Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
116
OPERATSION TIZIMLARNING TUZILISHI, YADROSI VA
KLASSIFIKATSIYASI
Farg‘ona davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedra mudiri
Ro‘zaliyev Sherzodjon
Farg‘ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
abdumalikovamohinurbonu@gmail.com
Ahmadjonova Mohinurbonu Dilshodjon qizi
Annotatsiya: Operatsion tizimlar zamonaviy kompyuter tizimlarining asosiy
qismini tashkil qiladi. Ular foydalanuvchi va kompyuter apparatlari o‘rtasidagi
vositachi bo‘lib xizmat qiladi, tizim resurslarini boshqaradi hamda dastur va
ilovalarning to‘g‘ri ishlashini ta’minlaydi. Ushbu maqolada operatsion
tizimlarning tuzilishi, yadrosi, ularning arxitekturasi va klassifikatsiyasi haqida
ma’lumotlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Operatsion tizim, tizim yadrosi, monolit yadrosi, mikroyadro,
foydalanuvchi interfeysi, ko‘p foydalanuvchili tizim, ko‘p vazifali tizim.
Аннотация: Операционные системы являются неотъемлемой частью
современных компьютерных систем. Они выполняют роль посредника
между пользователем и аппаратным обеспечением, управляют системными
ресурсами и обеспечивают корректную работу программ. В данной статье
рассматривается структура операционных систем, их ядро, архитектура
и классификация.
Ключевые слова: операционная система, ядро системы, монолитное
ядро, микроядро, пользовательский интерфейс, многопользовательская
система, многозадачность.
Annotation: Operating systems are an integral part of modern computer
systems. They act as an intermediary between the user and hardware, manage
system resources, and ensure the proper functioning of software. This article
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
117
discusses the structure of operating systems, their kernel, architecture, and
classification.
Keywords: operating system, system kernel, monolithic kernel, microkernel,
user interface, multi-user system, multitasking.
KIRISH
Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining jadal rivojlanishi operatsion
tizimlar rolini yanada oshirmoqda. Har qanday kompyuter tizimi samarali ishlashi
uchun operatsion tizim zarur hisoblanadi. Operatsion tizim foydalanuvchi va
apparat vositalari o‘rtasidagi aloqani boshqaradi, dasturiy ta'minotni ishga
tushuradi hamda resurslarni taqsimlaydi. Operatsion tizimlarning samarali ishlashi
kompyuter tizimining umumiy unumdorligini belgilaydi.
Mazkur maqolada operatsion tizimlarning tuzilishi, arxitekturasi, yadrosi va
ularning klassifikatsiyasi haqida batafsil tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Operatsion tizim arxitekturasi
Operatsion tizim arxitekturasi bu – tizimning asosiy komponentlarining
tuzilish usuli va ularning o‘zaro aloqasi hisoblanadi. Asosiy arxitektura turlari
quyidagilardir:
Monolit arxitektura
– barcha tizim komponentlari yagona yadro ichida
ishlaydi. Misol: Unix, MS-DOS.
Mikroyadroli arxitektura
– tizim funksiyalari asosiy yadrodan tashqarida,
alohida modul sifatida ishlaydi. Misol: Minix, QNX.
Modulli arxitektura
– tizim komponentlari modullar ko‘rinishida bo‘lib,
zaruratga ko‘ra yuklanadi. Misol: Linux.
Har bir arxitektura turi o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Mikroyadro
xavfsizlik va barqarorlikni oshirsa, monolit arxitektura ishlash tezligini
ta’minlaydi.
Operatsion tizim yadrosi
Operatsion tizimning yadrosi – bu tizimning asosiy qismi bo‘lib, kompyuter
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
118
resurslarini boshqarish uchun javob beradi. U quyidagi asosiy funksiyalarni
bajaradi:
Jarayonlarni boshqarish
Xotirani boshqarish
Fayl tizimlarini boshqarish
Kirish-chiqish qurilmalari bilan ishlash
Tarmoq xizmatlarini ta’minlash
Yadro ikki asosiy turga bo‘linadi:
Monolit yadro
: barcha funksiyalar yagona modulda jamlangan.
Mikroyadro
: faqat asosiy xizmatlar yadroda, qolganlari foydalanuvchi
darajasida bajariladi.
Linux monolit yadrosiga ega bo‘lsa, Windows NT va Minix mikroyadro
asosida ishlaydi.
Operatsion tizimlarning klassifikatsiyasi
Operatsion tizimlar — ularning funksional imkoniyatlari, tuzilishi va
foydalanish sohasi bo‘yicha turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Bu tasniflash,
foydalanuvchilarga o‘zlarining ehtiyojlariga eng mos keluvchi operatsion tizimni
tanlash va undan samarali foydalanish imkonini beradi. Quyida operatsion
tizimlarning asosiy klassifikatsiya mezonlari keltirilgan:
Foydalanuvchilar soniga ko‘ra:
Bir foydalanuvchili tizimlar – bu turdagi tizimlarda bir vaqtning o‘zida faqat
bitta foydalanuvchi ishlashi mumkin. Ular odatda shaxsiy kompyuterlar uchun
mo‘ljallangan. Bu tizimlar sodda, tez ishlaydi, lekin ko‘p foydalanuvchili rejimni
qo‘llab-quvvatlamaydi.
Misollar: MS-DOS, Windows 95.
Ko‘p foydalanuvchili tizimlar – bu tizimlar bir vaqtning o‘zida bir nechta
foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatadi. Har bir foydalanuvchi o‘z ish muhiti va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
119
resurslaridan mustaqil foydalanishi mumkin. Ular serverlarda, universitet va
korxonalarda keng qo‘llaniladi.
Misollar: UNIX, Linux, Windows Server.
Vazifalar soniga ko‘ra:
Bir vazifali tizimlar – bu turdagi tizimlar bir vaqtning o‘zida faqat bitta
vazifani bajaradi. Ular kam resursli kompyuterlarda ishlatilgan va hozirda deyarli
foydalanilmaydi.
Misollar: MS-DOS.
Ko‘p vazifali (multitasking) tizimlar – bir vaqtning o‘zida bir nechta dastur
yoki jarayonni bajarish imkonini beradi. Bu, foydalanuvchiga masalan, internetda
ishlash, musiqa tinglash va hujjat tahrirlashni bir vaqtda amalga oshirish imkonini
yaratadi.
Misollar: Windows, Linux, macOS.
Tarmoq qo‘llab-quvvatlanishiga ko‘ra:
Tarmoqli (network) operatsion tizimlar – bu tizimlar bir nechta
kompyuterlarni tarmoq orqali bog‘lash, resurslar (printer, fayllar, ilovalar)ni
ulashish, xavfsizlikni ta’minlash imkoniyatlarini beradi. Serverlar ushbu turdagi
tizimlar asosida ishlaydi.
Misollar: Windows Server, Novell NetWare, UNIX/Linux server versiyalari.
Mahalliy (standalone) tizimlar – bunday tizimlar tarmoqqa ulanmagan yoki
mustaqil tarzda ishlovchi kompyuterlar uchun mo‘ljallangan. Ular shaxsiy
foydalanish uchun yaratilgan va tarmoq funksiyalarini cheklangan holda qo‘llab-
quvvatlaydi.
Misollar: DOS, Windows XP (asosiy rejimda).
Interfeys turi bo‘yicha:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
120
Buyruq satri interfeysli tizimlar (CLI – Command Line Interface) –
foydalanuvchi buyruqlarni klaviatura orqali kiritadi va tizim bu buyruqlarni
bajaradi. Bunday tizimlar ko‘proq texnik mutaxassislar tomonidan ishlatiladi,
chunki ular ko‘plab imkoniyatlarni taqdim etadi va kam resurs talab qiladi.
Misollar: Unix shell, MS-DOS, PowerShell.
Grafik interfeysli tizimlar (GUI – Graphical User Interface) – bu turdagi
tizimlar grafik elementlar (ikonka, tugma, menyu) orqali boshqariladi. Ular oddiy
foydalanuvchilar
uchun
qulay
va
tushunarli.
Misollar: Windows, macOS, Ubuntu (GNOME interfeysi bilan).
Qurilmalar qo‘llab-quvvatlanishiga ko‘ra:
Ko‘p platformali tizimlar – turli arxitekturalarga ega qurilmalarda ishlay
oladi. Masalan, Linux turli protsessor turlari (ARM, x86, MIPS) uchun
moslashtirilgan.
Maxsus qurilmalarga mo‘ljallangan tizimlar – faqat ma’lum turdagi
qurilmalarda ishlaydi. Masalan, mobil qurilmalar uchun Android, real vaqt
tizimlari (RTOS) sanoat jihozlari uchun.
Operatsion
tizimlarning
turli
mezonlarga
ko‘ra
tasniflanishi,
foydalanuvchilarga ularning funksionalligi, imkoniyatlari va qulayliklarini
solishtirishga yordam beradi. Bu esa, ayniqsa, tizim administratori, dasturchi yoki
oddiy foydalanuvchi bo‘lishidan qat’i nazar, texnik ehtiyoj va ish faoliyatiga mos
tizimni to‘g‘ri tanlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir turdagi operatsion tizim
ma’lum bir vazifa yoki ish muhiti uchun eng optimal echimni taklif etadi. Shu
boisdan, ularning turlari, farqlari va afzalliklarini chuqur bilish — zamonaviy
axborot texnologiyalari sohasida muvaffaqiyat kalitidir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
121
XULOSA
Operatsion tizimlar zamonaviy kompyuter tizimlarining ajralmas va muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular nafaqat foydalanuvchi va apparat vositalari
o‘rtasidagi vositachilik vazifasini bajaradi, balki kompyuter tizimi ichidagi barcha
jarayonlarni boshqarish, tashkil etish va ularning o‘zaro muvofiq ishlashini
ta’minlaydi. Operatsion tizimlar yordamida foydalanuvchi kompyuterni qulay,
xavfsiz va samarali boshqara oladi.
Maqolada yoritilganidek, operatsion tizim arxitekturasi tizimning ishlash
tartibi va uning asosiy komponentlarining o‘zaro munosabatini belgilaydi.
Monolit, mikroyadro va modulli arxitekturalarning har biri o‘ziga xos afzallik va
cheklovlarga ega bo‘lib, ular tizimning funksionalligi, tezligi va xavfsizlik
darajasini belgilab beradi. Ayniqsa, zamonaviy modulli arxitekturalar tizimni
sozlash va kengaytirishda katta qulaylik yaratadi.
Operatsion tizim yadrosi esa barcha boshqaruv funksiyalarining markazi
bo‘lib, tizim resurslarini (jarayonlar, xotira, fayl tizimi, qurilmalar, tarmoq)
muvofiqlashtiradi. Yadroning samarali ishlashi kompyuterning umumiy
unumdorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Monolit yadro ishlash tezligi bilan ajralib
tursa, mikroyadro barqarorlik va xavfsizlik nuqtai nazaridan afzal hisoblanadi.
Operatsion tizimlarning tasnifi esa ularni aniq funksional belgilari asosida
guruhlarga ajratish imkonini beradi. Bu tasniflash foydalanuvchilarga o‘z
ehtiyojlariga mos tizimni tanlash va undan maksimal darajada foydalanish
imkonini beradi. Masalan, ko‘p foydalanuvchili va ko‘p vazifali tizimlar serverlar,
yirik korporativ tarmoqlar yoki ilmiy tadqiqot muassasalari uchun ideal yechim
bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, sun’iy intellekt, bulutli hisoblash,
kiberxavfsizlik va Internet of Things (IoT) kabi sohalarning rivojlanishi operatsion
tizimlar oldiga yangi talablar qo‘ymoqda. Bu esa yangi turdagi operatsion
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
122
tizimlarning paydo bo‘lishi, mavjud tizimlarning esa moslashuvchanlik va
funksionallik jihatidan yangilanib borishini taqozo etmoqda. Ayniqsa, real vaqtda
ishlovchi, mobil qurilmalar uchun mo‘ljallangan, energiya samaradorligini
ta’minlovchi tizimlarga ehtiyoj ortib bormoqda.
Shunday qilib, operatsion tizimlarning chuqur o‘rganilishi, ularning tuzilishi,
arxitekturasi va klassifikatsiyasini tushunish nafaqat texnik mutaxassislar, balki
zamonaviy texnologiyalarni boshqarish va ulardan samarali foydalanishni istagan
barcha foydalanuvchilar uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Operatsion
tizimlarning kelajagi ularning innovatsion imkoniyatlarni qanday tarzda qamrab
olishi va foydalanuvchi talablariga qay darajada moslasha olishiga bog‘liq bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Tanenbaum A. S. “Modern Operating Systems”, 4th Edition, Pearson, 2015.
Silberschatz A., Galvin P. B., Gagne G. “Operating System Concepts”, 9th
Edition, Wiley, 2012.
Мухамедьяров Р. “Операционные системы”, Москва: Питер, 2020.
Raximov M.X., G‘ulomov S.S. “Axborot texnologiyalari”, Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2015.
Qodirov A., “Kompyuter arxitekturasi va operatsion tizimlar”, Toshkent:
2022.
