Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
424
YASHIL IQTISODIYOT DOIRASIDA BIOIQTISODIY
RIVOJLANISHNING EKOLOGIK KO‘RSATKICHLARI.
Qurbonov Temur Panjiyevich,
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada, yashil iqtisodiyot doirasida bioiqtisodiy
rivojlanishning ekologik ko‘rsatkichlari tahliliy o’rganilgan. Shuningdek
maqolada, bioiqtisodiy rivojlanish doirasida organik qishloq xo‘jaligi va
agrosanoat tizimlarining rivojlanishi va o’zgarishlari amaliy tahlil qilingan.
Kalit so’zlar. Yashil iqtisodiyot, ekologiya, bioiqtisodiyot, qishloq xo’jaligi,
resurslar.
Аннотация. В данной статье анализируются экологические
показатели биоэкономического развития в рамках зеленой экономики.
Также в статье проводится практический анализ развития и изменений
систем органического сельского хозяйства и агропромышленного комплекса
в рамках биоэкономического развития.
Ключевые слова. Зеленая экономика, экология, биоэкономика, сельское
хозяйство, ресурсы.
Abstract. In this article, the ecological indicators of bio-economic
development within the framework of the green economy are analyzed. The article
also provides a practical analysis of the development and transformation of
organic agriculture and agro-industrial systems within the framework of
bioeconomic development.
Keywords. Green economy, ecology, bioeconomics, agriculture, resources.
Kirish.
Bugungi kunda dunyo miqyosida iqtisodiy rivojlanish bilan birga
ekologik muvozanatni saqlash muhim masalaga aylanib bormoqda. An’anaviy
iqtisodiy model ekologik resurslarning haddan tashqari ekspluatatsiyasiga olib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
425
kelgani bois, barqaror rivojlanishga erishish uchun yangi yondashuvlar zarur
bo‘lmoqda. Shu nuqtai nazardan, yashil iqtisodiyot va bioiqtisodiyot tushunchalari
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Yashil iqtisodiyot – bu atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirgan holda
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga qaratilgan yondashuv bo‘lib, resurslardan oqilona
foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashni o‘z
ichiga oladi. Bioiqtisodiyot esa qayta tiklanuvchi biologik resurslar asosida
iqtisodiy faoliyat yuritishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ekologik barqarorlikni qo‘llab-
quvvatlaydi.
O‘zbekistonda ham keyingi yillarda bioiqtisodiy yondashuvlar orqali
qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat sanoati va energetika sohalarida ekologik
samaradorlikni oshirishga qaratilgan tashabbuslar boshlab yuborilgan. Ushbu
jarayonda bioiqtisodiy rivojlanishning ekologik ko‘rsatkichlarini aniqlash,
ularning tahlili va baholash uslublarini ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqolada yashil iqtisodiyot konsepsiyasi doirasida O‘zbekistonda
bioiqtisodiyotning rivojlanish tendensiyalari, uning ekologik ko‘rsatkichlari va
ularni monitoring qilishning asosiy yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
ekologik barqarorlikni baholash mezonlari, indikatorlar tizimi va xalqaro tajriba
asosida milliy sharoitga mos tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Tahlillar va natijalar.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda bioyoqilg‘i, quyosh
va shamol energiyasidan foydalanish hajmi ortib bormoqda. Bu esa, ayniqsa sanoat
va transport sohasida chiqindilarni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Ekologik
hisobotlar tahlil qilinganida 2021–2023 yillarda atmosferaga chiqarilgan karbonat
angidrid (CO₂) miqdori 3,8 foizga qisqarganini ko’rish mumkin.
Bioiqtisodiy rivojlanish doirasida organik qishloq xo‘jaligi va agrolesoviy
tizimlar rivojlanmoqda. 2020–2024 yillarda “Yashil Makon” tashabbusi orqali 200
mln dan ortiq daraxt ekildi, bu esa yashil maydonlar va mahalliy ekotizimlar uchun
muhim omil bo‘ldi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
426
Qishloq xo‘jaligida agroekologik amaliyotlar turlar sonini saqlashga xizmat
qilmoqda. BMT Biorusurs hisobotlarida hududiy biologik xilma-xillik indeksi 2
yil ichida 1,3% ga oshgani aks ettirilgan.
2023 yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonda umumiy ishlab chiqarilgan elektr
energiyasining 12,1% qayta tiklanuvchi manbalardan (asosan quyosh va shamol)
olingan. 2020 yilda bu ko‘rsatkich atigi 7,4% edi.
Bioiqtisodiy tarmoqlar (masalan, bioenergetika) yashil iqtisodiyot uchun
muhim asos bo‘lib, uglerod izini kamaytirishda muhim o‘rin tutmoqda.
2024 yilda mahalliy bioiqtisodiy korxonalar tomonidan oziq-ovqat
chiqindilarining 23% qayta ishlanib, bioo‘g‘it sifatida qishloq xo‘jaligiga qayta
jalb qilindi. Bu esa yer resurslarining degradatsiyasini sekinlashtirdi.
Bioiqtisodiy yondashuvlar chiqindilarni iqtisodiy resurs sifatida ko‘rib,
“aylanma iqtisodiyot” tamoyillarini kengaytirmoqda.
Biogumus, organik o‘g‘itlar, va tabiiy pestitsidlar asosida olib borilayotgan
dehqonchilik amaliyotlari yer unumdorligini oshirmoqda. 2022–2024 yillar
oralig‘ida agrokimyoviy ko‘rsatkichlar bo‘yicha dehqonchilik yerlari unumdorligi
5–7% ga ortgan.
Yo‘nalish
Ko‘rsatkich
o‘zgarishi (2020–2024)
Tahlil xulosasi
CO₂ chiqindilari
-3.8%
Energiyada bioiqtisodiy
yondashuvlar ijobiy
Biologik xilma-xillik
+1.3%
Agroekologik tizimlar
foydasi sezilarli
Qayta tiklanuvchi
energiya
+4.7%
Yashil iqtisodiyotga o‘tish
tezlashmoqda
Qayta ishlangan
chiqindilar
+11%
Aylanish iqtisodiyoti joriy
etilmoqda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
427
Yo‘nalish
Ko‘rsatkich
o‘zgarishi (2020–2024)
Tahlil xulosasi
Yer unumdorligi
+5–7%
Organik dehqonchilik
ekologik foyda bermoqda
Bioiqtisodiy rivojlanish ekologik degradatsiyalarga qarshi samarali yechim
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Muhokama.
Bioiqtisodiy rivojlanish yashil iqtisodiyot tamoyillariga mos
holda shakllanib borayotgan davrda, ekologik ko‘rsatkichlar ushbu jarayonning
asosiy mezoni sifatida e’tirof etilmoqda. Ammo, ushbu ko‘rsatkichlarni baholash
va monitoring qilishda bir qator muammolar va qarama-qarshiliklar ham
kuzatilmoqda.
Hozirda mavjud indikatorlar ko‘pincha statistik yondashuvlarga asoslanadi.
Masalan, CO₂ chiqindilari, qayta tiklanuvchi energiyaning ulushi yoki yer
unumdorligi kabi ko‘rsatkichlar o‘z-o‘zicha muhim bo‘lsa-da, ular kompleks
ekologik barqarorlikni to‘liq aks ettirmaydi. Chunki bu ko‘rsatkichlar ichida:
•
Mahalliy ekologik sharoitlar,
•
Ijtimoiy ta’sir (masalan, aholi salomatligi),
•
Iqtisodiy rentabellik elementlari yetarlicha aks etmaydi.
Amaliyotda ba’zan bioiqtisodiyot tushunchasi faqatgina qishloq xo‘jaligi
yoki bioo‘g‘itlar ishlab chiqarish bilan cheklanib qolmoqda. Aslida, bioiqtisodiyot
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Biotexnologiyalar,
•
Biologik energiya (bioyoqilg‘i),
•
Farmatsevtika va biomateriallar,
•
Qayta ishlangan oziq-ovqat va chiqindilarni iqtisodiy aylanishga kiritish.
Bioiqtisodiy yondashuvlar strategik miqyosda ko‘rib chiqilishi lozim,
chunki u faqat ekologik emas, innovatsion va iqtisodiy ahamiyatga ham egadir.
Davlat va xususiy sektor darajasida ekologik indikatorlar asosida qarorlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
428
qabul qilinishi hali yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Misol uchun:
•
Bioiqtisodiy mahsulotlar uchun yashil sertifikatlash tizimi sust
rivojlangan.
•
Ekologik indikatorlar asosida soliq imtiyozlari yoki rag‘batlantirish
mexanizmlari kam qo‘llaniladi.
Ekologik indikatorlar real iqtisodiy siyosatga faol integratsiya qilinmas
ekan, ular faqat statistik yoki hisobot qiymatiga ega bo‘lib qoladi.
Yevropa Ittifoqi, Kanada, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlarda
bioiqtisodiyot doirasida ekologik ko‘rsatkichlar majburiy tartibda baholanadi.
Ammo bu tizimlar to‘liq holda O‘zbekistonga ko‘chirib o‘tkazilsa, iqlim, resurs
bazasi va iqtisodiy imkoniyatlardagi tafovutlar tufayli samara bermasligi mumkin.
O‘zbekiston uchun ekologik indikatorlar tizimini mahalliy sharoitlarga
moslab ishlab chiqish, lekin xalqaro standartlarga yaqinlashtirish dolzarb
hisoblanadi.
Ilmiy-amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, bioiqtisodiyotda ekologik
samaradorlikni baholash uchun quyidagi ko‘rsatkichlar tizimi kompleks
yondashuvni ta’minlaydi:
•
Ekologik (CO₂, suv, yer, chiqindi)
•
Ijtimoiy (ish o‘rinlari, aholi salomatligi)
•
Innovatsion (yashil texnologiyalar ulushi)
•
Iqtisodiy (bio mahsulotlar eksporti, ichki bozor ulushi)
Muhokama jarayonida aniqlanadiki, bioiqtisodiy rivojlanishning ekologik
ko‘rsatkichlari iqtisodiy barqarorlik, resurslardan oqilona foydalanish va inson
salomatligi nuqtai nazaridan nihoyatda muhimdir. Lekin bu ko‘rsatkichlar amaliy
siyosatga faol integratsiyalanmasa, ularning ijtimoiy va iqtisodiy samarasi
cheklangan bo‘lib qoladi.
Xulosa.
Bugungi kunda global va milliy darajada yashil iqtisodiyot
tamoyillariga asoslangan bioiqtisodiy rivojlanish strategiyasi atrof-muhitni
muhofaza qilish bilan bir qatorda, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim rol
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
429
o‘ynamoqda. O‘zbekiston misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
bioiqtisodiy yo‘nalishlar – xususan, qishloq xo‘jaligida organik texnologiyalar,
qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilardan bioo‘g‘it
ishlab chiqarish va yashil makonlar yaratish orqali ekologik ko‘rsatkichlarni
sezilarli darajada yaxshilashga erishilmoqda.
Bioiqtisodiy faoliyatlar atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar miqdorini
kamaytirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda, bu esa iqlim o‘zgarishiga qarshi
kurashda muhim hisoblanadi.
Biologik xilma-xillikni saqlash va yer resurslaridan barqaror foydalanish
bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar mahalliy ekotizimlar barqarorligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushi ortmoqda, bu esa
O‘zbekistonning uglerod izini kamaytirish va energiya mustaqilligini ta'minlash
yo‘lida muhim qadamdir.
Chiqindilarni qayta ishlash va bioresurslarni iqtisodiyotga qayta jalb qilish
orqali aylanish iqtisodiyoti shakllanmoqda, bu esa chiqindilar hajmini
kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Ekologik ko‘rsatkichlar hali ham to‘liq va tizimli tarzda amaliy siyosatga
integratsiyalanmagan, bu esa ekologik samaradorlikni baholashda qiyinchilik
tug‘dirmoqda.
Yashil iqtisodiyot doirasida bioiqtisodiy rivojlanishning ekologik
ko‘rsatkichlarini aniqlash, monitoring qilish va tahlil etish orqali O‘zbekistonda
ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash imkoniyatlari mavjud. Shu bilan
birga, ekologik indikatorlar tizimini takomillashtirish, xalqaro tajribalarni
moslashtirish va ularni amaliy siyosatga integratsiya qilish dolzarb masalalardan
biridir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
430
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 20-
oktyabrdagi "2030 yilgacha bo'lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy
maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi 841-sonli
qarori.
2.
Jonathan M. Harris. Sustainability and Sustainable Development.
International Society for Ecological Economics. P. 1.
3.
Глобалный "зеленый" новый курс : доклад УНЕП / УНЕП. - 2009.
- март. -42 c - URL:
4.
Декларация Конференции ООН по проблемам окружающей
человека среды от 16.06.1972 // Консултант плюс 4012.00.32 2002-2013.
5.
Ващалова Т. В. Экологические основы природоползования.
Устойчивое развитие: учебное пособие. -М.: Юрайт, 2020. С. 56.
6.
Иванова Н. И., Левченко Л. В. "Зеленая" экономика: сущност,
принципы и перспективы. //Вестник Омского университета. Серия
"Экономика". 2017. № 2 (58) С. 20-21.
