Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
406
QISSASI RABGʻUZIY ASARINING DINIY-MA’NAVIY AHAMIYATI
Salimova Zilola Avazbek qizi
Andijon davlat pedagogika institute Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada XIII asrga mansub mashhur asar —
Nasiruddin Rabgʻuziyning “Qissasi Rabgʻuziy” nomli asari tahlil qilinib, undagi
diniy va axloqiy qadriyatlar, xalq og‘zaki ijodi bilan uyg‘unlashgan tilda berilgan
ibratli qissalar o‘rganiladi. Shuningdek, asarda til va badiiy uslub bilan birga
payg‘ambarlar hayoti orqali yoshlarga berilgan saboqlar, asarning bugungi davr
yoshlariga tarbiyaviy jihatdan qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida fikr yuritiladi.
Annotation. This article examines the 13th-century literary work “Qissasi
Rabg’uziy” written by Nasiruddin Rabghuzi. The study highlights its religious and
moral teachings delivered through stories of the prophets. The narrative style close
to oral folk tradition is emphasized, as well as the importance of the text in shaping
the spiritual and ethical upbringing of today’s youth.
Kalit so’zlar : payg‘ambarlar hayoti, diniy, Qur’oni Karim, Nuh
payg’ambar
Keywords: life of the prophets, religious, Holy Quran, Prophet Noah
Kirish.
O‘zbek adabiyoti tarixida diniy-axloqiy mazmundagi asarlar alohida o‘rin
egallaydi. Ayniqsa, o‘rta asrlarda yozilgan diniy qissalar xalqning ma’naviy
hayotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Shunday nodir asarlardan biri bu — Nasiruddin
Rabgʻuziyning “Qissasi Rabgʻuziy” nomli asaridir. XIII asrda Xorazm hududida
yozilgan bu asar, Qur’oni Karimda zikr etilgan payg‘ambarlar hayotini xalq uchun
sodda, tushunarli tilda bayon qilganligi bilan ajralib turadi. Bu maqolada asarning
diniy va ma’naviy mohiyati, undagi har bir qissaning tarbiyaviy qiymati, xalq
og‘zaki ijodiga yaqinligi hamda bugungi yoshlar uchun beradigan saboqlari haqida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
407
so‘z yuritiladi.
“Qissasi Rabgʻuziy” — bu diniy, axloqiy va tarbiyaviy mazmunga ega
bo‘lgan asar bo‘lib, unda Qur’oni Karimda tilga olingan 25 dan ortiq payg‘ambar
hayoti, ularning da’vati, qavmlariga bergan saboqlari, Allohning amrlariga sadoqat
bilan bo‘y sunishlari orqali berilgan ibratli voqealar jamlangan. Asar Xorazmshoh
Nasriddin Burhoniddin Bahodirxon buyrug‘i bilan Nasiruddin Rabgʻuziy
tomonidan yozilgan.
Unda quyidagi payg‘ambarlar haqida chuqur va ibratli qissalar mavjud:
Odam (a.s.) — insoniyatning birinchi vakili sifatida yaratilishi, Iblis bilan bo‘lgan
sinov, gunoh, tavba va rahmat mavzulari bayon etiladi.
Nuh (a.s.) — yillar davomida qavmini to‘g‘ri yo‘lga boshlagan, ammo inkor
etilgan payg‘ambarning sabri, to‘fon mo‘jizasi va kemaning najot vositasi
sifatidagi ramziy ma’nosi ochib beriladi.
Ibrohim (a.s.) — butparastlikka qarshi kurashi, Xudoga bo‘lgan cheksiz
ishonchi, Ismoil (a.s.)ni qurbonlikka tayyorligi bilan imon va fidoyilik misoli
sifatida tasvirlanadi.
Yusuf (a.s.) — sabr, poklik, tavakkal, akalarning hasadi, qamoq sinovi va
oxir-oqibat adolat ustunligi kabi qadriyatlar ilgari suriladi.
Muso (a.s.) — Fir’avnning zulmiga qarshi kurash, mo‘jizalar (asoni ilonga
aylanishi, dengizning yorilishi) orqali Alloh qudrati ko‘rsatiladi.
Rabgʻuziy bu qissalarni nafaqat diniy ma’lumot sifatida, balki har bir
kishining hayotida muhim saboq bo‘la oladigan hikmatlar bilan boyitgan. Har bir
qissa o‘z yakunida xulosa va ibratli fikrlar bilan yakunlanadi. Asarning yana bir
muhim jihati — uning xalq tili va og‘zaki ijodga yaqinligidir. Rabgʻuziy xalq
tushunadigan soddalashtirilgan tilda yozgan, rivoyat va hikoya uslubida voqealarni
taqdim etgan. Bu esa uni har bir o‘quvchi uchun tushunarli va o‘qilishi maroqli
qiladi.
Qo‘shimcha ahamiyatli jihatlar: Rabgʻuziyning bu asari ko‘plab qo‘lyozma
nusxalarda saqlanib qolgan. Bu esa asarning o‘z davrida ham, keyinchalik ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
408
katta e’tiborga sazovor bo‘lganini ko‘rsatadi. U qadimgi o‘zbek (turkiy) tilining
yirik yodgorligi sifatida ham qadrlanadi.
Asarda ayollar obrazlari ham yuksak badiiylikda yoritilgan. Muso (a.s.)ning
onasi, Yusuf (a.s.) qissasida ayolning sinovi va u orqali iffat, sabr, to‘g‘rilik
tushunchalari ilgari suriladi. Rabgʻuziy Qur’oni Karim oyatlari, hadislar va
rivoyatlar orqali har bir qissani dalillab bergan. Bu jihatdan asar diniy-ilmiy manba
sifatida ham yuqori baholanadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, “Qissasi Rabgʻuziy” asari nafaqat o‘rta asr diniy
adabiyotining durdonasi, balki axloqiy va tarbiyaviy jihatdan bugungi kun yoshlari
uchun ham katta saboq bo‘la oladigan bebaho manba hisoblanadi. Undagi qissalar
orqali inson sabr, toqat, tavakkal, halollik, iymon kabi yuksak fazilatlarni o‘zida
shakllantiradi. Asar o‘z zamonasi uchun ham, bugungi kun uchun ham ruhiy-
ma’naviy tarbiya vositasi bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rabgʻuziy, Nasiruddin. Qissasi Rabgʻuziy. — Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 1990.
2. Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tafsiri Hilol. — Toshkent.
3. Karimov T. O‘zbek adabiyoti tarixi. — Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
4. O‘zbek Milliy Ensiklopediyasi. — Toshkent, 2000-yillar.
5. Rabbimqulova N. Qadimgi turkiy adabiyot durdonalari. — Toshkent, 2021.
6. Ubaydullayeva M. O‘rta asr o‘zbek adabiyoti. — Toshkent, 2018.
