Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
397
OTMDA JISMONIY MADANIYAT BO‘YICHA MASHG‘ULOTLARNING
INDIVIDUALLASHTIRISH DASTURI
Tuxtaxoʻjayev Xanjarbek Boxodirovich
Farg‘ona davlat universiteti p.f.f.d.(PhD) professor.
Annotatsiya: Ushbu tezisda universitet talabalari o'rtasida jismoniy tarbiya
mashg'ulotlarini individuallashtirish dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish
ko'rsatilgan. Tadqiqotning maqsadi moslashtirilgan jismoniy tarbiya dasturlari
talabalarning motivatsiyasini, jismoniy rivojlanishini va faolligini qanday
oshirishi mumkinligini o'rganish edi. Natijalar individuallashtirish dasturiga rioya
qilgan eksperimental guruhda jismoniy ishlash ko'rsatkichlarida sezilarli
yaxshilanishni ko'rsatdi. Topilmalar talabalarning ehtiyojlari va imkoniyatlarini
yaxshiroq qondirish uchun universitet jismoniy tarbiya o‘quv dasturlariga
individual yondashuvlarni kiritishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Kalit so'zlar: Jismoniy tarbiya, individuallashtirish, talabalarni tayyorlash,
jismoniy tayyorgarlik, motivatsiya, universitet dasturlari.
Аннотация: В тезисе представлена разработка и реализация
программы индивидуализации занятий по физическому воспитанию
студентов вузов. Целью исследования было изучение того, как
адаптированные программы физического воспитания могут повысить
мотивацию, физическое развитие и активность учащихся. Результаты
показали
значительное
улучшение
физических
показателей
в
экспериментальной группе, следовавшей программе индивидуализации.
Результаты исследования подтверждают целесообразность включения
индивидуальных подходов в учебные программы университетов по
физическому воспитанию для лучшего удовлетворения потребностей и
возможностей студентов.
Ключевые слова: Физическое воспитание, индивидуализация,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
398
подготовка студентов, физическая подготовленность, мотивация,
университетские программы.
Abstract: This article describes the development and implementation of an
individualized physical education program among university students. The aim of
the study was to investigate how individualized physical education programs can
increase students' motivation, physical development, and activity. The results
showed a significant improvement in physical performance in the experimental
group that followed the individualized program. The findings support the inclusion
of individualized approaches in university physical education curricula to better
meet the needs and capabilities of students.
Key words: Physical education, individualization, student training, physical
fitness, motivation, university programs.
KIRISH
Tavsiya etilayotgan dastur aylanma mashg‘ulot uslubini qo‘llashga
asoslangan. Aylanma mashg‘ulot talabalarni mustaqil fikrlashga, jismoniy
qobiliyatlarini rivojlantirishga o‘rgatadi, tuzilishiga ko‘ra sport yoki ishlab
chiqarish faoliyatiga yaqin bo‘lgan harakat faoliyati algoritmini ishlab chiqadi,
ta’lim va tarbiyaning individuallashuvini ta’minlash, jismoniy tayyorgarlikni
rejalashtirishga ketadigan vaqtni samarali sarflashga imkon yaratadi [52; 256-b.].
Aylanma mashg‘ulotni tatbiq etish jarayonida o‘qituvchi talabalarga
harakatlarning aniq dasturini beradi, ularning bajarilishini nazorat qiladi,
bajarilayotgan dasturni baholashni ishlab chiqadi, zarur bo‘lganda alohida
mashqlarni to‘g‘rilaydi va o‘quvchilar harakatini qat’iy belgilaydi. Talabalar o‘z
navbatida topshiriq oladilar, anglaydilar va uni bajaradilar.
ADABIYOTLAR MUHOKAMASI VA TAHLILI
Jismoniy madaniyat o‘qituvchisi jismoniy mashqlar maxsus kompleksini
modellashtiradi va ularni bajarish uchun algoritmik ko‘rsatmalarni ishlab chiqadi,
o‘quvchilarning mustaqil faoliyatini tashkillashtiradi va mashg‘ulotlarda bu
faoliyatni boshqaradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
399
Aylanma mashg‘ulotning mohiyati shundan iboratki, ularni qat’iy
belgilangan vaqt oralig‘ida, belgilangan ketma-ketlikda, asta-sekin yuklamalarni
oshirib borib va talabalarning jismoniy rivojlanishining individual o‘ziga xosligini
baholab, maxsus mustaqil bo‘lingan mashqlar to‘plami me’yoriy bajarilishi shart
hisoblangan. Bunda aylanma mashg‘ulotning barcha bosqichlarida o‘qituvchi va
talaba o‘rtasida to‘g‘ri va aksincha aloqa saqlangan bo‘lishi kerak. Shuningdek,
jismoniy rivojlanishi va sog‘liq holati qat’iy nazoratga olinishi lozim [52; 256-b.].
Shunday qilib OTM talabalarining o‘quv auditor yuklamasi (ma’ruzalar,
seminar, amaliy, labaratoriya mashg‘ulotlari) haftasiga 32-36 soatni tashkil qiladi.
➢
bir sutkada quvvat sarfi miqdorining namoyon bo‘lishi shuni ko‘rsatdiki,
tajriba ostidagilarning ma’lum toifasida o‘rtacha quvvat sarfi tasdiqlangan
me’yordan pastroq bo‘lgan. Talabalar vaqti taqsimoti shunday asosni ta’kidlaydiki,
o‘quv mashg‘ulotlardagi bo‘sh vaqtda faoliyat turlari quvvat sarfi bo‘yicha juda oz
miqdorni tashkil qiladi.
➢
xronakartalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ko‘pchilik talabalarda
kun tartibi buziladi (tinch uyquning yo‘qolishi, ovqatlanish tartibining buzilishi).
➢
talabalar uchun afzal bo‘lgan harakat faolligi turlari aniqlangan va
ularning ijtimoiy sharoit o‘quv davri va talabalarning o‘zlashtirishi bilan o‘zaro
bog‘liqligi namoyon bo‘lgan.
➢
o‘tkazilgan tajribalar natijasida talabalarning jismoniy madaniyat, sport
faoliyati bo‘lgan mashg‘ulotlarga moslashuvida asosiy qiymatlar, omillar
namoyon bo‘ldi. Bu omillar talabalarni o‘z jismoniy holatlari haqida qayg‘urishiga
undaydi. Mashg‘ulotlar davrida ta’qib qiluvchi maqsadlar, shuningdek, shu
mashg‘ulotlarga xalaqit beruvchi sabablar haqida o‘ylashga undaydi.
➢
shug‘ullanuvchilar organizmga jismoniy yuklamalar ta’sirining muhim
ko‘rsatkichlari aniqlangan (YuQS “Shulte jadvali” bo‘yicha ish samaradorligi va
ish mahsuldorligi (E) “Burdon sinovi” bo‘yicha) me’yoriy jismoniy yuklamani
qo‘llash. Bu o‘rinda chiziqli organizmni boshqarish ko‘rsatkichi sifatida ajratishga
va apparat vositalari yurak qisqarish sonini o‘lchash monitoringi (YuQSM) harakat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
400
faoliyatini faollashtirish va individuallashtirish uchun qo‘llashga imkon beradi.
Sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirish muammosini oʻrganishga
turli xil yondashuvlar mavjud, ularning asosiylari jismoniy tarbiyaning
sogʻlomlashtiruvchi vazifasini amalga oshirish uchun taqdim etiladi: maqsadlarni
aniqlash, tarkibni tanlash, kutilayotgan natijalarni tashkil etish va baholash
tamoyillarining tizimli, birlashtiruvchi toʻplami; aksiologik, sogʻliqning oʻz
maqsadi deb bilish va jamiyatning eng yuqori qadriyati sifatida ustuvorligini
ta’kidlash; shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv, sogʻliq, funksional holat, jismoniy
tayyorgarlik va jismoniy sifatlarni rivojlantirishning muhim koʻrsatkichlarini
individual mezonlarga muvofiq amalga oshirishga yordam beradi; jismoniy
madaniyat va sogʻlomlashtirish faoliyati orqali oʻzini takomillashtirish va oʻzini
oʻzi anglashga xissa qoʻshadigan psixologik va pedagogik texnologiyalarni
belgilaydigan faoliyatga asoslangan yondashuv;natijalarga e'tiborni jalb qiladigan
kompetensiyaga asoslangan yondashuv.
Yuklamalarni individuallashtirish va oʻquv-mashq (trenirovka) jarayonini
boshqarishga tizimli yondashuv, zamonaviy tadqiqotchilarning fikriga koʻra, sport
pedagogikasi metodologiyasi talablariga muvofiq uchta turdagi vazifalarni
ajratishga e’tiborni qaratadilar:
- “sportchining hozirgi (shu)vaqtda boʻlgan tayyorgarligini aniqlash;
- sportchining oʻtmishda(о‘tgan) ba’zi vaqtlarda boʻlgan tayyorgarligini
ekspert baholash;
- sportchi yaqinlashib kelayotgan bir vaqtda boʻlishi mumkin boʻlgan
kelajakdagi tayyorgarlik holatini oldindan bilish” [1.79;]. Tizimli yondashuv sizga
oʻquv-mashq (trenirovka) larni boshqarish jarayonlarini tahlil qilish,
modellashtirish va bashorat qilish imkonini beradi, ammo shoshilinch oʻquv-
mashq (trenirovka) effektini pedagogik nazoratida foydalanish qiyin, chunki bu
toʻgʻridan - toʻgʻri jismoniy yuklamalar jarayonida yuzaga keladigan fiziologik
oʻzgarishlarning koʻrsatkichlarini talab qiladi [2.191-195;].
Tizimli yondashuv qoʻllaniladigan mashqlar ta’siri ostida tanada sodir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
401
boʻladigan fiziologik oʻzgarishlarning tabiati va hajmi toʻgʻrisida aniq bilimlarni
talab qiladi. Jismoniy yuklama va u keltirib chiqaradigan individual siljishlar
oʻrtasidagi aniq toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlik hali toʻliq asoslanmagan.
Mashqlarning asosiy turlari mexanik samaradorligi, ishda ishtirok etadigan
mushak massasi hajmi va mushaklarning ishlashi bilan farqlanadi. Bu shoshilinch
oʻquv-mashq (trenirovka) effektining ustuvor yoʻnalishiga ta’sir qiladi [3.75-77;]
O.N. Moskovchenkoning fikriga koʻra, sogʻlom jismoniy yuklamani
optimallashtirishga integral yondashuv «jismoniy tarbiya va sogʻlomlashtirish
yoʻnalishining pedagogik va psixofiziologik shakllarini birlashtirgan vositalar va
uslublar majmui toʻgʻrisida ilmiy bilimlar sohasi, jismoniy sifatlarni va jismoniy
madaniyat tayyorgarlik turlarini takomillashtirish usuli» [4.20;].
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarni tahlil qilishda talabalarning jismoniy
tarbiyasiga doir sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirishga
asosiy ilmiy
va nazariy yondashuvlar
aniqlandi: sogʻlomlashtirish yoʻnalishidagi jismoniy
faoliyatdan foydalanishning pedagogik, tashkiliy-uslubiy va psixofiziologik
jihatlarini birlashtirgan
tizimli
; biologik qonun о‘lchamlari va sogʻliqni saqlash
mexanizmlari toʻgʻrisida ma’lum bilimlar tizimi orqali sogʻliqni saqlash
madaniyatini rivojlantirishga asoslangan
aksiologik
; sogʻliqni saqlash va jismoniy
sifatlarni rivojlantirishning muhim koʻrsatkichlarini individual ravishda amalga
oshirishga hissa qoʻshadigan va jismoniy tarbiya va sogʻlomlashtirish darslariga
qiziqishni shakllantirish uchun motivatsion - qadriyat yoʻnalishiga qaratilgan,
shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv
; talabalar tomonidan jismoniy tarbiya va
sogʻlomlashtirish texnologiyalarini fiziologik asoslangan holda qoʻllash
koʻnikmalarini shakllantirishni amalga oshiradigan
kompetentsiyaga asoslangan
yondashuv
; jismoniy madaniyat mashgʻulotlarining oʻquv va darsdan tashqari
shakllarida nafaqat salomatlikni mustahkamlash va saqlash, balki aqliy va jismoniy
koʻrsatkichlarni oshirish uchun sogʻlomlashtirish yoʻnalishidagi jismoniy
yuklamani mustaqil ravishda qoʻllashni nazarda tutadigan
faoliyat yondashuvi.
Jismoniy tarbiyaga doir sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
402
boʻyicha zamonaviy tadqiqotlarni har tomonlama tahlil qilish jismoniy madaniyat
mashgʻulotlariga
motivatsion-qadriyat
munosabatlarini
shakllantirish
muammolarini kompetentsiya darajasida hal qilishga imkon beradigan maxsus
ilmiy asoslangan bilim, koʻnikma va malakalarning yetishmasligini, shuningdek
jismoniy tarbiya boʻyicha sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirish
boʻyicha samarali texnologiyalarning yoʻqligini koʻrsatadi.
Zamonaviy tadqiqotlarda tanadagi moslashuv jarayonlariga katta e'tibor
qaratilmoqda, bu ularning yoʻnalishi va sogʻlomlashtirish dasturlarida
ishlatiladigan yuklamalarning hajmi bilan belgilanadi. Biroq, jismoniy
mashqlarning effektivligi-samarasi natijalarga qarab baholanadi va koʻpgina
hollarda jismoniy yuklamaning «fiziologik narxi» hisobga olinmaydi.
Jismoniy tarbiyaga doir sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirishga
taklif qilingan yondashuvlar, somatotip, funksional holat, iqlim sharoiti,
moslashish qobiliyati, jismoniy tayyorgarlik va boshqalarni hisobga olgan holda,
jismoniy mashqlar davomiyligi, intensivligi, dam olish vaqti va takrorlanishlar soni
boʻyicha individual jismoniy faoliyatni dozalashning oʻziga xos yо‘llarini aniqlab
bermaydi.
NATIJA VA MUHOKAMA
Zamonaviy ilm - fanda jismoniy madaniyat va sport orqali inson
salomatligini shakllantirish, rivojlantirish va saqlash mexanizmlarini oʻrganish
boʻyicha zamonaviy ilmiy yutuqlarni koʻrib chiqadigan yondashuvlar eng dolzarb
boʻlib qolmoqda. Sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirishda markaziy
ahamiyat zamonaviy ekologik omillar ta’siri ostida asosiy organ tizimlarining
funksional holatini yaxshilash uchun jismoniy tarbiya imkoniyatlarini amalga
oshirish uchun maqbul pedagogik sharoitlarni yaratishga beriladi. Jismoniy
tarbiyaga doir sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirish jarayoni
mexanizmlarga mushaklar faoliyatini energiya bilan ta’minlash qonunlari,
energiyani saqlash qonuni va tabiatga muvofiqligi, oʻzgaruvchan, uzluksizlik,
jismoniy yuklamaning tashqi va ichki tomonlarining mosligi metodologik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
403
prinsiplariga asoslangan pedagogik sharoitlarga rioya qilgan holda samarali
boʻladi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, talabalarning jismoniy tarbiyasiga
doir sogʻlomlashtirish dasturlarini individuallashtirish muammosini hal qilish
uchun ilmiy va nazariy yondashuvlar aniqlandi va tavsiflandi, ular quyidagilarni
oʻz ichiga oladi: tizimli, aksio - mantiqiy, shaxsga yoʻnaltirilgan, faoliyat va
kompetentsiyaga asoslangan yondashuvlar toʻplami; sogʻlomlashtirish dasturlarini
individuallashtirish tendentsiyalari; fundamentallik, fanlararo va ijtimoiylashuv;
jismoniy yuklamani amalga oshirish jarayonida tanaga ta’sir qiluvchi zamonaviy
omillarning xususiyatlari.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Алексеев В.М. Методы педагогического контроля при
оздоровительной физической активности // Физкультура в школе. - 2020. - С.
22.
2.
Амосов Н.М. Мысли о здоровье и физической активности. -
Киев: Здоровья, 1987. - С. 45-49.
3.
Аслаханов
С.А.
Актуальные
аспекты
педагогического
сопровождения тренировочного процесса // Физическая культура и спорт. -
2021. - С. 30-34.
4.
Ачкасов В.В. Индивидуальный подход при организации
физической подготовки // Физическая культура: воспитание, образование,
тренировка. - 2021. - С. 191–195.
5.
Бондин В.И. Контроль интенсивности физических упражнений
при оздоровительных занятиях // Педагогика, психология и медико-
биологические проблемы физического воспитания и спорта. - 2021. - С. 28-
33.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
404
6.
Букова Л.М. Индивидуальный подход к построению
оздоровительных программ // Проблемы физической культуры и здоровья. -
2020. - С. 18-20.
7.
Ванюшин Ю.С. Проблемы дозирования физической нагрузки в
оздоровительном тренинге // Физическая культура и здоровье. – 2019. – С.
338–341.
8.
Грицай Е.Н. Индивидуализация физических нагрузок в системе
оздоровительной физической культуры // Вестник спортивной науки. - 2021.
-- С. 110-116.
9.
Гришина Т.С. Индивидуализация в физическом воспитании
студентов // Наука и спорт: современные тенденции. - 2022. - С. 346.
10.
Кабанов
А.А.
Индивидуальные
программы
тренировок:
эффективность и мониторинг // Физическая культура: воспитание,
образование, тренировка. - 2020. - С. 78-82.
11.
Кабанов А.А. Контроль и индивидуализация физической нагрузки
в условиях массового спорта // Педагогика и психология образования. - 2022.
- С. 79.
12.
Кадыров Р.М. Педагогический контроль физической активности:
современные подходы // Теория и практика физической культуры. - 2020. -
С. 72-74.
13.
Макеева В.С. Современные аспекты адаптации физических
нагрузок // Физическая культура: теория и практика. - 2021. - С. 41-43.
14.
Московченко О.Н. Мониторинг состояния занимающихся
физической культурой // Проблемы физического воспитания и спорта. - 2021.
- С. 20.
15.
Намозова С.Ш. Особенности индивидуального подхода при
занятиях физической культурой // Молодой ученый. - 2022. - С. 20-22.
16.
Разуваева И.Ю. Адаптивные методики контроля физической
нагрузки // Современные проблемы науки и образования. - 2022. - С. 333-336.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
405
17.
Романов В.А. Мониторинг и коррекция индивидуальных
тренировочных программ // Вестник теории и практики физической
культуры. - 2020. - С. 32-40.
18.
Смирнов М.Р. Показатели функционального состояния при
индивидуализации нагрузки // Актуальные проблемы физической культуры.
- 2021. - С. 18-26.
19.
Соломатин В.Р. Педагогический контроль как основа эффективной
физической подготовки // Физическая культура и здоровье. - 2021. - С. 75-77.
20.
Хомяков Г.К. Педагогический контроль в физической подготовке //
Научные ведомости. - 2020. - С. 182-184.
21.
Яковлев
А.Н.
Использование
цифровых
технологий
в
педагогическом контроле // Научно-методический журнал. - 2022. - С. 180-
183.
