Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
63
XULQI OGʻIR BOLALAR BILAN
ISHLASHNING PSIXOLOGIK
VAZIFALARI HAMDA PSIXODIAGNOSTIKASI
Abdualiyeva Barno Yusufovna
Sirdaryo viloyati Shirin shahar Olim Xo'jayev nomidagi 1-umumiy
oʻrta
ta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya:
Og’ishgan
xulqning h
ar qanday ko’rinishiga moyil bo’lgan
shaxslar jamiyatni tubdan yangilashni maqsad qiladilar, bu esa og’ishgan
xulqning xususiyatlaridan biri bo’lgan jamiyat meʼyorlariga
zid xatti-harakatlarda
namoyon bo’ladi. Ana u endi tibbiy me’yorlar chegarasida ko’rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
og’ishgan xulq, tahlillar,raqobat
- reaktsiya, axloq, anomal,
me’yoriy,
ruhiy holat, tushkunlik, psixik jarayonlar, muloqot, depressiv xulq,
tarbiya, psixologik koʻnikmalar.
KIRISH
Bolalarda
og’ishgan xulqning xususiyatlariga to’xtaladigan bo’lsak bu
shaxsning o’zi yoki atrofdagilarga ahamiyatli tarzda hayot sifatini pasaytirgan
holda real zarar keltirishi hisoblanadi. Deviant axloq o’zining eng keyingi
ko’rinishlarida shaxs va uning atrofdagilari uchun bevosita xavf tug’
diradi,
masalan, suitsidal axloq, zo’ravonlik jinoyatlari, “og’ir” giyohvand moddalar
iste’mol qilish. Zararning psixologik markeri o’sha odamning o’zi yoki uning
atrofidagilarning aziyat chekishidir.
Deviant xulqning yoki og’ishgan xulqning xar qanday ko’rinishiga moyil
bo’lgan shaxslar jamiyatni tubdan yangilashni maqsad qiladilar, bu esa og’ishgan
xulqning xususiyatlaridan biri bo’lgan jamiyat meyorlariga zid xatti
-harakatlarda
namoyon bo’ladi. Ana u
endi tibbiy me’yorlar chegarasida ko’rib chiqiladi. U
garchi mutaxasislar tomonidan kassalik yoki patologik xususiyatga ega deb qaralsa
ham aslini olganda psixik kasalliklarning patologik holat bilan tenglashtiriloqda
bunga sabba ruhiy buzulishlar va ruhi
y tazyiqlar sabab bo’ladi. Psixik parokandalik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
64
holida psixik kasal odamning patologik axloqiga o’rin bor.
Shu o’rinda patologik axloqning turli ko’rinishlarini ham keltirib o’tsak
tibbiy me’yordan og’ish
- birinchi darajasi tibbiy aralashuvni talab qilmaydi.
Bunday toifadagi insonlarga belgilangan mutaxasislar yani psixiatr o’z yordamini
bera oladi agarki inson
o’zida istak va xohish bo’lsa. masalan, psixik kasallarning
deviant axloqi alohida sifati va xatti xarakat sifatida o’rganiladi. Patologik axloq
kasallik holati ta’siri ostida shaxsning o’z harakatlarini anglash va nazorat qilish
qobiliyati ahamiyatli tarzda pasayishini nazarda tutadi.
Bugungi kunda yuqorida aytib o’tilgan keltirilgan fikrlar ayni damda
jamiyatimizda kezib yurupti ularni tuzatish va kelib chiqaruvchi oqibatlarini oldini
olish uchun barcha mutaxasislar birgalikda xarakat qila olishimiz lozim. Shunday
qilib, og’ishgan xulqli shaxs “sog’liq
- kasallik oldi -
kasallik” psixopatologik
o’qida istalgan joyni egallashi mumkin. Shuning uchun ham jamiyat qonun
qoidalari biz mutaxasislarga mana shunday meyorlarni anglash va ijobiy hal etish
masalasini dolzarb masala ekanligini takidlamaqda.
Og’ishgan xulq tushunchasini
biz eng avval shaxs axloqining turli shakillari, unga insoniy sifatlarning barcha
xususiyatlarini o’zida jam qilgan va mutaxasislar tomonidan ularning tahlillari va
izlanishlari natijasida tavsif va tariflarni ko’rib chiqishdan
boshlaymiz.
Inson axloqi to’g’risidagi ilmiy tasavvurlar dastlab XX asrning boshlarida
bixevioristlar tomonidan psixologiya fanining predmeti deb talqin qilingan vaqtdan
boshlab, ayniqsa, shiddatli rivojlanish tusini oldi. Dastlab axloq tushunchasi
doirasida shaxsning
istalgan tashqi kuzatiluvchilar, “raqobat
-
reaktsiya” sxemasi
bo’yicha kuzatiladigan tushundilar. Adabiyotlarda qayd etilishicha 1931
-yilda
axloqiy qarshlarni pedagogika-psixologiya fanining asoschisi asoschilaridan biri
Djon Uotson tomonidan “Tuxumning
mahsuldorlik xususiyatishuki xar lahzasida
dunyo yuzini ko’ruvchi va organizm rivojlanish darajasini yanada murakkablashib
boruvchi faolliyatning uzluksiz oqimi” degan qarashlari bilan ham shaxs
shakillanishi jamiyatning har qanday ijobiy va salbiy ta’sirlarida ko’rishimiz
mumkin.“Axloq” tushunchasining barcha ko’rib chiqilgan tavsifnomalari uning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
65
shaxsning faoliyat jarayonlaridagi turli ko’rinishlarida ham to’la ma’noda farqlana
oladi. Biz pedagogika va psixologiya mutaxasislari tomonidan amalga
oshiriladigan jarayonlar asosan “Og’ishgan xulq” tushunchasi bilan bog’liq
bo’lgan jarayondir. Biz uchun
muhim bo’lgan “shaxsning og’ishgan xulqi”
tushunchasini ta’riflashga o’tishdan oldin biz psixologik va pedagogik jarayonlarni
ham amaliy faoliyatda o’rganishimiz lozim. Ayrim mutaxasislar tomonidan va
pedagogik, psixologik fanlarda quyudagi ko’rinishlari
tavsiflangan:
Mutaxasislarmizdan J.Godfruaning e’tirozi xar bir aytilayotgan fikr o’zini
mantiqiy va asosli fikrlariga dalillariga ega bo’lishi kerak yani biz “Qanday axloqni
me’yoriy deb hisoblash mumkin” degan savol inson axloqini,shu jumladan,
og’ishgan xulqni tushun
tirish uchun markaziy asos sifatida etirof etdi. Ammo
taniqli mutaxasislarimiz ham “Anomal” axloq tushunchasining ma’nosiga qat’iy
ta’rif berish murakkab, ular orasidagi chegara esa o’ta noaniq haqiqatlarga
asoslanadi degan xulosa kelishdi.
Shunga qaramay, bugungi kunda ilmda va kundalik turmush faoliyatimizda
ushbu tushunchalar birgalikda foydalaniladi. Bunda normal axloq atamasi ostida,
qoidadagidek, og’riqli va taqiqlangan xatti xarakatlar bilan bog’liq bo’lmagan, shu
bilan birgalikda, ko’pchilik odamlar uchun xarakterli bo’lgan me’yoriy
-
ma’qullangan axloq tushuniladi.
Shu o’rinda biz avvalllo meyor tushunchsiga o’z tarifimizni keltirib o’tsak,
mavjud jamiyatdagi vaziyat bizni meyor tushuncha va tarifini tavsifini
keltirishimizda bir muncha qarshiliklarga uchraymiz. “Me’yoriy” deb qat’iy
mazmunda ushbu soxa yoki bir fand
a ayni vaqtda qabul qilingan me’yor va
mezonlarga muvofiq keluvchi barcha narsa hisoblanadi. Me’yorlarni qattiy
belgilash va olish usullarini ko’pincha mezon deb ataymiz. Tushunchalarni
izohlashning turli ko’rinishlarini muhim belgilariniajratib o’tadi. Sh
axsning
og’ishgan xulqining shunday maxsus xususiyatlarini ajratish maqsadga muvofiqki,
u bizga bu xulqni boshqa fenomenlardan farqlashda, shuningdek, aniq bir odamda
uning mavjudligi hamda dinamikasini aniqlash zarurati sifatida yordam berishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
66
kerak. Shu o’rinda shuni malum qilamizki mavjud va aniqlangan tushuncha va
kelyirilgan tariflardan biz quyudagi qarashlarni sizga taqdim etishni lozim deb
bildik.
Shuningdek bu shaxs
va uning og’ishgan xulqini quyudagi tarifda keltirib
o’tamiz
-
bu umumqabul qilingan yoki rasman o’rnatilgan ijtimoy me’yorlarga mos
tushmaydigan axloq,bu mavjud xatti-harakat, mavjud qonunlar, vazifalar, qoidalar,
an’analar va ijtimoiy buyruqlarga mos tushmasligi yoki aslidan o’zgacha
ifodalanishi mimkin? . Bola shaxsidagi deviant va deviatsiya tushunchalari axloqni
me’yoriy ortiq yoki meyordanko’p og’ishgan axloqiy xususiyat sifatida
aniqlaganda quyudagilarni esda saqlash kerakki, xar
bir ijtimoiy me’yorlar
o’zgarishi va takrorlamas bolishini. Bu, o’z navbatida, biz pedagog va
psixologlardan boy tajribani talab qiladi. Shubhasiz, deviant axloq - bu har qanday
me’yorlarni emas, balki ushbu jamiyat uchun va ayni shu vaqtda birmuncha muqim
bo’lgan ijtimoiy me’yorlarnigina buzilishi bilan tavsiflanadigan hodisadir.
Shaxsning va deviant xatti xarakati va axloqiy ko’rinishlari , uning namoyon
bo’lishidagi muhum jarayonlarni boshqa bir odamlar tomonidan ijobiy yoki salbiy
baholanishini ko’rish
imiz mumkin. Salbiy yoki ijobiy baho jamoatchilikning turli
muhokamalari yoki ijtimoiy cheklovlarga , shu jumladan, jinoiy yoki aksincha
ma’muriy jazo shakli ko’rinishida namoyon bo’lishi mumkin. Dastavval,
sanktsiyalar istalmagan axloqning oldini olish vazifasini bajaradi. Masalan, jazo
muddatini o’tab, “me’yoriy” tushunchasini anglagan va hayotga qaytgan odamning
moslashuvdagi qiyinchiliklarida biz bu xolatni yaqol ko’rishimiz mumkin.
XULOSA
Insonning mavjud xatti harakatlarini tuzatish orqali yangi hayot boshlashga
intilishi, extiyojlarini ortishi ko’pincha atrofdagi mavjud odamlarning yoki
jamiyatning ishonmasligi, ularni rad etilishlari natijasida tubdan o’zgaradi. Deviant
(giyohvand, jinoy
atchi, o’z
-
o’zini o’ldiruvchi va h.k.) tamg’asi sekin
-asta deviant
barobarlikni (o’z
-
o’zini qi
s qilishni) shakllantiradi. Shunday qilib, axmoqona
shuxrat xavfli yakkalanishni kuchaytiradi, ijobiy o’zgarishlarga to’sqinlik qiladi va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
67
deviant axloqning takrorlanishini chaqiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI :
1.
Azizxodjaeva N.N. Voprosq podgotovki uchitelya v sisteme
neprerqvnogo pedagogicheskogo obrazovaniya. -T.: TGPI, 1995. -64 s.
2.
Kamolova, A. O. Q., & Husaynova, S. I. (2023). O’smirlar o’rtasida
axloqsizlikni oldini olishda pedagogik faoliyatning o’ziga xos xususiyatlari.
Science and Education, 4(2), 969-972.
3.
Muslimov N.A. Bo’lajak kasb ta’limi o’qituvchisini kasbiy
shakllantirish. - Toshkent: Fan, 2004. - 130 b.
4.
Nishonova, M. Y., & Kamolova, A. O. (2021). USING CASE
STADE
TECHNOLOGY IN LEGAL EDUCATION FOR TEENAGERS.
Экономика и социум, (8), 42
-45.
5.
Ziyo.net materiallari
