Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
44
UZOQ MUDDATLI AKTIVLAR AUDITINING TASHKILIY VA
USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Bakayev Xurshid Maxmudovich
Hamkorbank OATB Buxoro filiali “Tuqimachi” bank xizmatlari ofisi boshligi,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi, E-mail:
bakaev.xurshid@mail.ru
Annotatsiya:
Mazkur tezisda uzoq muddatli aktivlar auditining zamonaviy
talablar asosida tashkil etilishi va audit jarayonining uslubiy jihatlarini
takomillashtirish masalalari yoritilgan. Uzoq muddatli aktivlar
–
bu xo‘jalik
yurituvchi subyektlar faoliyatida ko‘p yill
ar davomida foydalaniladigan, muhim
iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan aktivlar
bo‘lib, ularning to‘g‘ri hisobga olinishi
va muntazam ravishda tekshirib borilishi subyektning moliyaviy barqarorligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tezisda uzoq muddatli aktivlar auditini amalga
oshirishda uchraydigan dolzarb muammolar tahlil qilinadi, xususan, buxgalteriya
hisobi ma’lumotlarining yetarlicha aniqligi, aktivlarning mavjudligi va eskirish
darajasi, ularning real bahosi, amortizatsiya hisob-
kitoblarining to‘g‘riligini
tekshirishdagi noaniqliklar kabi omillar chuqur ko‘rib chiqiladi. Shuningde
k,
tezisda auditning tashkiliy jihatlari
–
ya’ni audit rejasini tuzish, auditorlar
guruhining tarkibi, audit dasturi va muddatlarini belgilash kabi jihatlar muhim
o‘rin egallaydi. Uslubiy jihatlar esa, aktivlar inventarizatsiyasi, baholash, tahlil va
xulosa chiqarish bosqichlarining zamonaviy audit texnologiyalari asosida
takomillashtirilishini o‘z ichiga oladi.
Kalit soʻzlar:
Uzoq muddatli aktivlar, audit, tashkiliy jihatlar, uslubiy
jihatlar, buxgalteriya hisobi, audit sifati, auditorlik tekshiruvi, aktivlar
inventarizatsiyasi, aktivlar baholash, amortizatsiya, eskirish, moliyaviy hisobot,
aktivlar nazorati.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar va bozor
munosabatlarining chuqurlashuvi sharoitida xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
moliyaviy holatini aniq va haqqoniy ifodalovchi axborotga ehtiyoj ortib bormoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
45
Ayniqsa, uzoq muddatli aktivlar kabi muhim resurslarning buxgalteriya hisobi va
auditini to‘g‘ri yuritish nafaqat tashkilotning ichki boshqaruvi, balki tashqi
foydalanuvchilarning investorlar, kreditorlar va davlat organlarining qaror qabul
qilish jarayoni
da asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, bugungi kunda
uzoq muddatli aktivlar auditining tashkiliy va uslubiy jihatlarini takomillashtirish
dolzarb masalalardan biri sifatida maydonga chiqmoqda.
Uzoq muddatli aktivlar korxonaning ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish yoki
boshqa xo‘jalik faoliyatini yuritish jarayonida ko‘p yillar davomida
foydalaniladigan, o‘z qiymatini asta
-sekin amortizatsiya shaklida hisobdan
chiqarib boradigan aktivlar hisoblanadi. Bular, asosan, asosiy vositalar,
investitsiyalar, nomoddiy aktivlar, uzoq muddatli moliyaviy sarmoyalar va boshqa
shunga o‘xshash resurslardir. Ularning auditini o‘tkazish orqali aktivlarning
mavjudligi, real bahosi, foydalanish samaradorligi, eskirish darajasi hamda
ularning buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirilganligi
aniqlanadi.
Hozirgi davrda auditorlik faoliyatiga qo‘yilayotgan talablar tobora ortib
bormoqda. Bu esa auditorlardan yuqori kasbiy saviya, zamonaviy yondashuvlarni
qo‘llash va xalqaro standartlarga asoslangan metodikani chuqur egallashni talab
etadi. Ayniqsa, uzoq muddatli aktivlar kabi murakkab hisoblashlar, baholash va
inventarizatsiyani o‘z ichiga oluvchi aktivlar bo‘yicha auditni amalga oshirishda
ushbu jihatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki,
ko‘plab korxonalarda auditning tashkiliy bosqichlari to‘liq shakllanmagan, audit
dasturlari va mezonlari esa umumiy yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, natijada
audit sifati va samaradorligi past darajada bo‘lmoqda.
Uzoq muddatli aktivlar
–
bu korxona yoki tashkilot balansida bir yildan ortiq
vaqt davomida foydalanish uchun mo‘ljallangan, foyda keltiruvchi aktivlar
hisoblanadi. Bular orasida asosiy vositalar (binolar, uskunalar, transport vositalari),
nomoddiy aktivlar (patentlar, litsenziyalar, dasturiy ta'minot), uzoq muddatli
moliyaviy investitsiyalar va boshqa kapital mablag‘lar mavjud. Ushbu aktivlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
46
korxona aktivlarining muhim qismini tashkil etadi, ularning buxgalteriya
hisobidagi to‘g‘ri aks ettirilishi va audit orqali tasdiqlanishi korxona moliyaviy
barqarorligining asosiy kafolatlaridan biridir.
Uzoq muddatli aktivlar auditining tashkiliy va uslubiy jihatlarini
takomillashtirish
–
bu auditorlik tekshiruvining sifati, aniqligi va ishonchliligini
oshirish uchun zarur bo‘lgan muhim yo‘nalishdir. Tashkiliy jihatlar, odatda, audit
jarayonining rejalashtirilishi, auditor guruhining shakllanishi, ularning
majburiyatlari, vaqt taqsimoti va audit faoliyatining resurslar bilan ta’minlanishini
o‘z ichiga oladi.
Bu jarayonning samarali tashkil etilishi auditning sifatiga bevosita
ta’sir qiladi.
Uslubiy jihatlar esa, auditorlik faoliyatini olib borishda qo‘llaniladigan
metodlar, texnikalar, baholash mezonlari, dalillarni yig‘ish tartibi, tahlil qilish
usullari va xulosa chiqarish kabi bosqichlardan iboratdir. Bu uslublarning to‘g‘ri
tanlanishi va
mos ravishda qo‘llanilishi audit natijalarining ob’yektiv va asosli
bo‘lishini ta’minlaydi.
Amaliyotda uzoq muddatli aktivlarning qiymatini aniqlash, eskirish darajasini
hisoblash, amortizatsiya miqdorini to‘g‘ri aks ettirish, ularning mavjudligi va
holatini tekshirishda auditorlar ko‘plab qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ayniqsa,
zamonaviy texno
logiyalar va buxgalteriya dasturlarining keng qo‘llanilishi fonida
auditning uslubiy yondashuvlari ham yangilanib borishi zarur. Buning uchun
xalqaro standartlar asosida ilg‘or metodikalarni joriy qilish, milliy amaliyotga
moslashtirish muhim hisoblanadi.
Shuningdek, auditorning mustaqilligini ta'minlash, axborot manbalarining
ishonchliligini oshirish, subyektning ichki nazorat tizimi bilan integratsiyalashgan
tekshiruv usullarini ishlab chiqish ham bu yo‘nalishda muhim ahamiyatga ega.
Quyida keltirilgan jadvalda uzoq muddatli aktivlar auditining tashkiliy va uslubiy
jihatlari hamda ularni takomillashtirish yo‘nalishlari tizimli tarzda ko‘rsatib
berilgan (1-jadval):
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
47
1-jadval
Uzoq muddatli aktivlar auditining tashkiliy va uslubiy jihatlarini
takomillashtirish yo‘nalishlari
№
Yo‘nalish
Mavjud holat
(muammo)
Takomillashtirish
choralari
1 Audit rejalashtirish
Umumiy va
soddalashtirilgan rejalar
qo‘llaniladi
Faoliyat turlariga mos
differensial reja ishlab
chiqish
2
Auditorlar tarkibi
Mutaxassislik bo‘yicha
ajratilmagan
Faoliyat sohasiga
ixtisoslashgan auditorlarni
jalb qilish
3
Aktivlar
inventarizatsiyasi
Yiliga bir marta, yuzaki
o‘tkaziladi
Raqamli texnologiyalar
asosida dinamik monitoring
4
Baholash
metodikasi
Subyektiv
yondashuvlar mavjud
Xalqaro standartlarga
asoslangan baholash
modellari
5
Amortizatsiya
hisoboti
Noto‘g‘ri foizlar va
muddatsiz aktivlar
Avtomatlashtirilgan
amortizatsiya tizimlarini
joriy qilish
6
Ichki nazorat
Kamchiliklar mavjud
Ichki audit bo‘limlari bilan
integratsiya
7
Audit dalillari
Yetarli asosga ega emas
Audit hujjatlarini elektron
shaklda saqlash
8
Xulosalar
chiqarish
Umumiy va aniq
bo‘lmagan fikrlar
Har bir aktiv turi bo‘yicha
alohida xulosa tayyorlash
9
Hisobot tuzish
Standart andozalarda,
tafsilsiz
Vizual grafiklar bilan
boyitilgan interaktiv
hisobotlar
1
Muallif tominidan tayyorlangan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
48
10 Auditorlik axboroti
Ma’lumotlar uzluksiz
yangilanmaydi
Bulutli texnologiyalar
asosida axborotni yangilash
tizimi
Yuqoridagi jadvalda uzoq muddatli aktivlar auditining asosiy tashkiliy va
uslubiy jihatlari hamda ularni takomillashtirish bo
‘
yicha chora-tadbirlar tizimli
ravishda yoritib berilgan. Bu jihatlar har bir bosqichda auditorlik faoliyatining
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Audit rejalashtirilishi
–
har qanday tekshiruvning poydevori hisoblanadi.
Hozirgi holatda bu jarayon ko‘pincha shablon asosida yuritiladi. Bu esa faoliyat
turining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olmaydi. Shuning uchun differensial
yondashuv asosida rejalashtirish auditorlik aniqligini oshiradi.
Auditorlar tarkibining mutaxassislik darajasi ham muhim omil hisoblanadi.
Masalan, sanoat korxonalaridagi aktivlar bilan ishlash boshqa sohalarga qaraganda
murakkabroq baholash va tahlil talab qiladi. Shu bois faoliyat sohasiga mos
auditorlarni jalb qilish muhim.
Aktivlarning inventarizatsiyasi hozirda ko‘pincha faqat yil oxirida
o‘tkazilmoqda. Bu esa o‘zgarishlar va aktivlar holatidagi salbiy tendensiyalarni
erta aniqlashga to‘sqinlik qiladi. Shu nuqtai nazardan, raqamli vositalar orqali
doimiy kuzatuv va monitori
ng mexanizmini yo‘lga qo‘yish tavsiya etiladi.
Baholash metodikasida ham muammolar mavjud. Subyektiv yondashuvlar,
eskirgan metodlar va bozordagi real baholardan chetlashish holatlari tez-tez uchrab
turadi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) asoslangan baholash
uslublari, aktivlarning foyd
ali muddati va amortizatsiya darajasi bo‘yicha aniq
mezonlarni belgilash orqali bu muammoni bartaraf etish mumkin.
Ichki nazorat tizimining yetarli darajada shakllanmaganligi audit
samaradorligini pasaytiradi. Bunda ichki audit bo‘limlari bilan hamkorlikda tizimli
monitoring olib borish, xatoliklar va suiiste’molliklarni oldindan aniqlashga
yordam beradi.
Shuningdek, audit dalillari va hisobot tuzish tartibi ham takomillashuvga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
49
muhtoj. Elektron hujjatlar asosida dalillarni saqlash, bulutli texnologiyalar orqali
doimiy yangilanadigan audit axborot bazasini shakllantirish
–
bu sohadagi
yondashuvlarni ancha samarali qiladi.
Umumiy qilib aytganda, uzoq muddatli aktivlar auditini takomillashtirish
bo‘yicha taklif etilgan chora
-tadbirlar amaliyotga joriy etilsa, auditorlik
tekshiruvlarining aniqligi, ishonchliligi va iqtisodiy ahamiyati sezilarli darajada
ortadi. Bu esa oxir-oqibatda korxonalarning moliyaviy barqarorligi va tashqi
foydalanuvchilarning ishonchini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, uzoq muddatli aktivlarning auditini tashkil etish va uni
uslubiy jihatdan to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish bugungi iqtisodiy sharoitda korxonalar
moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Audit
jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishi, ayniqsa, uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha
ishonchli ma’lumotlar olish, ularning real holatini aniqlash, eskirish va
amortizatsiya darajasini baholash, shuningdek, moliyaviy hisobotlarning
haqqoniyligini ta’minlashga xizmat qiladi. Uzoq muddatli
aktivlar katta hajmdagi
investitsiyalarni o‘z ichiga olganligi sababli, ularni noto‘g‘ri hisobga olish yoki
baholash korxona faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
birinchidan, auditorlar malakasini oshirishga qaratilgan doimiy o‘quv
-trening
dasturlarini yo‘lga qo‘yish zarur. Bu nafaqat auditorlik sifati oshishiga, balki
xalqaro standartlar as
osida ishlash ko‘nikmalarining shakllanishiga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, audit jarayoniga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish,
xususan, raqamli audit vositalaridan keng foydalanish zarur. Bu orqali audit
aniqligi va tezkorligi oshiriladi. Uchi
nchi muhim yo‘nalish sifatida —
uzoq
muddatli aktivlarni baholash va inventarizatsiyadan o‘tkazish jarayonlarini ichki
audit tizimi bilan uyg‘unlashtirish tavsiya etiladi.
Shuningdek, amaldagi audit standartlarini milliy sharoitlarga moslashtirish,
metodik ko‘rsatmalarni ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish orqali audit
jarayonini tizimli asosda takomillashtirish mumkin. Uzoq muddatli aktivlar auditi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
50
shaffoflik, ishonchlilik va moliyaviy intizomning mustahkamlanishiga xizmat
qilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O
‘
zbekiston Pespublikasi Prezidentining 2021-yil 4-
avgust “Auditorlarni
sertifikatlashtirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora
-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ
-5210-sonli qarori
2.
O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi
“O‘zbekiston respublikasi hududida qo‘llash uchun auditning xalqaro
standartlarini tan olish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 171
-sonli
Qarori
3.
Dusmuratov R.D. Buxgalteriya hisobi nazariyasi.
–T.: “Iqtisod
-
Moliya”,
2020, 495 bеt.
4.
Hojiyev M.S., Meliyev I.I., Djumanov S.A. Moliyaviy hisobot auditi.
Darslik. -
T.: “LESSON PRESS”, 2021.
- 306 b.
5.
Kuziyev I.N., Hojiyev M.S., Meliyev I.I., Qo
‘
shmatov O.Q. Moliyaviy
hisobot auditi. Elektron darslik. -T.: 2022. - 306 b.
6.
Tuychiev A., Qo’ziev I., Avloqulov A., Sherimbetov I., Avazov I. Audit.
Darslik.
–
T.: “Iqtisod
-
Moliya”, 2019. –
620 b.
7.
Bakayev X. Tashkilotning moliyaviy natijalarini hisobga olishda auditni
takomillashtirish masalalari // “Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 2024
-yil,
avgust. № 8
-son.
