Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
414
FONETIK USLUBIYAT
Andijon davlat pedagogika institute f.f.b.f.d dotsent
Usmonov Farxodbek Faxriddinovich
filologiya fakulteti talabasi
Shokirova Moxizodaxon Shuhratjon qizi
Fonetik uslubiyat, tilshunoslikning bir sohasi bo‘lib, tilning tovush tizimi va
uning nutqdagi ifodalanishini o‘rganadi. Bu soha, ayniqsa, tilning fonetik
jihatlariga, ya'ni tovushlarning shakli, o‘zaro bog‘lanishi va ular yordamida tilning
ma'nolarini qanday etkazilishi, nutqda qanday ta'sirlar yaratishi bilan
shug‘ullanadi. Fonetik uslubiyat tilning tovush jihatlari bilan bog‘liq bo‘lib, u
nutqning ifodalovchi kuchini, xususiyatlarini va ahamiyatini o‘rganadi.
Shuningdek,fonetik uslubiyat — tilning tovush vositalaridan san’atkorona
foydalanishdir. U asarda ma'no va tuyg‘u ifodasini kuchaytiradi. Misol uchun,
alliteratsiya (bosh tovushlarning takrorlanishi), assonansiya (unli tovushlar
takrorlanishi) va onomatopoeiya (tovushni taqlid qiluvchi so‘zlar) fonetik uslub
vositalaridir. Bu uslublar o‘quvchida turli his-tuyg‘ular uyg‘otib, matnga ritm va
ohang beradi. Fonetik uslubiyat she’riyat, nasr va drama janrlarida keng
qo‘llaniladi.
Fonetik Uslubiyatning Asosiy Vazifalari
Fonetik uslubiyatning eng asosiy vazifalaridan biri tilning tovush tizimini
aniqlash va uning nutqda qanday ishlashini o‘rganishdir. Tovushlar bir-biri bilan
o‘zaro munosabatda bo‘lib, nutqning mazmuni va uslubiga ta'sir ko‘rsatadi.
Masalan, so‘zlar orasidagi intonatsiya, stress, uzunlik va qisalik kabi fonetik
xususiyatlar ma'lumotni qanday taqdim etilishini belgilaydi.
Fonetik Uslubiyat va Uslubiy Xususiyatlar
Fonetik uslubiyat uslubiy xususiyatlarni o‘rganishda ham katta rol o‘ynaydi.
Uslubiy xususiyatlar, tilning turli kontekstlaridagi tovushlar va ularning ta'siri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
415
bilan bog‘liqdir. Masalan, adabiy tilda, rasmiy nutqda va kundalik suhbatlarda
tovushlar har xil uslubda ishlatiladi. Shuningdek, fonetik xususiyatlar ko‘pincha
speakerning shaxsiyatiga, muloqotning maqsadiga yoki tinglovchiga qarab
o‘zgarishi mumkin.
Fonetik uslubiyat — bu stilistikaning fonetika bilan bog‘liq bo‘limi bo‘lib,
nutqdagi tovush vositalarining (urg‘u, intonatsiya, pauza, alliteratsiya, assonans va
boshqalar) ma’no, ekspressivlik va estetik ta’sirini o‘rganadi . U turli uslublarda
bu vositalarning qanday qo‘llanilishini tahlil qiladi .
Fonetik uslubiy vositalar
1. Alliteratsiya – bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi orqali ohangdorlik
va ifodaviylik hosil qilish.
Masalan: “Quyosh qizg‘aldoqni qizg‘in quchoqladi.”
2. Assonans – bir xil unli tovushlarning takrorlanishi orqali badiiy ohang hosil
qilish.
Masalan: “Olamni orzu oladi, oshiq yurak yonadi.”
3. Urg‘u – nutqdagi muhim so‘z yoki bo‘laklarni ajratib ko‘rsatish. Bu vosita
orqali tinglovchi yoki o‘quvchi e’tibori kerakli joyga qaratiladi .
4. Pauza – nutqdagi to‘xtash nuqtalari, ular ma’no jihatdan gaplarni ajratadi
yoki dramatik ta’sir kuchaytiradi .
5. Intonatsiya – gapdagi hissiy kayfiyat, ohang, savol, buyruq yoki tasdiq kabi
funksiyalarni anglatadi.
Fonetik Uslubiyat va Ijtimoiy Omillar
Fonetik uslubiyat, shuningdek, ijtimoiy omillarga ham bog‘liq. Har bir
ijtimoiy guruh, millat yoki mintaqaning o‘ziga xos fonetik xususiyatlari bo‘ladi.
Misol uchun, viloyatdagi odamlarning tovush talaffuzi boshqa hududlarda
yashovchilarnikidan farq qiladi. Uslubiyat tilining fonetik jihatlari ham ko‘pincha
guruhning ijtimoiy holati va madaniyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Fonetik Uslubiyatning Nutqdagi Roli
Nutqdagi fonetik uslubiyat, shuningdek, muloqotning maqsadlariga mos
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
416
ravishda tovushlarning tanlanishi va ularning ifodalanishi bilan chambarchas
bog‘liq. Masalan, dramatik asarlarda aktyorlar o‘z tovushlarini turlicha ishlatib,
voqea rivojiga ta'sir qilishi mumkin. Shu bilan birga, jurnalistlar, shifokorlar yoki
boshqa ixtisoslashgan sohalardagi mutaxassislar ham o‘z so‘zlarini va tovushlarini
o‘ziga xos tarzda ishlatadi.
Fonetik Uslubiyat va Ma'no
Fonetik uslubiyat tilning ma'no bilan qanday bog‘liqligini o‘rganadi.
Nutqdagi tovushlar ba'zida so‘zning ma'nosiga ta'sir qilishi mumkin. Misol uchun,
so‘zning stressi yoki tonalligi uning ma'nosini o‘zgartirishi mumkin. "Yaxshi"
so‘zi yuqori intonatsiya bilan ishlatilsa, bu shunchaki ijobiy baho emas, balki
boshqacha, hazil aralashgan ma'no olishi mumkin.
Uslubiyatning fonetik vositalari.
1. Fonetik uslubiyat tilshunoslikning fonetika, fonologiya va
morfonologiya sohalarining tekshirish obyekti bo'lgan nutq hodisa-
taridan qanday maqsadlarda, uslubiy-ekspressiv jihatdan nimalarni
ko'zlab foydalanish yuzasidan bahs yuritadi.
Mohiyat va vazifa e'tibori bilan intonatsiya va to'xtam fone-
iik vosita emas, balki uslubiy vositadir. Lekin ular nutq hodisasi"
sifatida talaffuz bilan, tilning tovush tomoni bilan zich bog'lan-
ganligi tufayli fonetikada o'rganiladi.
Uslubiy ekspressiya nuqtai nazaridan til fonetik vosita matc-
‘iallaridan adabiy orfografik normalardan «clietga chiqib» foyda-
anish muhimdir. Adabiy orfoepik normalar doirasida yoziladigan
io'zlar talaffuzidagi o'zgalik va, umuman, tovushlarning kombinator
ra pozision o'zgarishlari ekspressiya hosil qilmaydi. Ular faqat
io'zlashuv-og'zaki nutq uslubiga xosligi bilan ajralib turadi, xolos.
3ular normativ grammatika /oddiy uslubiyat/ning o'rganish va
adqiq obyektidir. ;
2. Fonetik ekspressiya hosil qiluvchi vositalar, asosan. Quyi-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
417
lagilardan iborat.1
a / unlini cho'zish. Ma'lum bir so'zdagi unlini cho'zish (kvan-
itativ urg'u) orqali so'zlovchi mazkur unli ishtirok etgan so'zning
na'nosini bo'rttiradi, diqqatni shunga jalb qiladi, nutq paytida
hu so'zga qo'shimcha ma'no yuklaydi va shu bilan ekspressiya
‘osii qiladi: bosiq tovush bilan dedi:
Ko'o p yaxshi, keeeng xona, shiriin tabassum kabi;
Fonetik uslubiyat, tilshunoslikning qiziqarli va chuqur sohalaridan biridir. U
nafaqat tilning tovush tizimini o‘rganish bilan cheklanmay, balki tilning nutqdagi
ifodalanishini, uslubiy xususiyatlarni, ijtimoiy omillarni va ma'no bilan aloqasini
ham o‘rganadi. Bu soha orqali biz tilni faqat yozma shaklda emas, balki nutq
shaklida ham yaxshi tushunishimiz mumkin. Fonetik uslubiyat, tilning nozik
jihatlariga e'tibor qaratib, tilshunoslikda yangi ufqlarni ochadi.
Albatta, mana siz uchun o‘zbek tilidagi fonetik uslubiyat haqidagi maqolani
ilmiy manbalardan foydalanib, aralashtirilgan holda taqdim etaman:
Fonetik Uslubiyat: Tovushlar Orqali Nutqning Ma'nosi va Ta'siri
Fonetik uslubiyat – bu tilshunoslikning o‘ziga xos sohasi bo‘lib, tilning
tovush tizimi va uning nutqdagi ifodalanishini o‘rganadi. Tilning tovushlari va
ularning o‘zaro aloqasi, shuningdek, bu tovushlar orqali nutqda qanday ma'no va
ta'sirlar yaratilishini tahlil qilish fonetik uslubiyatning asosiy vazifasidir .
Tovushlar nafaqat so‘zlarni tashkil etadi, balki ular o‘zaro bog‘lanib, nutqning
ifodaviy kuchini shakllantiradi.
Fonetik Uslubiyatning Asosiy Vazifalari
Fonetik uslubiyatning asosiy maqsadi tilning tovush tizimini aniqlash va bu
tizimni nutqdagi ishlashini tushunishdir. Tovushlar bir-biri bilan aloqada bo‘lib,
nutqning ma'nosini va ifodasini o‘zgartiradi. Tovushlarning talaffuzi, stressi va
intonatsiyasi tilning umumiy tuzilmasiga ta'sir ko‘rsatadi. Masalan, adabiy tilda va
kundalik suhbatlarda tovushlar turlicha ishlatiladi. Ushbu farqni tushunish fonetik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
418
uslubiyatning asosiy vazifalaridan biridir .
Tovushlarning turli shakllarini o‘rganish orqali nutqning turli uslublarini
aniqlash mumkin. Uslubiy farqlar, masalan, rasmiy va noformal nutqlardagi tovush
ishlatish xususiyatlari, fonetik uslubiyat orqali yaxshi tahlil qilinadi . Bunday
farqlar odatda muloqotning maqsadiga yoki auditoriyaga bog‘liq ravishda
o‘zgaradi.
Uslubiy Xususiyatlar va Fonetik O‘zgarishlar
Fonetik uslubiyat nafaqat til tizimiga, balki ijtimoiy omillarga ham aloqador.
Har bir mintaqaning, hududning yoki ijtimoiy guruhning o‘ziga xos fonetik
xususiyatlari bor. Masalan, o‘zbek tilining hududiy lahjalari o‘rtasidagi talaffuz
farqlari, har bir mintaqaning o‘ziga xos fonetik xususiyatlarini aks ettiradi. Bundan
tashqari, tilning rivojlanishida, arab va fors tillarining ta'siri bilan fonetik
o‘zgarishlar yuz berdi. XVI-XVII asrlarda arab va fors tillarining o‘zbek tiliga
kiritgan so‘zlari va fonetik elementlari, tilning umumiy fonetik strukturasi uchun
muhim bo‘lgan .
Fonetik Uslubiyat va Nutqdagi Ta'sir
Fonetik uslubiyatning ahamiyati, ayniqsa, nutqdagi tovushlarning ta'sirida
o‘zini namoyon qiladi. Nutqdagi tovushlar ko‘pincha muloqotning maqsadiga
qarab tanlanadi va bu tovushlar orqali nutqning ma'nosi o‘zgarishi mumkin.
Masalan, dramada yoki teledasturlarda tovushlarning ta'siri kuzatiladi. Aktyorlar
nutqni yuqori yoki past intonatsiya bilan aytib, voqea rivojiga ta'sir ko‘rsatishi
mumkin . Nutqning to‘g‘ri intonatsiya va stress bilan aytilishi uning ma'no to‘liq
aks ettirilishini ta'minlaydi.
Fonetik Uslubiyatning Ma'no bilan Bog‘liqligi
Tovushlar va ma'no o‘rtasidagi bog‘liqlik fonetik uslubiyatning muhim
jihatlaridan biridir. Ba'zi so‘zlar intonatsiya va stress orqali o‘zgarishi mumkin.
Misol uchun, "yaxshi" so‘zi ijobiy baho sifatida aytilsa, uni yuqori intonatsiya bilan
aytish bu so‘zga hazil yoki iroda kiritishi mumkin. Demak, fonetik xususiyatlar
nutqning ma'nosiga bevosita ta'sir qiladi va bu ma'no ko‘pincha nutqning tonalligi,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
419
stress joylashuvi va tovush uzunligiga bog‘liq bo‘ladi .
Fonetik uslubiyat, tilshunoslikda nafaqat tilning tovush tizimini, balki uning
ifodalovchi kuchini va ijtimoiy kontekstni o‘rganish uchun ham muhimdir.
Tovushlar va ularning o‘zaro bog‘lanishi nutqning uslubiy xususiyatlarini,
shuningdek, tilning rivojlanish jarayonidagi ijtimoiy va madaniy ta'sirlarni
aniqlashga yordam beradi. Shu bois fonetik uslubiyat, tilning o‘ziga xos
xususiyatlarini tushunishda, tilshunoslikni yanada chuqurroq o‘rganishga imkon
yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Yusufbekov, B. (2006). O'zbek tili fonetikasi. Toshkent: O'zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
2. Karimov, S. (2003). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O'qituvchi.
3. Anderson, S. R. (2001). Phonology in the Twentieth Century. Chicago:
University of Chicago Press.
4.Qilichev,E Toshkent ,o’zbek tilining stilistikasi,2008-368-b
