tur
g‘
unov, M. (2024). Mamlakatimizda oziq-ovqat sanoatini
rivojlanish holati va uning dolzarbligi. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT,
2(9).Universal
3.
Abdullayeva, G. (2024). Oʻzbekiston
Respublikasining oziq-ovqat
sanoati rivojlanishining hududiy xususiyatlari va takomillashtirish yoʻllari. Journal
of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 2(11).
4.
O‘
zbekiston Respublikasi Davlat statistika q
o‘
mitasi. (2022).
Oʻzbekiston Respublikasida Oziq
-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati.
5.
Namangan viloyati statistika boshqarmasi. (2023). Oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati.
6.
Toshkent shahar statistika boshqarmasi. (2024). Toshkent shahrida
oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati.
7.
Buxoro viloyati statistika boshqarmasi. (2022). Oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati.buxstat.uz
8.
Kudratova, I. T. (2024). IMPROVING THE VALUE CHAIN IN
AGRICULTURE
THROUGH
THE
USE
OF
DIGITAL
TECHNOLOGIES.
Western European Journal of Modern Experiments and
Scientific Methods
,
2
(5), 1-6.
9.
Kudratova, I. (2024). ПАХТА ТЎҚИМАЧИЛИК КЛАСТЕРИДА
ИШЛАБ
ЧИҚАРИШНИНГ
ҚИЙМАТ
ЯРАТИШ
ЗАНЖИРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Economics and Innovative
Technologies
,
12
(2), 117-125.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
76
10.
Кудратова, И. (2024). ПЕРСПЕКТИВНОЕ НАПРАВЛЕНИЕ
РАЗВИТИЯ АГРОКОНСАЛТИНГОВЫЕ УСЛУГИ В ХЛОПКОВО
-
ТЕКСТИЛЬНОМ КЛАСТЕРЕ.
Экономическое развитие и анализ
,
2
(3), 75-
81.
11.
Кудратова, И. Т. (2024). АГРОСЕРВИС ХИЗМАТЛАРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ
ИНСТИТУЦИОНАЛ
ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences
,
4
(5), 211-216.
12.
Turdibaevna, K. I., & Vafohodzhaeva, D. M. (2023). INCREASING
LIFE
STANDARDS
OF
THE
POPULATION
AND
SMALL
ENTREPRENEURSHIP.
The Journal of Economics, Finance and Innovation
,
120-126.
