Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
51
HUDUDLARNING SOLIQ SALOHIYATINI OSHIRISHDAGI MAVJUD
MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI
Sharipov Narzullo G‘ulomovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasining
katta
o‘
qituvchisi, E-mail: gavhar9369@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston hududlarining soliq salohiyatini
oshirishda mavjud bo‘lgan muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar yoritilgan. Hududiy soliq salohiyati mamlakatning fiskal barqarorligi,
byudjet daromadlarining shakllanishi va iqtisodiy mustahkamlikda muhim o‘rin
tutadi. Biroq, ayrim hududlarda mavjud ishlab chiqarish salohiyatining yetarlicha
ishga solinmagani, norasmiy iqtisodiyot ulushining yuqoriligi, soliq bazasining
tor
ligi, soliq ma’murchiligidagi kamchiliklar va axborot tizimlarining yetarli
darajada integratsiyalanmaganligi kabi muammolar soliq tushumlarining to‘liq
shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Tezisda ushbu muammolarning har biri
atroflicha tahlil qilinib, ularga qarshi samarali choralar taklif etiladi.
Kalit soʻzlar:
Soliq, byudjet, soliq tushumi, soliq salohiyati, byudjet
daromadi, soliq salohiyati, hududlar, soliq yig‘imlari, bevosita soliqlar, soliq
turlari, soliq stavkasi.
Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlar chuqurlashib borayotgan hozirgi davrda
hududlar iqtisodiyoti va ularning mustaqil moliyaviy resurslari bilan
ta’minlanganligini oshirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
davlat byudjetining asosiy daromad
manbalaridan biri bo‘lgan soliq
tushumlarining shakllanishi va ularni hududlar kesimida tahlil qilish orqali mavjud
zaxiralarni aniqlash hamda soliq salohiyatini to‘liq ishga solish iqtisodiy
rivojlanishning barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib x
izmat qiladi.
Hududlarning soliq salohiyati deganda, ularning iqtisodiy imkoniyatlaridan
kelib chiqqan holda, qonunchilikda belgilangan soliqlarni to‘plash orqali byudjetga
jalb qilinishi mumkin bo‘lgan moliyaviy resurslar tushuniladi. Har bir hudud
o‘zining iqtisodiy, demografik va ijtimoiy infratuzilmasiga ko‘ra turlicha soliq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
52
imkoniyatlariga ega. Biroq mavjud real amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab
hududlarda mavjud soliq salohiyatining faqat bir qismi ishga solinmoqda, qolgan
qismi esa turli omillar sababli faoliyatga jalb etilmay qolmoqda.
Ushbu omillar orasida iqtisodiy faollikning pastligi, norasmiy sektorning
yuqori ulushi, soliq bazasining yetarlicha keng emasligi, soliq imtiyozlarining
haddan ziyod ko‘pligi, soliq ma’murchiligida raqamlashtirish darajasining pastligi
va axborot tizimlarining integratsiyalanmaganligi kabi muammolar alohida
e’tiborga loyiqdir. Bundan tashqari, soliq organlarining hududiy salohiyatga
moslashmagan faoliyati, joylarda yetarli iqtisodiy tahlillar olib borilmasligi,
investitsion jozibadorlikning pastligi ham soliq tushumlarining oshmasligiga sabab
bo‘lmoqda.
Mazkur holatlar hududiy moliyaviy barqarorlikni izdan chiqaradi, natijada
ayrim viloyatlar va tumanlarda respublika byudjetidan subsidiya va transferlar
hisobiga faoliyat yuritishga to‘g‘ri kelmoqda. Bu esa hududlarning iqtisodiy
mustaqilligini cheklaydi va mamlakat fiskal siyosatining strategik maqsadlariga
erishishni sekinlashtiradi. Shu sababli, hududlarning soliq salohiyatini oshirish
masalasi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda
ham muhim o‘rin tutadi.
Hududiy soliq salohiyati, avvalo, mahalliy iqtisodiyotning rivojlanganlik
darajasi, ishlab chiqarish hajmi, tadbirkorlik faolligi, aholi bandligi va rasmiy
sektorda faoliyat yuritayotgan subyektlar soniga bevosita bog‘liqdir. Afsuski,
ayrim hududlarda mavjud tabiiy resurslar, infratuzilma va inson kapitali
imkoniyatlariga qaramasdan, soliq tushumlari kutilgan darajada emas. Bunga bir
qator omillar, jumladan, yashirin iqtisodiyotning mavjudligi, soliq ma’lumotlar
bazalarining eskirganligi, soliq ma’murchilig
idagi kamchiliklar, kadastr va aktivlar
to‘g‘risidagi ma’lumotlarning yetarli emasligi sabab bo‘layotgani kuzatilmoqda.
Bundan tashqari, ayrim holatlarda soliq imtiyozlarining haddan ortiq ko‘pligi ham
mahalliy byudjetlar daromadlarining kamayishiga olib k
elmoqda. Bu esa o‘z
navbatida, hududlar moliyaviy mustaqilligi va ularning o‘zini o‘zi moliyalashtirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
53
darajasini cheklab qo‘ymoqda.
Shuningdek, soliq solinadigan bazaning torligi va mavjud ishlab chiqarish
quvvatlarining to‘liq ishga solinmaganligi ham soliq salohiyatining yetarlicha
namoyon bo‘lishiga to‘sqinlik qilmoqda. Bunday holatlarda soliq tushumlarini
ko‘paytirish uchun faqatgi
na soliq stavkalarini oshirish emas, balki soliq bazasini
kengaytirish, iqtisodiyotning turli sohalarini faollashtirish va soliq ma’murchiligini
zamonaviylashtirish orqali tizimli yondashuv zarur bo‘ladi. Shu bilan birga,
mahalliy hokimiyat organlarining soliq tushumlarini shakllantirishdagi roli va
mas’uliyatini oshirish ham soliq salohiyatining real holatini to‘g‘ri baholash va uni
yanada oshirish imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun
hududlar moliyaviy mustaqilligini oshirish, ularning soliq salohiyatini to‘liq ishga
solish muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Hududlarning soliq salohiyati deganda,
ularning iqtisodiy va moliyaviy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda, mavjud
soliqqa tortish bazasi asosida byudjetga tushumlarni jalb etish qobiliyati
tushuniladi. Bu salohiyat bevosita hududda faoliyat yuritayotgan xo‘jalik
subyektlari soni, ularning ishlab chiqarish quvvati,
ish o‘rinlari soni, aholi bandligi,
savdo-
sotiq faoliyati va xizmatlar ko‘lamiga bog‘liq.
Amaldagi holat tahlil qilinadigan bo‘lsa, ko‘plab hududlarda mavjud iqtisodiy
zaxiralar to‘liq ishga solinmagan, natijada ularning real soliq salohiyati to‘liq
ochilmayapti. Bu esa byudjetga tushumlarning kamayishiga, markazdan moliyaviy
yordamga qaramlikning ortishiga, infratuzilma rivojining sekinlashishiga olib
kelmoqda. Muammoning ildizi esa bir nechta asosiy omillarga borib taqaladi.
Ulardan biri
–
iqtisodiy faollikning pastligi va norasmiy sektordagi katta ulushdir.
Ko‘pgina hududlarda ishchi kuchi rasmiy bandlikdan tashqarida bo‘lib, soliqqa
tortilmaydi. Bundan tashqari, kichik va o‘rta biznesning salohiyatidan yetarli
darajada foydalanilmayapti.
Soliq ma’murchiligidagi muammolar ham muhim ahamiyatga ega. Ya’ni
soliqni yig‘ish mexanizmlarining samaradorligi past, soliq to‘lovchilarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
54
elektron ro‘yxati va faoliyati ustidan nazorat yetarli darajada emas. Soliq
organlarining zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlanmaganligi, axborot
almashinuvidagi uzilishlar ham bu jarayonga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan
birga, ayrim hududlarda so
liq imtiyozlari haddan ortiq berilgan bo‘lib, bu holat
byudjet daromadlarining kamayishiga olib kelmoqda.
Hududlarning soliq salohiyatini oshirish uchun kompleks yondashuv talab
etiladi. Birinchi navbatda, mavjud soliq bazasini kengaytirish, norasmiy sektorda
faoliyat yuritayotgan subyektlarni legallashtirish, zamonaviy axborot
texnologiyalariga asoslangan soliq nazoratini kuchaytirish zarur. Ikkinchidan,
iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirish, investitsiya muhitini yaxshilash orqali
hududiy iqtisodiyotni faollashtirish mumkin. Bundan tashqari, soliq siyosatini
hududiy ixtisoslashuvga moslashtirish, ya’ni har bir hududning o‘ziga xos iqtisodiy
salohiyatini hisobga olgan holda soliqqa tortish strategiyasini ishlab chiqish lozim.
Quyida keltirilgan jadvalda hududlarning soliq salohiyatini oshirishga
to‘sqinlik qilayotgan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
yechimlarni ko‘rishimiz mumkin (1
-jadval):
1-jadval
Hududlarning soliq salohiyatini oshirishdagi muammolar va ularning
yechimlari
№
Muammo
Yechim
1
Norasmiy iqtisodiyotning
ulushi yuqori
Raqamli monitoring tizimlari orqali
legallashtirishni kuchaytirish
2
Soliq bazasining torligi
Kichik biznesni qo‘llab
-quvvatlash orqali
soliqqa tortiladigan doirani kengaytirish
3
Soliq imtiyozlarining ko‘pligi
Imtiyozlarni iqtisodiy samaradorlik
asosida qayta ko‘rib chiqish
4
Soliq ma’murchiligining past
darajasi
Soliq yig‘ish tizimini avtomatlashtirish
va elektron integratsiyani kuchaytirish
1
Muallif tomonidan tayyorlangan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
55
5
Soliq nazorati vositalarining
zamonaviy emasligi
Mobil va onlayn nazorat vositalarini
joriy etish
6
Hududiy soliq siyosatining
markazlashganligi
Har bir hudud uchun alohida soliq
strategiyasini ishlab chiqish
7
Investitsiyaviy faollikning
pastligi
Soliq rag‘batlari orqali investorlarni jalb
etish
8
Mahalliy soliq organlarining
malaka darajasi pastligi
Soliq xodimlari uchun muntazam malaka
oshirish kurslarini tashkil etish
9
Axborot texnologiyalarining
sust joriy etilishi
Soliq idoralarini raqamli texnologiyalar
bilan to‘liq jihozlash
10
Tahliliy ishlanmalar
yetishmasligi
Hududiy soliq tahlil markazlarini tashkil
etish
Yuqorida taqdim etilgan jadval hududlarning soliq salohiyatini oshirishda
dolzarb bo
‘
lgan muammolar va ularga nisbatan amalga oshirilishi lozim bo
‘
lgan
yechimlarni tizimli tarzda aks ettiradi. Har bir muammo hududlarning moliyaviy
resurslarini to‘liq ishga solish imkonini cheklayotgan asosiy omillar sifatida
qaraladi.
Avvalo, norasmiy iqtisodiyotning yuqori ulushi eng muhim muammolardan
biridir. Aholining bir qismi, kichik tadbirkorlar va xizmat ko‘rsatish subyektlari
soliqqa tortilmay faoliyat yuritmoqda. Bu holat soliq bazasining to‘liq
shakllanmasligiga olib keladi. Yechim sifatida raqamlashtirish va onlayn
monitoring tizimlarini joriy etish orqali norasmiy sektorni legallashtirish muhim
ahamiyatga ega.
Soliq bazasining torligi esa iqtisodiy faollik yetarli bo‘lmagan hududlarda
kuzatiladi. Kichik va o‘rta biznes subyektlariga imtiyozlar berish va ularni
rasmiylashtirish orqali soliqqa tortish doirasini kengaytirish orqali ushbu muammo
hal etilishi mumkin. Bu usul soliq tushumlarini barqaror oshirishga xizmat qiladi.
Soliq imtiyozlarining haddan ortiqligi ham byudjetga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ba’zida iqtisodiy samarasiz loyihalarga ham soliq imtiyozlari berilishi ularni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
56
noto‘g‘ri boshqarish xavfini oshiradi. Shu sababli, har bir imtiyozni chuqur
iqtisodiy tahlil asosida qayta ko‘rib chiqish, samarasiz imtiyozlarni bekor qilish
tavsiya etiladi.
Soliq ma’murchiligida esa texnologik jihatdan orqada qolganlik muammosi
mavjud. Soliq tizimining avtomatlashtirilmaganligi, real vaqt rejimidagi
monitoring yo‘qligi, qo‘lda yuritiladigan hujjatlar samarasizlikni kuchaytiradi.
Buni bartaraf etish uchun zamonaviy texnologiyalar, bulutli xizmatlar va elektron
platformalarni keng joriy etish lozim.
Bundan tashqari, mahalliy soliq organlarining markazdan boshqarilishi ularga
mustaqil yondashuv imkonini bermaydi. Har bir hudud o‘zining iqtisodiy
ixtisoslashuvi, aholining bandligi, ishlab chiqarish ko‘lami asosida soliq siyosatini
shakllantirish huquqig
a ega bo‘lishi kerak. Shu maqsadda hududiy soliq
strategiyalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish tavsiya qilinadi.
Tahlildan ko‘rinadiki,
muammolarni hal etish faqat texnik yoki tashkiliy
choralargagina bog‘liq emas, balki institutsional yondashuvni ham talab qiladi.
Soliq xodimlarining malakasini oshirish, iqtisodiy tahlil markazlarini tashkil qilish,
investitsiyalarni jalb etish orqali hud
udiy soliq salohiyati to‘liq ishga solinadi.
Natijada, byudjet mustahkamlanadi, markaziy moliyaviy yordamga bo‘lgan
ehtiyoj kamayadi va hududlarning iqtisodiy o‘zini o‘zi ta’minlash darajasi oshadi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, hududlarning soliq salohiyatini
oshirish nafaqat mahalliy byudjetlarni mustahkamlash, balki butun mamlakat
iqtisodiy taraqqiyotini barqarorlashtirishga xizmat qiladigan muhim omildir.
O‘zbekistonda bu borada sezilarli islohotlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa
-da, hali
ham mavjud muammolar soliq salohiyatining to‘liq namoyon bo‘lishiga to‘sqinlik
qilmoqda. Jumladan, yashirin iqtisodiyot ulushining yuqoriligi, soliq ma’lumotlar
bazasining to‘liqsizligi, soliq imtiyozlarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi, shuningdek,
ayrim hududlarda ishlab chiqarish salohiyatining to‘liq ishga solinmasligi kabi
omillar asosiy to‘siqlar sifatida qolmoqda.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
57
mumkin: birinchidan, soliq solinadigan bazani kengaytirish maqsadida rasmiy
sektorda ishlovchilar sonini ko‘paytirish, yashirin iqtisodiyotni kamaytirish va
kichik biznesni faol rag‘batlantirish zarur. Ikkinchidan, elektron soliq ma’lumotlar
bazasini zamon
aviylashtirish, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar orqali
soliq to‘lovchilar faoliyatini tahlil qilish samaradorligini oshirish lozim.
Uchinchidan, har bir hududda mavjud ishlab chiqarish va tabiiy resurslar
salohiyatidan to‘liq foydalanishni ta’mi
nlash, soliq tushumlarining real
manbalarini aniqlash va faollashtirish kerak.
Shuningdek, mahalliy hokimiyatlarning soliq siyosatini amalga oshirishdagi
ishtirokini kengaytirish, ularning moliyaviy mustaqilligini ta’minlash, soliq
imtiyozlarini tahlil qilib, ularni maqbullashtirish hamda soliq ma’murchiligini
soddalashtirish orqali hududiy soliq salohiyatini yanada oshirish mumkin. Bu esa,
o‘z navbatida, iqtisodiy barqarorlik va mahalliy budjetlar mustahkamligini
ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 29
iyundagi “O‘
zbekiston
Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi t
o‘grisida”gi PF
-
5468-son Farmoni. https://lex.uz/docs/3802378
2.
Asen, E. Corporate Tax Rates around the World, 2023. FISCAL FACT. No.
735. Dec. 2023.
3.
Титов А.А. Совершенствование налога на прибыль организаций в
Российской Федерации. Автореферат диссертации на соискание ученой
степени кандидата экономических наук.
-
Москва, 2006.
4.
Ashurova N.B. Barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashda soliqqa tortish
mexanizmini takomillashtirish. Iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi
avtoreferati. - T.: TMI, 2018. - 30 b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
58
5.
Islamqulov A.X. Byudjet daromadlarida bevosita soliqlar tushumi
barqarorligini ta’minlash yo‘
llari: I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun tasdim etilgan
dissertatsiya avtoreferati. T.: BMA, 2012. 21 b.
6.
O‘zbekistan Respublikasi Prezidentining 2018 yil 29 iyundagi “O‘
zbekistan
Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi t
o‘grisida”gi PF
-
5468-son Farmoni. https://lex.uz/docs/3802378
