Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
8
BOLALARDAGI DIQQAT YETISHMOVCHILIGINI
KORREKSIYA QILISH HAMDA UNING PSIXODIAGNOSTIKASI
Sultanova Madina Axmad qizi
Buvayda tumani 21-maktab amaliyotchi psixolog
i
Annotatsiya:
Diqqat
–
bu ongni bir nuqtaga to’plab, muayyan obektga aktiv
( faol) qaratilishiga aytiladi Ivanovning fikricha biz faoliyatimiz jarayonida idrok
va tasavvur qilgan har bitta narsa o’y, fikr va rejalarimiz hamda har bitta qilgan
ishimiz va hodisalar diqq
atning obekti bo’la oladi
.Shuni aytish joyizki diqqat
vujudga kelishida ong bir nuqtaga to’planadi hamda bu ong doirasining
torayishini vujudga keltiradi.
Kalit so’zlar:
Diqqatning sustligi, ruhiy rivojlanish , psixik jarayonlar,
muloqot, depressiv xulq, agressiya, korreksiya, xotira
KIRISH
Diqqat qanchalik barqaror bo’lsa faoliay natijasi ham shunchalik samarali
bo’ladi. Diqqatning barqaror yoki beqaror diqqat turiga kirishini tartiblab belgilab
beruvchi birorta ham me’yor, ko’rsatkich yo’q va bunday omillarning bo’lishi ham
mumkin emas. Bu vazifani diqqatning turi
–
ixtiyoririy, ixtiyorsizligiga qarab,
bajarilayotgan ma’lum bir faoliyatning mazmun va natijasiga qarab turli xil baho
berish mumkin.Diqqatning barqaror bo’lishi bir qator shartlarga: diqqat obektining
mazmundorligiga , faoliyatga , ish bajarilayotgan vaziyatga , odamning ruhiy
holatiga va albatta , irodasi va qiziqishlariga bog’liq.
Agarda diqqat obekti qanchalik mazmundor bo’lsa , diqqat ham shunchalik
kuchli va barqaror bo’adi. Diqqatning barqarorligi iroda kuchi bilan ham
o’lchanadi ko’pincha, ixtiyorsiz (irodaviy) diqqatning barqarorligi ham faoliyat
jarayonida irodaning kuchi bilan ushlab turiladi . Iroda kuchimiz hamda
qiziqishlarimiz uyg’unligida eng qiyin vaziyatlarda ham o’z faoliyatimizga
diqqatimizni jamlab tura olamiz. Diqqatning rivojlanishi xususida L.C.Vigotskiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
9
balalarda barqaror diqqat sust rivojlanganligini keltirib, bu ixtiyorsiz diqqat
sifatida namoyon bo’ladi deb tushuntiradi.Bu jarayon 4,5 –
5 yoshga qadar saqlanib
qoladi va bola uchun normal holat sanaladi.
Bizning tayanch qismimiz hisoblanmish diqqat doim ham biz istagandek va
bir xil ishlayvermaydi, unda ham ayrim buzilishlar sodir bo’ladi.
1. Parishonxotirlik
–
diqqatning cheklangan obektlariga uzoq vaqt
mobaynida qaratilib turilishining buzilishi . Bu buzilish asosan charchaganda ,
astenik xolatlarda kuzatiladi.
2.
Olimning e’tiborsizligi ( soxta parishonxotirlik) –diqqatni o’z
xayollarida jalb bo’lishi. U biron bir g’oya bilan band bo’lgan , o’z
kechinmalariga berilgan kishilarda kuzatiladi. Bu xolda bunday kishilar
atrofidagi narsa, e’tibor bermaydilar. Ichki diqqatni yuqori intensivligi va qiyin
o’zgarishi bilan belgilanadi
3.
Qarilik parishonxotirligi
–
diqqat jamlashning sust intensivligi
ko’chuvchanligining qiyinlashishi bilan belgilanadi.
4.
Diqqatning chalg’ishi –
diqqatning kuchi qobiliyati meyoridan ortib
ketadi, buning natijasida bemorlar hech narsaga uzoq vaqt diqqatlariniqarata
olmaydi.
5.
Diqqatning inertligi
–
diqqatning patologik fiksatsiyasi, diqqatning bir
obektdan ikkinchisiga o’tish mexanizminig buzilishi.
6.
Aprozeksiya
–
diqqatning butu
nlay yo’qolib ketishi
Biz dunyoga kelganimizdan boshlab olamga teran nigoh bilan qarab, har bir
ovozga , qimirlagan bizga notanish narsalarga u nima ekanligini bilish uchun bor
diqqatimizni qaratamiz va shu zayilda olamni tanishni boshlaymiz. Boshida
qiziquvchanligimiz hamda begona narsalarning barchasini bilishga harakat
qilganimiz tufayli diqqatimiz beqaror, tez bo’linuvchan bo’ladi bu aynan bolalik
chog’larimizga to’g’ri keladi, biz buni psixologiyada Ivan Pavlovich Pavlov tabiri
bilan “bu nima gap” refleksi deb ataymiz .
Yosh davrlar xususiyatidan kelib
chiqqan holda bu diqqatning bolalarga xos holatidir. Xo’sh, diqqat deb o’zi nimaga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
10
aytiladi?
Psixologiya fanida har xil ta’rif beriladi, uni izohlashda esa psixologlar turli
nazariyalarga asoslanadilar. Diqqat
–
bu ongni bir nuqtaga to’plab, muayyan
obektga aktiv ( faol) qaratilishiga aytiladi Ivanovning fikricha biz faoliyatimiz
jarayonida idrok
va tasavvur qilgan har bitta narsa o’y, fikr va rejalarimiz hamda
har bitta qilgan ishimiz va hodisalar diqqatning obekti bo’la oladi
.Shuni aytish
joyizki diqqat vujudga kelishida ong bir nuqtaga to’planadi hamda bu ong
doirasining torayishini vujudga keltiradi. Bunday torayish natijasida ong doirasi
yanada yorqinlashadi. Agarda miyani ko’rish imkoniyati paydo bo’ganda huddi
shu jarayon vaqtida miyamiz ichida kichkina nurlarni uning markazida kattaroq
nurni ko’rishimiz mumkin edi .Olim I.P.Pavlov fikri bilan aytganda biror bir yangi
g’oya tug’ilayotgan yoki yaratayotgan inson miyasini kuzataigan bo’lganimizda
kichkina bir yorqin nurning u
yoqdan bu yoqqa yurganini ko’rgan bo’lardik.
Diqqat bo’inuvchanlik xususiyatiga egadir, diqqatimizni yo’naltirayotgan
obektga maksimal 35 daqiqa qarata olishimiz mumkin shu orada diqqat bir va
undan ko’p martta bo’linishi mumkin bu jarayonni biz sezmay ham qolamiz.
Simultan bo’linish diqqatning barqa
ror ishlashiga yordam beradi.
Ayrim odamlarning fikri tez chalg’iydigan bo’ladi –
bu diqqat barqarorligi
yetishmasligi bilan bog’liq holatdir. Diqqatning ma’lum vaqt oralig’ida saqlanishi
diqqatning barqarorligi deb ataladi. Agarda biror bir mashg’ulotga e’tibor bilan
kirishilsa ushbu jaraoyon kuzatiladi. Bu xususiyat inson qiziqishlari va kasbiga
bog’liq ham bo’ladi . Shuncha vazifalarni uddalashda diqqatning faqatgina o’zi
emas boshqa kognitiv jarayonlar ham qatnashadi. Aytish mumkinki, diqqatning
barqarorligi har qanday sohada muvaffaqiyatli faoliyat yuritishning eng muhim
shartlaridan biridir. Ushbu bilish jarayoni insonning atrofdagi borliqni va unda
sodir bo’layotgan jarayonlarni idrok etish jarayoni ravshanlashtiradi. Diqqatning
barqarorligi
–
bu diqqatning kontsentratsiyaning davomini bilgilaydigan xususiyat
hamdir. Bundan xulosa qilib diqqatning bir joyga to’planishida diqqat barqarorligi
yetakchi rol o’ynaydi deyish mumkin. Shuni ham ta’kidlash joizki, qabul qilingan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
11
ma’lumotlarning ishlashi va hajmini asosan ushbu omil belgilaydi.
XULOSA
Barcha narsaning kaliti takrorlash hamda mashqlantirish bo’lgani kabi
bizning miyamizga o’tadigan barcha bilimlarning kaliti hosoblanadigan
diqqatimizni ham doim mashqlantirib tursak bunday buzilishlarning ma’lum
miqdorda oldini olgan bo’lamiz. Bunday kuch
li buzilishlarning oldini olish hamda
diqqat barqarorligini taminlashda bir necha xil usulllardan foydalansak bo’ladi.
Masalan, aylananadan tashqariga chiqmasdan bo’yash
-
bu boshlang’ich kichik
usul hisoblanadi, ammo diqqat barqarorligini ta’minlashda va
diqqat
buzilishlarning oldini olishda ma’lum miqdorda samara bera oladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
ROʻYXATI:
:
1.
I.P.Pavlov “Umumiy Psixologiya” Toshkent –
2008
2.
“Umumiy Psixologiya” o’quv qo’llanmasi
3.
Internet materiallari
4.
Ziyo.uz.com
5.
G’oziyev.E.G’, Muhammedova.D.G’, Ilhomova.D.I, Rasulova.A.I,
Mallaboyeva.N.M “O’quv qo’llanmasi” Toshke
nt
–
2008
6.
E.G’.G’oziyevich “Umumiy Psixologiya”
